Toezending van de AOW-notitie m.b.t. verhoging van de pensioengerechtigde leeftijd

31700XVVaststellingvandebegrotingsstatenvanhetMinisterievanSocialeZakenenWerkgelegenheid(XV)voorhetjaar2009Nr.66BRIEFVANDEMINISTERENSTAATSSECRETARISVANSOCIALEZAKENENWERKGELEGENHEIDAandeVoorzittervandeTweedeKamerderStaten-GeneraalDenHaag,5juni2009HetkabinetheeftinhetaanvullendbeleidsakkoordaangegevendatdeAOW-gerechtigdeleeftijdzalwordenverhoogdvan65naar67jaar(reke-ninghoudendmetzwareberoepen).Aanleidingomdezekeuzenutemaken,zijndeverslechteringvandehoudbaarheidvandeoverheids-financiënalsgevolgvandefinanciëlecrisisendeeconomischegevolgendaarvan.InhetdebatoverhetaanvullendbeleidskaderheefthetkabinetgehoorgegevenaandewensvandeTweedeKameromeentoelichtingopeneenverkenningvandemogelijkeinvullingenvandeverhogingvandepensi-oenleeftijd.Hetkabinetheefttoegezegdomstreeksmeihierovereennotitieuittebrengen.Metvoorliggendenotitiewordtaandietoezeggingvoldaan.Hetkabinetiszichervanbewustdathetzich,inhetkadervanhetoverlegmetsocialepartnersoverhetsociaalakkoord,tevensbereidheeftverklaardomdeSERindegelegenheidtestellenvoor1oktober2009eenalternatiefvoordeverhogingvandepensioenleeftijdaantereiken.DeSERisdaartoeinmiddelsuitgenodigd.DeministervanSocialeZakenenWerkgelegenheid,J.P.H.DonnerDestaatssecretarisvanSocialeZakenenWerkgelegenheid,J.KlijnsmaTweedeKamerderStaten-Generaal2Vergaderjaar2008–2009KST1316600809tkkst31700XV-66ISSN0921-7371SduUitgevers’s-Gravenhage2009TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.661 AOW-notitie1.InleidingHetkabinetheeftinhetaanvullendbeleidsakkoordgekozenvooreenpakketvanhoudbaarheidsmaatregelenwaaronderhetvoornemenomdeAOW-gerechtigdeleeftijdteverhogenvan65naar67jaar.Aanleidingomdezekeuzenutemaken,isdeverslechteringvandehoudbaarheidvandeoverheidsfinanciënalsgevolgvandefinanciëlecrisisendeeconomischegevolgendaarvan.Dekeuzemoetechtermedegeplaatstwordentegendeachtergrondvandedemografischeveranderingenindeafgelopenvijftigjarenendenoodzaakomookvoortoekomstigegeneratieseensolidestelselvanpubliekevoorzieningen,socialezekerheidendezorgvoordeoudedagzekertestellen.Alsgevolgvandevergrijzingzullennietalleendepensioenlastentoenemenmaardaarnaastookdezorgkosten,terwijldeberoepsbevolkingvanaf2010krimpt.HetgaatdanooknietalleenomhetzekerstellenvandeAOW,maarmeerinhetalgemeenomhetzekerstellenvoordetoekomstvandewezenlijkeaspectenvandeverzorgingsstaat.DezenotitieisbedoeldalstoelichtingopdeachtergrondenvandekeuzevoorverhogingvandeAOW-gerechtigdeleeftijdenopdemogelijkeinvul-lingdaarvan.Eerstwordendedemografischeontwikkelingen–vergrijzingenontgroening–geschetstendegevolgenvandecrisis,dietoteenbeslissingoververhogingvandepensioenleeftijdnopen.Vervolgenswordtgemotiveerdwaaromhetkabinetgeletopdeverschillendemoge-lijkhedenkiestvoorverhogingvandepensioenleeftijdalshetmeestaanvaardbarealternatief.Diekeuzesluitaanbijeenbrederemaatschap-pelijkeontwikkeling.Hetcentraledeelvandenotitieschetstdemogelijkeinvullingenvaneenverhogingvandepensioenleeftijdendewijzewaaropdezeverhoginggeleidelijkingevoerdkanworden.Tenslottewordtinge-gaanopdemogelijkemaatregelentenaanzienvanzwareberoepenenflankerendbeleidterondersteuningvanlangerwerken.HetkabinetiszichervanbewustdathetzichinhetoverlegmetsocialepartnersoverhetsociaalakkoordbereidheeftverklaardomdeSociaal-EconomischeRaad(SER)indegelegenheidtestellenvoor1oktober2009eenalternatiefvoordeverhogingvandepensioenleeftijdaantereiken,dateenzwaarwegenderolheeftindedefinitievebesluitvorming.DeSERisdaartoeinmiddelsuitgenodigd.Dezenotitieisgeenmiskenningvandieuitnodiging.InhetdebatoverhetaanvullendbeleidskaderheeftdeTweedeKamerevenwelgevraagdomeentoelichtingopeneenverken-ningvandemogelijkeinvullingenvandeverhogingvandepensioen-leeftijd.Hetkabinetheeftdittoegezegdenmetvoorliggendenotitiewordtdaaraanvoldaan.Datverklaartookdattevenswordtingegaanopvarian-tenenalternatievenvooreenverhogingvandepensioenleeftijddienietpassenbinnendebeslissingdaarovervanhetkabinet.2.DeverzorgingsstaatonderdrukDediscussieoververhogingvandepensioengerechtigdeleeftijdrichtdeaandachtonvermijdelijkopdeAlgemeneOuderdomswetendezorgvoorouderen.Dieverhogingisechterslechtseenconcreetaspectvaneenbredereinzet,wanthetgaatommeer.Uiteindelijkraaktditookaandehoudbaarheidvanhetgeheelvanvoorzieningen,zekerheidenzorgdatwedeverzorgingsstaatnoemen.HetNederlandsestelselisbreedvanopzetenvoorzietininvesteringeninmenselijkeontplooiing,beschermingtegenbestaansrisico’s,evenalszorgenbeschermingtegenarmoede,arbeidson-geschiktheidendelastenvanouderdom.Hetstelselvanpubliekevoorzie-ningen,socialezekerheid,zorgenpensioenenisopgebouwdineenperiodevaneconomischeendemografischegroei(naoorlogsegeboorte-TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.662 golf).Zowelhetgroteaantalbetalendenalsdegroeiendewelvaartmaaktendeontwikkelingvansteedsbeterevoorzieningenmogelijk.Hetstelselberustopsolidariteittussenverschillendegroepenindesamenle-ving:tussenwerkendenenniet-werkenden,tussenjongeregeneratiesenoudere,tussenwiemogelijkhedenheeftenwiebeperkingenkent.Neder-landershechtenaanditstelsel;uitenquêtesblijktdatzijookvoordetoekomstwensenvasttehoudenaaneensolidairenactiverendstelsel.Dehoudbaarheidoplangetermijnvanditstelselkomtgeleidelijkonderdruktestaandoormaatschappelijkeontwikkelingenzoalsvergrijzingenontgroening.Degevolgenvandehuidigecrisisvoordeeconomieendeoverheidsfinanciënbrengendezeontwikkelingenineenstroomversnel-ling.2.1Demografischeontwikkelingen:vergrijzingenontgroeningSindsheteindevandenegentiendeeeuwstijgtdegemiddeldeleeftijdvandebevolkingalsgevolgvanverbeteringvandevolksgezondheid,dewelvaartendehygiëne.Hetiseengroteverworvenheidvanonzemaat-schappijdatwijmassaaleningoedegezondheidsteedshogereleeftijdenbereiken.Erisdaarbijsprakevaneendubbelproces;meerkinderenbereikeneenvolwassenleeftijdenmensenlevenlanger.Ineersteinstan-tieheeftdattoteensnellegroeivandebevolkinggeleid.Eengroeidieafneemtalsvervolgensdegezinsgroottekleinerwordtomdateengroteraantalkinderendejeugdoverleeft.Daardoorverschuiftdeverhoudingtussenouderenenjongeren,waarbijhetaantaljongerenrelatiefafneemt:deontgroening.DieverschuivingisineenstroomversnellinggeraakttoeneindjarenzestigdegemiddeldegezinsgrootteinNederlandinenkelejarensterkisteruggelopen.HetgeboortecijferisinNederlandtussen1965en1985gehalveerdvan3naar1,5.Inmiddelsishetgemiddeldaantalkinderenpervrouwweerlichtgestegennaar1,7in2000waarnaeenstabi-lisatieisingetreden.Vergrijzingenontgroeningzijnsamenhangendeverschijnselendiezichindehelegeïndustrialiseerdewereldvoordoen.ZoheeftNederlandeengeboortecijferdatzelfsietsbovenhetEuropeesgemiddeldeligt.Figuur1:Resterendelevensverwachtingalsiemand65jaarwordtVoordeAOWishetrelevantomtekijkenhoelangmensennogtelevenhebbenophetmomentdatze65worden.Deze(resterende)levensver-wachtingisgemiddeldgenomensindsdestartvandeAOWin1957opge-lopenmetongeveereenkwarttotcircanegentienjaar.Inhetjaar2050zaldelevensverwachtingverdergestegenzijnnaarongeveertweeëntwintigjaar(ziefiguur1).Iemanddiein2050indeAOWkomt,heeftdaneenTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.663 levensverwachtingdiezevenjaarhogerisdaniemanddiein1957indeAOWkwam.Indekomendejarenversterkendedemografischegevolgenvandenaoor-logsegeboortegolfendeforsedalingvandebevolkingsgroeisindsheteindvandejarenzestigelkaar.Vijftigjaargeledenwasnogsprakevaneensterkebevolkingsgroei,waarbijelkegeneratieomvangrijkerwasdandevorige.Voordefinancieringvandeverzorgingsstaat,inhetbijzonderdeAOW,wasdatgunstig,omdatdelastenoversteedsmeerschoudersverdeeldkondenworden.Sindsdejarenzeventigzijndegeboortecijferssterkgedaald,zelfstotonderhetniveaudatnodigisomdebevolkingoplangetermijnconstanttehouden1.Bijditgeboortepatroonwerktdevorm-gevingvandeAOWaverechtsenstijgendelastenvoordewerkendenjuistextrasnel(zijhetdatdezedoordemaximeringvandepremiesinds1997thansmedebijdebelastingbetalerinhetalgemeenterechtkomen).Degrafiekenvanfiguur2illustrerenditeffect.Figuur2:Leeftijdsopbouwbevolkingin2009en2040Onderinvloedvanontgroeningenstijgendelevensverwachtingzaldeberoepsbevolkingvanaf2010kleinerworden,terwijlhetaantal65-plus-sersnaarverhoudingsneltoeneemt.TegenoveréénAOW-gerechtigdestondenin1957nogruimzesmensenindeleeftijdvan20tot64jaar.Inmiddelsisdeverhoudingéénopvier,enophethoogtepuntvandevergrijzingzaldeverhoudingbijnaéénoptweezijn.Datbetekentdusdatdegrijzedruk–deverhoudingtussen65-plussersendepotentiëleberoepsbevolking–oploopttot50%.DitisdriekeerzohoogalsindetijddatdeAOWwerdingevoerd.Bovendienmoetdepotentiëleberoepsbe-volkingdaarnaastookdevoorzieningenenlastendragenvooreenanderdeelvandebevolking–opgroeiendekinderen–datookgelijkisaandehelftvandeberoepsbevolking.Vooriederpotentieellidvandeberoeps-bevolkingstaaterdanéénpersoondieniettotdeberoepsbevolkingbehoort.2.2.DecrisisalskatalysatorVorigjaarwaarschuwdedecommissieArbeidsparticipatienogvoordegevolgenvandeontgroeningvoordebeschikbarehoeveelheidarbeids-krachten.Dezecommissieconcludeerdedatindatkaderdeverhogingvandepensioengerechtigdeleeftijdonvermijdelijkzouzijn.Opdatmomentleekhetnogmogelijkeerstalleaandachtterichtenophetstimulerenvanmensenomdoortewerkentotdepensioengerechtigdeleeftijd.VandaardathetkabinetindereactieophetrapportvandecommissieArbeids-participatieconcludeerdedatdeverhogingvandepensioengerechtigde1Bijeengeboortecijfervanongeveer2,1kindpervrouwblijftdebevolkingsomvangoptermijnstabiel.DeafgelopendecennialaghetgeboortecijferinNederlandrondde1,7kindpervrouw.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.664 leeftijdnognietaandeordewasendateerstingezetmoestwordenophetbevorderenvandoorwerkentot65.WattoenevenwelnogvooraleenbedreigingleekvandeAmerikaansemarkt,issindsdieneenwereldwijdefinanciëlecrisisgeworden,metingrij-pendeeconomischegevolgen.SindsdezomervanvorigjaarwordtookdeNederlandseeconomiedaarernstigdoorgetroffen.Voorhetzogoedmogelijkopvangenvandezetegenwindwarenforseingrepennoodza-kelijk.Geldbestemdvoordetoekomstisnoodgedwongenhierennugebruikt,hetgeenzichvertaaltineenoplopendestaatsschuld.Ookdekwetsbaarheidvanhetsysteemvanpensioenfondsenenkapitaalgedekteaanvullendepensioenenisindehuidigeeconomischecrisisduidelijkgeworden.Devergrijzingkomtdaarnogoverheen.Ditnooptonstotkeuzeshoeweonsstelselvancollectievevoorzieningenvoordelangetermijnhoudbaarkunnenmaken.3.WaaromdeAOW-leeftijdverhogenalsoplossing?3.1.VerschillendeoplossingsrichtingenEconomischeenmaatschappelijkeontwikkelingenzettenhetstelselvancollectievevoorzieningenthansversneldonderdruk.Ditvraagtomeenantwoord.Verschillendeoplossingenenoplossingsrichtingenzijndaarbijdenkbaar.Grofwegvallendieuiteenindriehoofdcategorieën:1.aanpas-senvandevergrijzingsgerelateerdeinstituties,2.eenbrederdraagvlakscheppendoorhogereparticipatieenlangerdoorwerken,en3.sparendoormiddelvanhogerelastenoflagereuitgaven1.AanpassingvergrijzingsgerelateerdeinstitutiesDooraanpassingvandevergrijzingsgerelateerdeinstitutieswordteenoplossinggezochtdaarwaardegroeivandecollectieveuitgavenzichhetmeestpregnantzaldoenvoelen.AlsgevolgvandevergrijzingzullendekostenvandeAOWendezorghethardststijgen,beidemetruim4%vanhetBrutoBinnenlandsProduct(BBP).DeAOW-uitgavenlopensnelop:ingeldvannuvan€27miljardnaarbijna€50miljardin2040.Ditwordtgefinancierdmeteenomslagstelsel.Sinds1997zijndepremiesechtergemaximaliseerdwaardoordeAOWintoenemendemateookwordtgefinancierduitdealgemenemiddelen.2.BrederdraagvlakdoormeermensenaanhetwerktekrijgenEerderin2006adviseerdedeSERhetkabinetreedsomdegevolgenvandedemografischeveranderingenoptevangendoordearbeidsparticipatieteverhogen.Verhogenvandearbeidsparticipatieleidtzoweltotmeerinkomstenvandestaat(doorhogerepremie-enbelastingafdrachten)alstotbeperkingvandeuitgaven(doorminderuitkeringen).Delastenwordendaardoorovermeerschoudersverdeeldenmeermensenzijninstaat«opeigeneconomischebenen»eenbestaanoptebouwen.Verho-gingvandearbeidsparticipatiebeperktdenoodzaakvanverhogingvandelastenenkaneenvergaandeversoberingvandecollectievevoorzie-ningenvoorkomen.Ookkomthettegemoetaandestijgendevraagnaararbeidinondermeerzorgenonderwijs.Willenwehetdraagvlakonderonsstelselvanpubliekevoorzieningensubstantieelversterken,dankunnenwenietlangervooralopdegroepvan20–64jarigenrekenen,omdatdezeindekomendejarensteedskleinerzalworden.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.665 3.SparendoorhogerelastenoflagereuitgavenEenderdemogelijkheidisomtesparenvoorlater.Ditkandoortebezui-nigenopcollectieveuitgavenofdoordebelasting-enpremiedruktelatentoenemen.Gegevendeabsoluteenrelatieveafnamevanhetaantalwerkenden,zaleenzekerelastenverzwaringvermoedelijkonvermijdelijkzijn,ookzonderdatwedaarvoorkiezenalsoplossingvoordefinancieringvandestij-gendelastenvanAOWenanderevoorzieningen.Maarwanneerdeoplos-singvanhethoudbaarheidsprobleemvooralwordtgezochtinoplopendebelastingenenpremies,dandoetditdeeconomieendewerkgelegenheidgeengoed.Hettastdeconcurrentiepositieaan,waardoorheteconomischdraagvlakvancollectievevoorzieningenkwetsbaarderwordtenmaakt«nietparticiperen»aantrekkelijker.Zouhetoplopendehoudbaarheidstekortgeheelwordenafgewenteldopdebelasting-enpremiebetaler,danzoudendebelastingenenpremiessubstantieelmoetenstijgen.Hetaandeelvandecollectievesectorinhetgeheelvandeeconomieneemtdaardoortoe.Delastendrukisnureeds39%enditzalalsgevolgvandehuidigeeconomischeneergangvermoe-delijkstijgen,ooklosvandeextralastenvandevergrijzing.Eenaanpakdiehetoplopendehoudbaarheidstekortvooralafwenteltopdebelas-tingenpremiebetalerisdaaromnietwenselijk.Inhetaanvullendbeleids-kaderisvanuitdezelfdegedachteafgesprokendatindejarenvanhersteldelastenpersaldonietzullenwordenverzwaard.Beperkingvancollectieveuitgaven,doorbijvoorbeeldhetverminderenvanderechtenenaansprakenopbasisvanhetstelselvancollectievevoorzieningenenzekerheid,iseenalternatiefvoorhetverhogenvanbelastingenenpremies.Nuzalhetsteedsnodigzijnomhetstelselvanvoorzieningenensocialezekerheidtebezienopverbetering,doelmatig-heidenverminderingvanlasten.Maarditkannietonbeperktdoorgaan,wanthetbeperkenvanrechtenenzekerheidkandebeschermendewaardevanhetstelselaantasten.Eentoekomstbestendigstelselvancollectievevoorzieningenvormteenbelangrijkevoorwaardeomalssamenlevingdeeffectenvanglobaliseringentechnologischeontwikke-lingenmetvertrouwenoptevangenentegelijkertijdoptimaaltekunnenprofiterenvankansendiedeeconomischeontwikkelingbiedt.3.2.VerhogingpensioenleeftijdmeestaanvaardbareoplossingHetverhogenvandepensioengerechtigdeleeftijdisnietdeenigemaat-regeldiehetkabinetvoorsteltmethetoogopdehoudbaarheidenhetisooknietdeenigdenkbareoplossingdaarvan.Hetisookgeengemakke-lijkemaatregelvoorvelendieernietopzittentewachtenomnogtweejaardoortewerken.Allesafwegendeishetechternaardemeningvanhetkabinet,geletopdegevolgenvandeandereoplossingsrichtingen,weleenevenwichtigeeneenmeeraanvaardbareoplossingdanheteenzijdigverhogenvanlastenofbeperkenvanaanspraken.Verhogingvandepensioenleeftijddraagtbijaaniedervandedriegenoemdeoplossings-richtingen.Hetpasteenvandevergrijzingsgerelateerdeinstitutiesaan,hetbeperktdecollectievelastenendraagtbijaandearbeidsparticipatie,waardoorheteenversterkingisvandeNederlandseeconomie.Boven-dienbiedtheteenaanknopingspuntdatbijkandragenaandeoplossingvandeproblematiekvandepensioenfondsen.VerhogingvandepensioenleeftijdligtinhetverlengdevaneerdereadviezenvanzoweldeSERalsdecommissieArbeidsparticipatie.InantwoordoplaatstgenoemdadviesheefthetkabinetvorigjaarnogTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.666 aangegevendateenleeftijdsverhogingwelhaastonvermijdelijkwas,maardatallesinhetwerkzouwordengesteldomdatindelopendekabinets-periodetevermijden.Nieuwisechterdatdecrisisendeeconomischeenfinanciëlegevolgendaarvansnellerdantotdusvergedachtnopentoteenbeslissing.3.2.1.HoudbaarheidseffectenverhogingAOW-leeftijdVerhogingvandepensioengerechtigdeleeftijdheeftdiverseeffectendiegevolgenhebbenvoordeoverheidsfinanciën.HetCentraalPlanbureau(CPB)verwachtvanverhogingvandeAOW-leeftijdnaar67jaareenverbeteringvandehoudbaarheidvan0,7%BBP.Ingeldvannugaathetdanomongeveer€4miljard.VerhogingvandeAOW-leeftijdlevertduseenbelangrijkebijdrageaandehoudbaarheidvandeoverheidsfinanciën.De0,7%BBPiseensaldovanbesparingenenbesparingsverliezen:•BijeenAOW-leeftijdnaar67jaardalendeAOW-uitgavenmet0,7%BBP.•Eendeelvandieuitgavendaling(0,2%BBP)vloeitechterwegvanwegehogereuitgavenaananderesocialezekerheidsregelingenzoalsdeWIA,deWWendeWWB.OokneemthetCPBaandatvervroegdeuittredingsregelingen,zoalsderegelingenvoorfunctioneelleeftijds-ontslagbijdeoverheid,kostenneutraalmettweejaaropschuiven.•Indetweedeplaatsstijgendebelastinginkomstenvandeoverheidmet0,2%BBP.HetCPBgaaterhierbijvanuitdatdepensioenleeftijdindetweedepijlermeeschuiftendathetWitteveenkaderwordtaangepast,zodatdefiscalefaciliteringvanpensioensparenafneemt.•Indederdeplaatsisereenwerkgelegenheidseffectomdatmensenlangerdoorwerken;ditwordteveneensop0,2%BBPgeraamd.•Tenslotteheeftdewijzevaninvoeringvandeleeftijdverhogingeeneffect.Hoeeerderensnellerdeinvoering,destegroterhethoudbaar-heidseffect.HetCPBheeftde0,7%(ommodeltechnischeredenen)berekendopbasisvaneenverhogingintweestappenvanéénjaar,in2015en2025,watongeveergelijkisaaneenverhogingvandeAOW-leeftijdnaar67jaarineensin2020,dusmettienjaaruitstel.Bijdezeaannamevalthethoudbaarheidseffect0,1%lageruit.Hetsaldovandebovengenoemdefactorenisafgerond0,7%.13.2.2.VerhogingpensioenleeftijdenarbeidsparticipatieVanbelangisookdathetverhogenvandepensioenleeftijdbijdraagtaandearbeidsparticipatie.Iederebijdragedaaraanzalnodigzijnwanterzullenindetoekomststeedsmindermensenzijnomdepubliekevoorzie-ningen,dezorgendeeconomieaandegangtehouden.Tegenoverhetgroeiendaantalouderendatzorgnodigheeftstaansteedsmindermensendiedezezorgverzekeren.Ookanderepubliekevoorzieningenzoalsonderwijs,openbareveiligheidenbestuur,maarooksectorenvandeeconomiewaarvanweafhankelijkzullenzijnvooronsinkomen,wordengeconfronteerddooreenarbeidstekortalsgevolgvandevergrij-zing.Verhogingvandepensioengerechtigdeleeftijdzalernietautomatischtoeleidendatalleouderentweejaarlangerzullenwerken.Daaromgaatdezenotitieaanhetslotinopbegeleidendemaatregelendieeenvoortgaandegroeivandearbeidsparticipatievanouderenkunnenondersteunen.Opditmomentishetevenwelzodatbijeenpensioengerechtigdeleeftijdvan65jaardeleeftijdwaaropmensengemiddeldfeitelijkophoudenmetwerkennetonderde62jaarligt.Ookwordtgewezenopdeafnemendekansenvanouderenvanmeerdan50jaarbijhetvindenvaneenbaan,zoalsookdeCPB-studieRethinkingRetirement2laatzien.1Allebedragenzijnafgerondopééncijferachterdekomma.Hettotaleeffectvaltdoorafrondingsverschilleneentiendepuntlageruitdandeoptellingvandeafzonderlijkeafgeron-debedragen.2http://www.cpb.nl/nl/pub/cpbreeksen/bijzonder/80/TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.667 Dearbeidsmarktvoorouderenfunctioneertslecht.Hetkabinetheeftmethetoogdaaropreedsdiversemaatregelengetroffen(premiekortingouderen,passendearbeid,doorwerkbonus).Maarouderewerkzoekendenzijnooknietkansloos;deeerdergenoemdeCPB-studielaatdatzien.Omdaaromzondermeeropbasisvanhethuidigbeeldvandieparticipatieenvandearbeidsmarktpositievanouderenteconcluderendathunpartici-patienietverderzalgroeien,miskentdeopvallendegroeivanarbeids-participatievanouderenindeafgelopenjaren.Indeafgelopentienjarenisdefeitelijkeuittreedleeftijdmettweejarengestegen.Deuitkomstenvanderecentearbeidsmarktenquêterechtvaardigendeveronderstellingdatdezeookverderzalstijgen.Hetaantalmensendatdoorwerktdanwelervanuitgaatdoortezullenwerkenneemtnogsteedstoe.Hethuidigbeeldvanarbeidsparticipatievanouderenwordtmedebeïn-vloeddoordegrotegroepouderendieindejarennegentigvervroegdisgestoptmetwerkenendoordelageparticipatievanvrouwenindiegene-ratie.Desterkuiteenlopendecijfersvoorouderenparticipatieindeleef-tijdsgroep55–60jaaren60–65jaarwijzendaarop.Hetniveauwordtvoortsbeïnvloeddoornogbestaandemogelijkhedenvanvervroegdepensione-ringendoordepensioenleeftijd.HetCPBheeftheteffectopparticipatieonderzocht,zichdaarbijbaserendopeengrootaantalinternationalestudies.Inbijnaaldiestudiesgaathetomramingenvooraf.Datkomtomdatnogmaarheelweiniglandenalechtbegonnenzijnmethetverhogenvandepensioenleeftijd.Heteersteonderzoeknaareenlanddatalwelbegonnenis,deVerenigdeStaten,suggereertechterdathetwerkgelegenheidseffectaanmerkelijkgroterkanuitvallendanwaardeonderzoekentotnutoeopwezen1.Ditwordttoege-wezenaanhetsociaal-culturelenorm-effect.Depensioenleeftijdwerktalseenmentale«richtleeftijd».HetCPBheefthiermeedanookrekeninggehoudeninhaarberekeningen.3.3.AanpassingpensioenrichtleeftijdintweedeenderdepijlerDeAOWisweliswaardebasisvanhetNederlandsepensioenstelsel,maardatpensioenstelselberustoptweeanderepijlers,tewetenverplichteaanvullendepensioenenalsonderdeelvanhetarbeidscontract(tweedepijler)envrijwilligeaanvullendepensioenen(derdepijler).DepensioenenindetweedepijlerzijnaandeAOWgekoppeldindiezindatdaarinwordtveronderstelddatmensenookeenAOW-inkomenhebben.Ookindewettelijkeruimtevoorfiscaalgefaciliteerdepensioenopbouwindetweedepijler–hetzogenaamdeWitteveenkader-speeltdeAOWeenrol.DefiscalefaciliteringvooraanvullendepensioenenzalookindetoekomstoplogischewijzeaangeslotenmoetenblijvenopdebasisvoorzieningAOW.3.3.1AanpassingWitteveenkaderHetWitteveenkaderbestaatuitdriebouwstenen.Indeeersteplaatsgeldteenmaximaalopbouwpercentage;ditis2%perjaarvooreindloonrege-lingenen2,25%perjaarvoordethansveelvoorkomendemiddelloon-regelingen.Verderisinhetfiscalekaderalsuitgangspunteenpensioen-richtleeftijdvan65jaarvantoepassing,gelijkaandehuidigeAOW-leeftijd.TenderdedientinderuimtevoorpensioenopbouwrekeninggehoudentewordenmetdeAOW-uitkering.DezedrieelementenzorgenervoordatwerknemersinaanvullingopdeAOW-uitkeringbijeenvolledigdienstver-bandeenpensioenmoetenkunnenopbouwendataansluitbijhetlaatst-verdiende,ofhetgemiddeldtijdenshunloopbaanverdiendeinkomen.DekoppelingvandefiscalefaciliteringvooraanvullendepensioenenopdeAOWisnaardemeningvanhetkabinetookindetoekomstwenselijk.1Diteffectisgebaseerdopdriejaargangenmensendieresp.2,4en6maandenlangerdoormoestenwerkenomeenvolledigpensioenrechtteverkrijgen.Hunfeitelijkeuittreedleeftijdsteegmetongeveerdehelft,dusresp.1,2en3maanden.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.668 AansluitingvandepensioenrichtleeftijdindetweedepijleropdeAOW-leeftijdheeftooktotgevolgdatdeteverwachtenstijgingvandeuittreedleeftijdevenwichtigerwordtverdeeldoverdeverschillendeinkomensgroepen.ZoualleendeAOW-leeftijdwordenverhoogd,danzoudenvooraldemogelijkhedenvanlagereinkomensgroepenom–fiscaalgefaciliteerd–tesparenvoorvervroegdeuittredingwordenbeperkt.Hunoudedagsvoorzieningbestaat–tenopzichtevanhogeinkomensgroepen–immersvooreengroterdeeluitdeAOW-uitkering.Uitgangspuntvoorhetkabinetisdatopdenieuwepensioenleeftijdeengelijkpensioenbehaaldkanwordenalsthansop65-jarigeleeftijd.Naasteenverhogingvandepensioenrichtleeftijdindetweedepijlervan65naar67jaarzullendaaromookdefiscaalgefaciliteerdemaximalejaarlijkseopbouwpercentageswordenaangepast.Immersomhetzelfdepensioentebereikenzijntweeextraopbouwjarentussen65en67jaarbeschikbaar.Indevoorgaandeberekeningvandeeffectenvanverhogingvandepensioenleeftijdopdeoverheidsfinanciënishierdanookvanuitgegaan.Ditallespleitervoordatdeaanpassingvandepensioenrichtleeftijdinhettweedepijlerpensioenookgeldtvoordeopbouwvanoudedags-voorzieningindederdepijler(lijfrenten).Hetmaximumvandejaarlijksepremieaftrekvoordeopbouwvaninkomensvoorzieningenindederdepijleriseenafgeleidevandefiscaleruimtediegeldtvooraanvullendepensioenen.Indiendefiscaleruimtevooraanvullendepensioenengeba-seerdwordtopeenpensioenleeftijdvan67jaar,danligtvoordehandookdepremieaftrekindederdepijleropdieleeftijdterichten.Opdezewijzedragenmensendieindederdepijlerhunpensioenopbouwenopeenevenwichtigemanierbijaandegevolgenvandeverhogingvandepensioenleeftijd.Gegevendatdetweedeenderdepijlertotopzekerehoogtealscommunicerendevatenfunctioneren1,iseenaanpassingvanhetmaximumvandejaarlijksepremieaftrekindederdepijlernodigomdehoudbaarheidswinsttekunnenwaarborgen.3.3.2MogelijkedoorwerkingpensioenleeftijdvoorpensioenfondsenEenverhogingvandeAOW-leeftijdleidtoverigensnietvanzelftoteenbeteredekkingsgraadvanpensioenfondsen.DeberekeningenvanhetCPB2gaanervanuitdatdeverminderingvandepensioenopbouwkostendekkendplaatsvindt,watbetekentdatdepensioen-premiedaalt.Geletopdedekkingsproblematiekvandepensioenfondsenalsgevolgvandalendebeurskoersenendalenderente,isechterookeenanderereactiemogelijk.Denkbaarisdatdeopbouwwordtversoberdzonderdepremieteverlagen.Ditzoudedekkingsgraadvandepensioen-fondsenoptermijnverbeteren.IndienvoortsbeslotenzouwordenomdereedsopgebouwdepensioenrechtenvanactievedeelnemersaantepassenaandenieuwepensioenleeftijdindeAOW,danzoudedekkings-graadvanpensioenfondsenzelfsmetgemiddeldcirca5%kunnenverbe-teren.Diteffectverschiltoverigensnaargelangdeopbouwvanhetdeelnemersbestandvaneenfonds.Bijeenrelatiefjongdeelnemers-bestand(veelwerkenden)kandezeverbeteringnogwathogeruitpakken,bijeenpensioenfondsmetveelgepensioneerdenzaldeverbeteringechterkleinerzijn.Deverantwoordelijkheidvoordebeslissingoverdezeaanpassingvanpensioenregelingenligtevenwelprimairbijsocialepartners.3.4VerhogingpensioenleeftijdenmaatschappelijkeontwikkelingVerhogingvandeAOW-leeftijdisnietalleendeminstonaantrekkelijke1Dehoogtevandemaximaaltoegestanejaarlijksepremieaftrekindederdepijlerwordtbeperktdoorhetindatjaaropgebouwdepensioenindetweedepijler.Omgekeerdgeldtdat–indienhetmaximumvandejaarlijksepremieaftreknietwordtgewijzigd–eenaanpassingvandepensioenopbouwindetweedepijlerdemogelijkhedenvoorhetopbouwenvaneenoudedagsvoorzieningindederdepijlervergroot.2CPB-memorandum1/2009/01d.d.13febru-ari2009.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.669 optieombedreigingvanpubliekevoorzieningen,socialezekerheid,zorgenpensioenenhethoofdtebieden,hetisookeenontwikkelingdieaansluitbijdewerkelijkheidvaneengestegenlevensverwachting,bijhetveranderendekaraktervanarbeidenbijveranderendemaatschappelijkepatronenvanpersoonlijkevoorkeurvanmensen.AltentijdevandeaanvaardingvandehuidigeAOWwerdgedachtaandeverhogingvandepensioengerechtigdeleeftijdalsmogelijkgevolgvandevergrijzing.Opdetegenwerpingdatmensendanhetgevoelzoudenhebbendathenzopensioenzouwordenontnomenwaarvoorzijpremiehebbenbetaald,steldederegeringdatergeensprakeisvaneenstaatsga-rantie.Datissindsdiennietalleenformeeljuistgebleken,maarookmate-rieel.DeAOWdie65-plussersnuontvangeniseensubstantieelanderenhogerpensioendandatvanhunouders.Verondersteldwerdindertijddatdemeestejongerenalopvijftienjarigeleeftijdwerkzoudenzoeken,hetgeenallangnietmeerzois.Hetwerkzamelevenisookoverigenswezenlijkkortergeworden.BovendienkunnenmensennugemiddeldmeerdaneenkwartlangervandeAOWgenietendanin1957.Wieindekomendejarenmetpensioengaatheeftbovendienmetmeeranderepremiebetalersvoorhetpensioenbetaalddanpremiebetalersindetoekomst.3.4.1Gezonder,veiligerenkorterwerkenMensenvannulevennietalleenlanger,zijlevenooklangergezondenactief.Hoewelhierovernognietzo’nlangecijferhistoriebestaat,blijktuitcijfersvanhetCentraalBureauvoordeStatistiek(CBS)datdelevensver-wachtingindoordemensenzelfalsgoedervarengezondheidtussen1981en2007isgestegenmetvijfjaarvoormanneneneenjaarvoorvrouwen.Delevensverwachtingzonderlichamelijkebeperkingenisindezelfdeperiodegestegenmetbijnazesjaarvoorzowelmannenalsvrouwen.Ditisdevruchtvanvoorschriftenenpubliekevoorzieningengerichtopverbeteringvandevolksgezondheidenvangezondenveiligwerken.Dezwarearbeiddieeengrootdeelvandeberoepsbevolkingvijftigjarengeledennogverrichtte,komtindievormveelmindervooralsgevolgvanverbeterdetechniekendiedevoortdurendeverscherpingvandenormenvandearbeidsbeschermingmogelijkmaakten.Erzijnnogsteedswerk-zaamhedendiehetlichaamzwaarbelastenendienietonderdoenvoordezwarearbeidvaneertijd,maarhetiseensnelafnemendverschijnsel.Degroeivaneendiensteneconomieheeftdaarinnietgeringemateaanbijgedragen.Eensteedsgroterdeelvandearbeidisadministratiefwerk,datweliswaaranderevormenvanbelastingmetzichmeebrengt,maarnietmeerzwarefysiekearbeidindeklassiekebetekenisoplevert.Hetgeenonverletlaatdatdenieuweberoependiezijnontstaanniethuneigenbelastingenspanningmetzichmeebrengen.SindsdeinvoeringvandeAOWzijnwegemiddeldookkortergaanwerkendooreenkorterewerkweekenmeervakantieenverlofdagen.Tezamenhebbendietotgevolgdatwethansperlevensweek40%minderwerkendanvijftigjarengeleden.Intotaalishetaantalgewerkteurenperlevensweekgedaaldvan25naar16uur.3.4.2GroeiendebereidheidtotdoorwerkenHoewelveeloudereneerderophoudenmetwerkenenhetgenoegvinden,isheteenfeitdatouderendelaatstejarenomverschillenderedenenweersteedsvakerenlangerdoorwerken.Inhetvoorgaandeisreedsgewezenophetbelangvaneengrotereparticipatievanouderen.SteedsmeerTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.6610 mensenwillenookoplatereleeftijdparticiperen.Datheeftopzijnbeurtweereengunstigeffecttehebbenopdegezondheidvanmensenomdatlangerwerkenmensenprikkeltomlangerscherpenactiefteblijven.Extraparticipatieheeftbovendieneenduidelijkesocialefunctie.Meedoenopdearbeidsmarktzorgtvoorbetrokkenheidtussenmensen,stimuleertemanci-patieendraagtbijaanintegratietussenverschillendebevolkingsgroepen.Hetgeennietwilzeggendatwerkendeenigemanierisomdittereali-seren.Arbeidissteedsmindereenlastdiemendraagtomeeninkomenteverwerven.Naasteenbronvaninkomsten,ishetvoorveelmenseneenwijzewaaropzijeigenmogelijkhedenrealiseren,nieuwekennisenerva-ringopdoenensociaalenmaatschappelijkbetrokkenblijven.Demogelijkhedenomteparticiperenzijngrotergeworden.Erismeeraandachtvoordecombinatievanarbeidenzorg,erismeeraandachtvoordepreventievanziekteenarbeidsongeschiktheid,enerismeeraandachtvoorgoedearbeidsomstandigheden.Internationaleonderzoekenbeves-tigendezetrend:mensendielangerdoorwerken,levenlanger,ookalswordtgecorrigeerdvoorverschilleningezondheiddiederedenkunnenzijnomvervroegduittetreden.Debereidheidomdoortewerkenwordtalseerstezichtbaarindestij-gendeparticipatiegraadonderouderen;ookna65jaar.Debereidheidberustopuiteenlopendemotieven,waarbijvermoedelijkondermeerhetafschaffenvanVUT-regelingenendeaanwezigheidvaneenonvolledigeAOW-opbouwvanbijvoorbeeldmigranteneenrolspelen,maarookdewenstothetaanvullenvandeuitkeringenvanVUTenAOW.Hetaantalmannentussende65en74jaardatwerkt,isgestegenvan7%in1997naarmeerdan12%in2005en2006.UitdeNationaleEnquêteArbeidsom-standighedenblijktvoortsdatdebereidheidonderwerknemersomdóórteblijvenwerkentothet65elevensjaarwederomistoegenomen.Sinds2005isdiebereidheidgegroeidvan21%tot36%.Binnenalleleeftijds-groepenissprakevaneentoenamezijhetdaterverschillenzijntussensectoren.Indebouwwileenkwartvandewerknemersdoorwerken,terwijlindeagrarischesectorendeanimoruimbovende40%ligtenindehoreca,dezakelijkedienstverlening,decultuursectorenhetonderwijsrondde40%.3.5VerhogingvandepensioenleeftijdinanderelandenDekeuzevoorverhogingvandepensioenleeftijdsluiteveneensaanbijontwikkelingeneldersinEuropa.VergrijzingisookgeentypischNeder-landsvraagstuk.Vrijwelallewesterselandenworstelenhierookmeeeninveelgevallenishetprobleemoplangetermijndaarnognijpender.Insommigelandenkomtdeverhoudingtussenwerkendenengepensio-neerdenbijvoorbeeldnogverderuithetloodteliggendaninNederland.DitspeeltbijvoorbeeldeenrolineenaantalZuid-Europeselanden,dieeenzeerlaaggeboortecijferkennen.Ookhebbenveellandennogeenpensioensysteemdatvrijwelvolledigopomslagbasisisgefinancierd.Nederlandheeftviadeaanvullendepensioenenmeerkapitaalopgebouwddanvrijwelelkanderbuitenland.VeellandenzijnNederlanddanookalvoorgegaanmethetnemenvanmaatregelenomdeoverheidsfinanciënbeheersbaartehouden.ZoheeftdemeerderheidvandeOECD-ledeninmiddelshervormingeninhetpensioensysteemdoorgevoerd.Somsgaathetdaarbijomeensysteemwijziging,zoalsdeovergangvaneendefinedbenefitsysteemmeteenvastepensioenhoogteenvariabelepremienaareenzogenaamddefinedcontributionsysteemmeteenvastepremieeneenvariabelepensioenhoogte.Vakergaathetomaanpassingenbinneneenbestaandpensioensysteem.Vrijwelallelandendiehervormen,veranderenookdeTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.6611 pensioenleeftijdofschrappendemogelijkheiddatvrouweneerdermetpensioenmogendanmannen.Detabelindebijlagegeefteenoverzichtvaneenaantallandendateenhervormingvandepensioenleeftijdheeftdoorgevoerd.Enkelelandenverdienenhierbijzondereaandachtvanwegedevergelijk-baresituatiemetNederland.NoorwegenheeftdeAOW-leeftijdtot67jaarverhoogd.Bij67jaarontstaatinNoorwegenrechtopeenvolledigeAOW,maardeNorenmogenookeerder(vanaf62jaar)oflater(tot70jaar)metpensioen.Datpensioenwordtdanopactuarieelneutralewijzegekortofopgehoogd.BovendienstijgtdepensioenleeftijdinNoorwegenmeemettoekomstigestijgingenvandelevensverwachting.OokZwedenheefteenflexibelpensioeningebouwdmeteenspilleeftijdvan65jaarendemoge-lijkheidomeerdervanaf61jaarmeteenactuariëlekortingmetpensioentegaanofna65jaarmetactuarieelverhoogdpensioentegaan.Zwedenisdaarnaastovergestaptophetdefinedcontributionsysteem,waarbijdeuitkeringnietgegarandeerdis,maardaaltalsdelevensverwachtingstijgt.Omeenzelfdeuitkeringsniveautebereikenalsouderegeneraties,moetdanduslangerwordendoorgewerkt.DeZweedsehervormingwerdalindejaren’90doorgevoerd,toenZwedenmetgroteeconomischeproble-menkamptealsgevolgvaneenbankencrisis.OokFrankrijkkenteensoortgelijkekoppelingvanpensioenniveauaanlevensverwachting.Duits-landenEngelandhebbengekozenvooreenstapsgewijzeverhogingvandepensioenleeftijdnaar67onderscheidenlijk68jaar.OokindeVerenigdeStatengaatdepensioenleeftijdomhoognaar67jaar,binneneensysteemvanflexibelepensioneringtegenactuariëlekortingenenophogingen.4.VariantenverhogenAOW-leeftijdDekeuzeomdepensioengerechtigdeleeftijdteverhogeniséén.Daarmeeisechternognietsgezegdoverdeconcreteinvullingdaarvanenofhetdaarbijalleengaatomhetinvullenvaneenanderepensioenleeftijd–67inplaatsvan65–ofdatookandereelementenaandeordezijn.InhetdebatoververhogingvandeAOW-leeftijdzijnaldiverseaspectenenbijko-mendeelementengenoemddieookeenplaatszoudenkunnenvindenindeAOW-regeling(zwareberoepen,pensioenleeftijdna40jarenarbeid).Ookalshetalleenomeenwijzigingvandepensioenleeftijdgaat,kandatnietvandeeneopdeanderedagwordeningevoerd.Dewijzewaaropendetermijnwaarindeverhogingwordtingevoerdisdanookeenwezenlijkaspectvandeverhoging.4.1VasteofflexibelepensioenleeftijdOpditmomentkentdeAOWeenvasteleeftijdwaarophetrechtoppensioenontstaat.Dekeuzevooreenvaste,bepaaldepensioenleeftijdvloeitvoortuithetoogmerkvandealgemeneouderdomsvoorziening.Doelwasomhetgroeiendaantaloudereneenzekerebronvaninkomentebieden.Uitgangspuntwaseenzoveelmogelijkvooriedereengelijkrechtopbasisinkomentescheppen,onafhankelijkvaninkomen,vermogenofverledenendevraagofmenwerkelijkophieldmetwerk.HetpensioenzouuitsluitendafhankelijkmoetenzijnvanhetaantaljarendatmeninNederlandwoondeenpremieplichtigwas.Vooreennaderonderscheidbinnendegroepouderenwasvanuitdieoptiekgeenaanleiding.Daaromwerdendestijdsvoorstellenvooreenpensioenleeftijdnaarlevensver-wachtingofnaareigenkeuze,dietoentertafellagen,afgewezen.Hetgrotenietteonderschattenvoordeelvandekeuzevooreenvastepensioenleeftijdisdetransparantieenvoorspelbaarheidvandepensioen-voorziening(iedereenweetwaarhijaantoeis)endebetrekkelijkeeen-voudvandetoepassingdaarvan,dieeenbetrouwbareuitvoeringmogelijkTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.6612 maakt.DeAOWisindeloopvandetijdopverschillendepuntenaange-pastaanveranderende(geïndividualiseerde)leefpatronenendezeontwik-kelingzetzichvoort.Zozalin2015deAOW-partnertoeslagwordenafge-schaft.VerderisdehoogtevanhetpensioengeleidelijkopgetrokkennaarwatalseenalgemeenaanvaardbaarminimumwordtbeschouwdteneindetevoorkomendatAOW’ersnaastdeAOWooknogopdebijstandzoudenzijnaangewezen.BijalleaanpassingenisdeAOWechtereenvoorzieninggeblevenwaarbijhetpensioenvoorspelbaarvanafhetbereikenvandepensioengerechtigdeleeftijdnaarouderenwordtovergemaakt.Hetbelangrijksteknelpuntdatindeloopvandetijdisgeblekeniswellichtdatineensamenlevingmetgrotegroepenimmigranteneneengroeiendegroepmensendievoorkorteoflangetijdbuitenslandsverblijven,erooksteedsmeerouderenzijndienietlanggenoeginNederlandhebbengewoondomeenrechtopeenvolledigeAOWoptebouwen.DaardoormoeteralsnogeenbeperktaantalouderennaastdeAOWookeenberoepdoenopbijstand.4.2FlexibelepensioenleeftijdInmiddelszijnerdiversevoorstellennaarvorengeschovenom,aldannietinhetkadervaneenverhogingvandepensioenleeftijd,tekomentoteenflexibelepensioenleeftijd.Daarbijzijndanweerverschillendevariantendenkbaar.Depensioenleeftijdkanafhankelijkgemaaktwordenvandelevensverwachting,vanhetarbeidsverleden,ofvaneigenkeuze.4.2.1KoppelingaanlevensverwachtingEenvastepensioenleeftijdheefttotgevolgdatalsmensengemiddeldlangerlevendelengtevanhetpensioenookgeleidelijkzaloplopen,waar-doordekostenzullenstijgen.Ookeenverhogingvandepensioenleeftijdnaar67compenseertslechtsongeveerdehelftvandegestegenlevens-verwachtingsinds1957.Delevensverwachtingzalnaarverwachtingookverderblijventoenemen.OmdieredenwordtwelvoorgesteldominhetkadervanverhogingvandeAOW-leeftijdnaar67jaarteoverwegendeAOW-leeftijdglijdendtekoppelenaandelevensverwachting.Eenderge-lijkekoppelingversterktopdenduurdehoudbaarheidvandeAOW.Eenkoppelingvandepensioenleeftijdaandelevensverwachtingkanlangstweelijnen.Erkangekozenwordenvooreenstelselmatigeverho-gingjaaropjaarvandepensioenleeftijdmeteenbepaaldetermijn.ZowerdtentijdevandetotstandkomingvandeAOWvoorgesteldomtekiezenvooreenjaarlijkseverhogingmetzevenweken.DecommissieArbeidsparticipatiesteldevorigjaarvooromdeinvoeringsystematiekvaneenmaandperjaarookvoorttezettennahetbereikenvandeleeftijdvan67.Duidelijkzalzijndatindienindetoekomstblijktdatdelevensverwach-tingnietverderstijgt,ookdeverderegroeivandepensioenleeftijdstopt.Eentweedebenaderingisomdestijgingvandepensioenleeftijdtekoppelenaandefeitelijkeontwikkelingvandelevensverwachting.Alsdelevensverwachtingmeteenjaarstijgt,stijgtdeAOW-leeftijdookmeteenjaar.FeitelijkhoudtditindatdeduurvanhetAOW-pensioengelijkblijft.Zwedenhanteerteendergelijksysteemdoorhettotalepensioenbedragdatiemandgaatontvangenvasttezetten.Alsdelevensverwachtingdaareenjaarisgestegen,kunnenmensenhetpensioeneenjaarlaterlateningaanofervoorkiezeneenlagerpensioenteontvangenvoorderestvanhetleven.EenvarianthieropisomnietdeduurvandeAOW,maardeverhoudingtussendeduurvanhetgemiddeldwerkzamelevenendeduurvandeAOWgelijktehouden.Alsmensengemiddeldeenjaarouderworden,zaldeAOW-leeftijdmetminderdaneenjaarstijgen1.Ookindeze1Wanneerbijvoorbeeldoorspronkelijktegenover45jaarwerken,15pensioengenietenstond,danleidtdestijgingvandelevensverwachtingmet1jaarbijeengelijk-blijvendeverhoudingtot45jaarwerkenen151⁄4jaarpensioen.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.6613 benaderingzouhetlogischmomentvaninvoeringzijnhettijdstipwaaropdeAOW-leeftijdvooriedereenop67jaarligt;datwilzeggenaanheteindvandeinvoerings-ofovergangstermijn.4.2.2KoppelingaandeduurvanhetwerkzamelevenOpditmomentberustdeopbouwvanhetAOW-rechtopingezetenschap.Iederdie50jaarinNederlandwoonttussendeleeftijdvan15en65jaarbouwteenvolledigAOW-pensioenop.InhetdebatoverdeAOWisevenwelgeopperdomhetrechtopAOWtekoppelenaanhetaantalgewerktejarenofhetaantaljarendateenbepaaldinkomenisverkregen.IndemeestvergaandevoorstellenwordtdeverzekeringvoordeAOWopbasisvaningezetenschapvervangendooreenverzekeringopbasisvangewerktejarenofverkregeninkomen.Hettotdusvermeestuitgewerktevoorstelopditpuntishetvoorsteldatdoor(defractievan)GroenLinksisgepubliceerd(www.groenlinks.nl,17april2009).HetvoorstelvanGroenLinkskoppeltdeopbouwvanAOW-rechtenaanhetarbeidsverleden.EenvolledigAOW-rechtontstaatinditvoorstelalsmensenveertigjaarhebbengewerktentenminste63jaaroudzijn.Verlofregelingenenuitkeringsrechtentellendaarbijmeealsrelevantarbeidsverleden.Vooriederjaardatmentussendeleeftijdvan18en65meerdan70%vanhetminimumloonverdient,wordteenAOW-rechtvan1/40opgebouwd.IndienmenminderverdientwordthetoptebouwenAOW-rechtnaarratoverkleind.DitleidttoteenflexibeleAOW-leeftijd.GroenLinksgeeftaanmetditalternatiefdeeconomischezelfstandigheidendearbeidsparticipatievanmetnamevrouwenteversterken.Ditleidttoteentoenamevandearbeidsparticipatie.Groen-LinkssteltdaarbijdatlageropgeleidendiedoorgaansvroegbeginnenmetwerkenenvaakookinzwaardereberoepenwerkeninhetGroenLinks-voorstelvanaf63jaarvolledigeAOWkrijgen.Dezenieuwesystematiekzoualleenmoetengaangeldenvoorwiena201118jaarwordtenduspasvanaf2056ingaan.Hetvolledigeeffectvanhetplanwordtbereiktnaongeveertachtigjaar,dusrond2090.StriktgenomenstrekthetvoorstelvanGroenLinksnietindeeersteplaatstotverhogingvandepensioengerechtigdeleeftijd,maartoteenfunda-menteleveranderingvangrondslagvandeAOW.HetrechtopeenAOW-pensioenwordtdaarbijnietmeeropgebouwdopbasisvaningezetenschap,maaropbasisvanparticipatieendeopbouwperiodezounietmeervijftigjarenzijn,maarveertigjaren.Praktischzalhetvoorstelvoorwieaaneengeslotenwerktvermoedelijkleidentotverlagingvandepensioengerechtigdeleeftijd.HetvoorstelvanGroenLinksisslechtseenmogelijkeinvullingvandekoppelingvandepensioenleeftijdaanhetarbeidsverleden,maarhetbiedteenaanknopingspuntvoorbesprekingvandeverschillendeaspectenvaneendergelijkekoppeling.DaarmeewordttevensvoldaanaanhetverzoekvandeTweedeKameromcommentaartegevenopdevoorstellen,zonderdatditoverigenseendefinitiefoordeeldaaroverinhoudt.Groteaantrekkelijkheidvaneenkoppelingaanhetarbeidsverledenisheteffectdaarvanopdearbeidsparticipatie.MedemethetoogdaaropschathetCPBhethoudbaarheidseffectvanhetvoorstelop0,6%BBP.DitishetgevolgvanenerzijdsdesterkeprikkeltotparticipatieenanderzijdsdebesparingopdeAOW-uitkeringbijwienietveertigjarenheeftgewerkt.Inhetalgemeenvergenallevoorstellendiedepensioenleeftijdkoppelenaanhetarbeidsverleden,eenlangeinlooptijd.VoordetoepassingdaarvaniseennauwkeurigeeneenduidigedefinitienodigvanwathetrelevanteTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.6614 arbeidsverledeniseneenondubbelzinnigeregistratiedaarvan.Dieont-brekenthans.Dusmoetdaareerstmeebegonnenwordenvoorwienuvoorheteerstgaatwerken.Implicatiedaarvanisdateenverhoginggekoppeldaanhetarbeidsverledenpasnahethoogtepuntvandevergrij-zingeffectiefwordt.ZozalheteffectvanhetvoorstelvanGroenLinksopdeAOWpasmerkbaarwordenvanaf2056dusnadepiekvandevergrij-zing.Omdieredenishethoudbaarheidseffectdaarvankleinerdandetotalejaarlijksebesparingdienatachtigjaaruiteindelijkop1,1%BBPuitkomt.KoppelingvandeAOW-leeftijdaanhetarbeidsverledenroeptpraktischeenfundamentelevragenop.Depraktischevragenbetreffendewijzehoedaarinomgegaanmoetwordenmetarbeidsbeperkingenen-ongeschikt-heden;hoeomtegaanmetdeeltijdwerkenparttimebanendiebijvoor-beeldstudentenverrichtennaasthunstudie;hoeomtegaanmethettijdelijkofpermanentnietverwijtbaarverliesvanarbeid.Ditalleszalnauwkeuriggeregistreerdmoetenwordenomdathetrechtsrelevantzalzijnvoorhetrechtopen/ofdehoogtevanhetpensioen.Ookdeduidingenregistratievanwerkzaamhedenverrichtalszelfstandigevragenaandacht.Deopgavevoordeinkomensbelastingzoudaarbijeenrolmoetenspelen.Ditzalgegevendegroeivanhetaantalzelfstandigenzonderpersoneel,eensteedsgroteregroepbetreffen.KoppelingvandeAOWaanhetarbeidsverledenroeptechtervooralfundamentelevragenop.OpbouwvandeAOWopbasisvanarbeids-verledeninplaatsvaningezetenschaphoudtindatdeAOWvaneenvolksverzekeringineenwerknemersverzekering(eenwerkgerelateerdevoorziening)verandert.Mensendiealdanniettijdelijkgeenbaanhebben-vanwegestudie,vrijwilligerswerk,mantelzorg,zorgvoordeopvoedingvankinderenofomanderereden-bouwengeenvolledigeAOWop.Zijzullendaneventueel,geheelofinaanvullingophunonvolledigeAOW,tezijnertijdvoorhuninkomenaangewezenzijnopdebijstand,metbijbeho-rendeinkomens-envermogenstoets.Eenandereffectkanzijndatdeonvermijdelijkeperiodenvanconjunctureleneergangenrecessieenzekereenernstigerecessiezoalsdehuidige,dansterkerdoorwerkeninhetpensioen.AlsookdeAOWeenarbeidsgerelateerdpensioenwordt,kanzelfsdevraaggesteldwordenwaaromnoglangereendeelvanhetpensioenviaomslaggefinancierdwordteneenanderdeelviakapitaalopbouw.Iserdannoggrondvoorhetonderscheidtussendeeersteendetweedepijler?DeAOWzoualleennogbetekenishebbenvoorzelfstandigen.Bijwiearbeidinloondienstverricht,kandeoudedagsvoorzieninggeheelonder-deelgaanvormenvandearbeidsovereenkomst.VoortsrijstdevraagofineenarbeidsgerelateerdeAOWnogeenleeftijds-grenskangelden.HetvoorstelvanGroenLinkssteltnaastdeeisvanveertigjarenarbeidsparticipatieookeenminimumleeftijdvan63jaar.Devraagrijstwaarditopberust.Iemandisvanaf18jaarvolwasseneninstaatomvolledigtewerken.Waaromzoudaniemanddieopzijn58steveertigjarenheeftgewerktnietmetpensioenmogen,terwijliemanddieopzijn63steveertigjarenheeftgewerktditwelmag?Voorleeftijds-onderscheiddienteenobjectieverechtvaardigingtebestaan,waarbijhetdoelvanhetonderscheidlegitiemmoetzijnenhetgehanteerdemiddel–depensioenleeftijd–passendennoodzakelijk.TenslotterijstdevraagofeenarbeidsgerelateerdeAOWverenigbaarismeteenmaximumpensioenleeftijdofeenleeftijdsontslag,indiendepensioenopbouwnognietisafgerondenbetrokkenebereideninstaatisomdoortewerken.Gedwongenontslagbijhetbereikenvaneenbepaal-TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.6615 deleeftijdvoordatdepensioenopbouwisafgerond,ontneemtdewerk-nemerimmersdemogelijkheidvaneenvolledigpensioen4.3CombinatiesvaneenvasteenflexibelepensioenleeftijdHetisnietalleenmogelijkomdepensioenopbouwgeheeltekoppelenaananderecriteriadanthans,erzijnechterookcombinatiesdenkbaar.BinneneenAOWdie,zoalsthans,opgebouwdwordtopbasisvanhetingezeten-schap,zouhetrechtoppensioenooknogopanderewijzekunnenontstaan.4.3.1VastepensioenleeftijdenarbeidsverledenHetisdenkbaardatbinneneenAOW-regelingzoalsdebestaande,hetrechtopAOWookontstaatna45gewerktejaren.DaarbijkandannoggekozenwordenofditalleenkandienenomeeneventueelgatindeopbouwvandeAOWtedekken,ofdatditookrechtopvervroegdpensioenzoukunnengeven.Inhetlaatstegevalwordtdepensioenleeftijdvariabel.DeAOWbehoudtdanhetkaraktervaneenvolksverzekeringmaarbiedttegelijkaanwerknemersdievroegzijnbegonnenmetwerkeneenbijzonderemogelijkheidomeentekortaanopbouwaftedekken,danwelomeerdermetpensioentegaan.Eendergelijkeregelingheeftintegenstellingtoteenvolledigekoppelingaanhetarbeidsverledenniethetgevolgdatmensenzonderarbeidsverledenofmeteentekortarbeids-verleden,geenofgeenvolledigeAOWopbouwen.Keerzijdeisdateendergelijkeregelingeengeringereprikkelbiedtomdearbeidsmarkttebetreden.Eendergelijkecombinatiebiedteenveelgeringereprikkeltotarbeids-participatiedaneenvolledigekoppelingaanhetarbeidsverleden.AlleenwieviahetarbeidsjarencriteriumeerderrechtkrijgtopeenAOW-uitkeringdanviahetingezetenencriteriumzalzichextrainspannenopdearbeids-markt.Eendergelijkeregelingkandaardoorzelfsleidentoteengemid-deldeverlagingvandepensioengerechtigdeleeftijdinplaatsvaneenverhoging.Daarmeebiedtzegeenoplossingvoordeproblematiekdieaanleidingisomtotverhogingtebesluiten.Gegevendatwerktijdenindeafgelopendecenniaeerderkorterzijngewordendanlanger,ishetdevraagofeencombinatievariantinvoldoendematekanbijdragenaaneenoplossingvoorhetprobleemwaarwenuvoorstaan.DeeerdergenoemdepraktischevragenronddekoppelingvandeAOWaanhetarbeidsverleden,geldenoverigensookvooreencombinatie-variant.Dedefinitievanhetpensioenrelevantearbeidsverledenenderegistratiedaarvanzijneveneensessentieelvoordezevariant.Omdateenregistratievoorhetverledenontbreekt,zoueencombinatievariantalleenvoorkomendegeneratieskunnenwordeningevuldenpasvanaf2055volledigkunneningaan.4.3.2FlexibiliseringnaarkeuzeKoppelingvandepensioenleeftijdaanexternegegevens,zoalslevensver-wachtingofarbeidsverleden,isnietdeenigemogelijkheid.Flexibiliseringopbasisvaneigenvoorkeurvantoekomstigpensionarisisookdenkbaar.EenoptiediealbijdetotstandkomingvandeAOWwerdoverwogen.MensendevolledigevrijheidgevenomzelfhetingangstijdstipvandeAOWtebepalenisvergaand.HetverdraagtzichmindergoedmethetkaraktervandeAOWalsverplichtecollectieveverzekeringenmethetoogmerkdaarvan–oudereneenzekerinkomenbiedenwaardoorzijnietopdebijstandzijnaangewezen.HetverzekeringskaraktervandeAOWTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.6616 verdraagtzichmindergoedmeteenvolledigevrijheidomzelfdeaanvangdaarvanendaarmeeookdemogelijkelooptijdtekunnenbepalen.IndiengekozenwordtvooreenAOWopeeneerdereleeftijddandealgemenepensioenleeftijd,danzaldehoogtevanhetpensioennavenantmoetenwordenaangepast.Ditkanbetekenendatgepensioneerdenkunnenkiezenvooreenpensioendatlagerisdandebijstandsgrensomvervolgenseenberoeptedoenopdebijstandalsaanvulling.Tenslottezoudevrijekeuzeomhetrechtopeen(deel)AOWintelatengaanvoordepensioengerechtigdeleeftijd,departicipatiedoelstelling,dieondermeeraandeverhogingvandepensioenleeftijdtengrondslagligt,kunnenondergraven.4.3.3FlexibiliseringrondeenvastepensioenleeftijdDezebedenkingenbijeenvolledigevrijheidomdeingangvanhetpensioentekiezen,spelennietbijeenflexibiliseringopbasisvaneigenvoorkeurgekoppeldaaneenvastepensioenleeftijdalsspilleeftijd.DitiswatwordtvoorgesteldinhetwetsvoorstelflexibiliseringAOW1.Datvoor-stelmaakthetmogelijkomhettijdstipwaaropdeAOWingaatnaareenlatertijdstipteschuiven,waarbijdeAOWoverderesterendeperiodenavenanthogerzouzijn.Onderdeelvanhetvoorstelisookomeendeeltijd-AOWmogelijktemaken.DatwilzeggendatmensennietalleenkunnenkiezenomdeAOWalsgeheelopeenlatertijdstiptelateningaan,maarookomdittedoenvooreendeelvandeAOW.HierdoorkanmenervoorkiezenomnahetbereikenvandepensioenleeftijdmindertegaanwerkenenhetinkomenaantevullenmeteendeelvandeAOW.Beidemogelijkhedensluitenaanopdebehoeftebijouderenomhetwerkzaamlevennietabruptvandeeneopdeanderedagaftebouwen,maarmeergeleidelijk.Aandiemogelijkheidzalbehoefteblijvenbestaan,ookalsdepensioen-leeftijdwordtverhoogdnaar67jaar.67jaarisevenminals65jaareenfysiekegrenswaarnawerkenonmogelijkis,integendeel.Ooknualwerkteendeelvandewerknemersdoor,nietalleenna65maarookna67.Debereidheidomdoortewerkenblijktjuisttoetenemennaarmatemensenmeermogelijkhedenhebbenomhetwerkzamelevenlaterofgeleidelijkaftebouwen.InhetkadervandeverhogingvandeAOW-leeftijdnaar67jaariseennogverdergaandeflexibiliseringdenkbaar.Menzouookalvoorhetbereikenvandepensioenleeftijdgeleidelijkmindermoetenkunnengaanwerken.Zozoubijhetbereikenvanhet65stelevensjaardemogelijkheidgebodenkunnenwordenomvrijwilligeendagAOWoptenemenenvanafhet66stetweedagen.UiteraardzaldandehoogtevanhetpensioenbijgebruikmakingvandiemogelijkheidperjaarlagerzijndaneenvolledigeAOWbij67jaar.Dezeverlagingzoudanactuarieelneutraalplaatsmoetenvindenengeldenvoordetotalelooptijdvanhetpensioen.MensenzoudendieverlaginglaterweerkunnencompenserendoorhetrestantvandeAOWlaterdan67jaarintelatengaan;bijvoorbeeldbij67neemtmendriedagenAOWenbij68vierdagen.Ookhiergeldtechterdathetnietmogelijkmoetzijndathetpensioenlagerwordtdandebijstandnormwaardooraanvullendaanspraakzoumoetenwordengemaaktopbijstand.Metdeeltijd-AOWkaniemand,geletopzijnfysiekeenfinanciëlemogelijk-hedenenwensen,maatschappelijkzinvolblijvenparticiperen.DoormeervrijheidsgradenindeAOWintebouwen,zoudeAOWbeteraankunnensluitenophetfeitelijkearbeidspatroonvanmenseninaanloopnaardepensioengerechtigdeleeftijd.Bijeventuelevormgevingvanheteerderingaanvandeeltijd-AOWzaleenvoudeneengoedeenbetrouwbare1WetsvoorstelWijzigingvandeAlgemeneOuderdomswetinverbandmetopnamevandemogelijkheidomopverzoekvandepensioengerechtigdehetouderdomspensioengeheeloftendeleopeenlatertijdstiptelateningaan;KamerstukkenII2008/09,31774.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.6617 uitvoeringeenbelangrijkevoorwaardezijn.Ditgeldtookvoordesamen-hangmetdeoverigeregelingenvandesocialezekerheidendefiscaliteit.4.5InvoeringspadofovergangstermijnHetisnietdebedoelingvanhetkabinetomdeverhogingvandepensioengerechtigdeleeftijdvan65jaarnaar67jaarzonderenigeover-gangintevoeren.Vanouderendievlakvoorhetpensioenstaankannietwordenverwachtdatzijplotselingtweejarenlangermoetenwerken.Ookwerkgeversdieinhunpersoneelsbeleidrekeninghebbengehoudenmethetvertrekvandeouderenkunnennietvandeeneopdeanderedaghunplanningomgooien.Omgekeerdishetookdevraagofdeverhogingpasinmoetgaanvoorwiepasnadeinvoering18jaarwordtenbegintmetwerken.Uitpeilingenblijktdathetovergrotedeelvandejongerendatnualwerktverwachtlangerdoortezullenwerken.4.5.1StapsgewijzeinvoeringNochdewetsgeschiedenisnochderechtsgeschiedenisvormeneenbeletselomdevastgesteldepensioenleeftijdtewijzigen.BijdeinvoeringvandeAOWgoldzijgelijkvooriedereen,ofmennueenlevenlangpremiehadbetaaldofniet.Erisdanookgeenredenomeenverhogingalleenintelatengaanvoorwiepasnadewijzigingbeginnenmetpremie-betaling.Erisevenminredenomeenverhogingmetonmiddellijkeingangvooriedereenintevoeren.Hetligtvoordehandeenverhogingvandepensioenleeftijdgeleidelijkplaatstelatenvindenvoordeouderewerkne-mers.DeverhogingvandepensioenleeftijdindeBondsrepubliekDuits-landiseenvoorbeeldvandiegeleidelijkeinvoering.Vanaf2012zaldaardepensioenleeftijdovereenperiodevan18jarengeleidelijkinstappenvaneentottweemaandenperjaarwordenverhoogdnaar67.Decommis-sieArbeidsparticipatiesteldeeveneenseengeleidelijkinvoeringspadvaneenmaandperjaarvoor.Erzijnanderestappeneninvoeringsmechanismendenkbaar.Destappenzoudengroterkunnenzijn,bijvoorbeeldtwaalfstappenvantweemaanden,ofachtvaneenkwartaal.Hetisdenkbaarombijvoorbeelddeoudstegroepwerknemers,zegdievan60tot65jaar,geheelvandeverho-ginguittezonderen.Bijgroterestappenishetdenkbaaromdezenietperjaar,maarpertweeofdriejarentenemen;vierstappenvaneenhalfjaaroftweevaneenjaar,maardanomdetweeofdriejaren.HetCPBgaatinzijnhoudbaarheidsberekeningenommodeltechnischeredenenuitvantweestappenvaneenheeljaar(in2015en2025).Kleinestappenbiedenwerknemersenwerkgeversmeertijdomzichvoortebereidenmaardeinvoeringduurtlanger,is(uitvoeringstechnisch)complexerenzalmindersoelaasbiedenvoorhetgroeienddemografischeknelpunttot2040.Bovendienkomendelastenvanvergrijzingmeerbijjongerenteliggen.Ookiseeninvoeringmetverschillendesnelhedendenkbaar.Ditzouerbijvoorbeeldopneerkunnenkomendatineeneersteperiodevanzegdriejarenernietsverandert.IneentweedeperiodevandriejarengaatdeAOW-leeftijdmeteenmaandperjaaromhoog.Ineenderdeperiodevanzegvijfjarengeschiedtditmettweemaandenperjaarenineenlaatsteperiodemetdriemaandenperjaar1.Gevolgvaneendergelijkeaanpakzouzijndatervoordeoudstegroepwerknemersvan63jaarenoudernietsverandert,voordeleeftijdsgroepvan60totenmet62jaarwordtdepensioenleeftijdhooguitdriemaandenlater,voorleeftijdsgroepvan55tot60isdathooguit13maanden,terwijlwiebijinvoering50jaarisgecon-fronteerdwordtmetdeverhogingtot67jaar.Ditdoetzowelrechtaandebehoefteaanvoortvarendheidalsaandebehoefteomopdeverhogingte1Waarbijdeverhoginginditvoorbeeldindelaatstestap2maandenis,zodatdeverhogingintotaal24maandenomvat.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.6618 kunnenanticiperen,maarookaanhetgrotereaanpassingsvermogenvanjongerentenopzichtevanouderen.4.5.2InvoeringenovergangLosvandestappenwaarinditgeschiedt,zijnertweeverschillendemethodenvanverhoging:eengeleidelijkeinvoeringwaarbijdepensioen-leeftijdinstappenomhooggaatofeenonmiddellijkeinvoeringmeteenovergangstermijnvoorouderenboveneenbepaaldeleeftijd.Voordewijzewaaropdeverhogingouderenraakthoeftditonderscheidgeenverschiltemaken.Eenaanpakzoalsdievaneenverhogingvaneenmaandperjaar,kanookgerealiseerdwordeninhetkadervaneenovergangsregeling.Depensioengerechtigdeleeftijdgaatdanmetonmid-dellijkeingangnaar67jaar,maaralsgevolgvandeovergangsregelinghoevenouderendieophetmomentvaninvoering64jaarzijnslechtseenmaandlangertewerken,dievan63slechtstweemaanden,enzoverderterugtot41jaar.Vooriedervandemechanismenvaninvoeringiserzoeenspiegelbeeldigeovergangsregeling.Kiezenvoorgeleidelijkeinvoeringofonmiddellijkeinvoeringmeteengeleidelijkeovergangstermijnheeftevenwelandereeffecten.Invoeringineensmeteenovergangsperiodeheefttotgevolgdatvanafdedatumvaninvoeringiedereeninbeginselmagdoorwerkentotdenieuwepensioenleeftijd,ongeachtofiemandonderdeovergangsregelingvaltofniet.Bepalingenoverleeftijdsontslagzullenaangeslotenmoetenwordenopdenieuwepensioenleeftijd.Deproblematiekvanhetarbeidsregimebijdoorwerkentussen65en67jaarisdaarmeeineenkeergeregeld.Ditkanaanmerkelijkegevolgenhebbenvoorzowelwerkgeversalswerknemers.Geleidelijkeinvoeringofinvoeringineenszijndetweeuiterstemogelijk-heden.Hetkabinetzalnaderbezienwelkevormvaninvoeringpraktischmogelijkenwenselijkis,waarbijzonodigookeencombinatievanbeideuiterstenbezienzalworden.Invoeringineensheefthetpraktischevoor-deeldatditdeaanpassingintalvanandereregelingeneenvoudigermaakt.EengeleidelijkeinvoeringbetekentdatovereenkortereoflangereperiodejaarlijksaanpassingenplaatsmoetenvindeninwetgevingdieaansluitopdeAOW-leeftijd,bijvoorbeeldindesocialezekerheid,delevensloopregeling,debelastingwetgevingenderegelingvanaanvul-lendepensioenen.4.5.3InvoeringenaanpassingWitteveenkaderDewijzewaaropdewijzigingvandepensioenrichtleeftijdvanhetWitteveenkaderzalwordenvormgegevenhangtuiteraardsamenmetdeinvoeringvandeleeftijdsverhogingvandeAOW.Vanuitdieoptiekisinvoeringineenzobeperktmogelijkaantalstappenwenselijk.Invoeringineensvooralleleeftijdscategorieënisdandemeestaantrekkelijkemethode.DitbeperktdeuitvoeringslastenvoorpensioenuitvoerdersendaarmeeookvoordeBelastingdienst.4.5.4Doorwerkingindesociale-enanderewetgevingDeAOWiseenfundamenteelonderdeelvandeNederlandsesocialezekerheidvoordeoudedag.DitfundamentelekaraktervandeAOWblijktookuithetfeitdathierintalvanwettelijkeenandereregelsopaange-slotenwordt.EenveranderingvandeAOW-leeftijdheeftdanookgevol-genintalvanandereregelingen.BijdevoorbereidingvaneenconcreetvoorsteltotverhogingzaluiteraardpreciesgeïdentificeerdmoetenwordenopwelkeandereplaatsenindeTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.6619 wetgevingditgevolgenheeftenwelkewisselwerkingditkanhebbenmetanderebeleidsterreinen.Opditmomentisdatnognietmogelijkomdathetnogtevroegisvooreenconcreteinvullingvandebeoogdeverhogingendeconcretewijzevaninvoering.Datlaatonverletdatwelaantegevenvaltopwelketerreinenvanwetgevingenbeleidereventueelgevolgenzijn.VerhogingvandeAOW-leeftijdheeftindeeersteplaatstotgevolgdathetbereikvandesocialezekerheidswetgevingendearbeidswetgevingwordtuitgebreid.Inveelgevallengaatditvanzelfomdatdewetgevingvantoepassingisoparbeidinloondienstofarbeidscontracten.Hetwerknemer-schapwordteenvoudigindetijduitgebreid.Nuzijnallewerknemersjongerdan65jaarviadewerknemersverzekeringen(WW,WAO/WIAenZW)verzekerd.Alsdezeleeftijdopschuiftnaar67jaar,danzullenvermoe-delijkmeermensenvandezeregelingengebruikmaken.Tegelijkertijdzalookdegrondslagverbredenomdatmensenlangerdoorwerken.HetzelfdegeldtvooraanpalendevoorzieningenzoalsdeWWB,deWajongendeWSW.Hoeweldeveranderingvandepensioenleeftijdinveelgevallenautoma-tischzaldoorwerkenindesocialezekerheidswetgeving,zaldewetgevingechterookoptalvanplaatsenmoetenwordenaangepastwaardirectofindirectwordtverwezennaardepensioenleeftijd.Inhetvorigehoofdstukisalgeschetstdatdaarbijvanbelangisofdewetgeverkiestvooreengeleidelijkeverhogingofvooreenonmiddellijkeverhogingmeteenover-gangstermijn.Inaansluitingdaaropzaldebelastingwetgevingmoetenwordenaange-past.Inhetbijzonderzalookmoetenwordenbezienhoederegelingvoorderecentingevoerdedoorwerkbonusendepremievrijstellingvoorouderenmoetenwordenaangepast.Eenanderterreinwaaropdeverhogingvandepensioenleeftijdgevolgenzalhebbenvoordewet-enregelgevingishetterreinvandeleeftijd-gebondenregelingen,inhetbijzonderhetterreinvanhetleeftijdontslag,waarbijhetinderedeligtdathetkabinethiermeeinprincipeopdezelfdewijzeomgaatalsmetdeAOW-leeftijd.Zoalsgezegdisdeleeftijdvan65jaarindeloopvandetijdeenjuridischeenculturelewaterscheidinggeworden.DeNederlandsewetgevingkentgeenalgemeneregelvoorleeftijdontslagop65-jarigeleeftijd.Slechtsvooreenbeperktaantalberoepen(bijvoorbeeldhooglerarenennotarissen)dwingtdewettotontslag.Indiverseoverheidssectoren(zoalsdefensie,politie,brandweer,ambulancepersoneel)komenevenwelregelingenvoordievoorzienineeneerdereuittreedleeftijddan65jaar.EenverhogingvandeAOW-leeftijdheeftconsequentiesvoorsectoraleregelingenzoalsderegelingenvan(functioneel)leeftijdsontslag,bovenwettelijkeWW-regelingenenboven-wettelijkearbeidsongeschiktheidsregelingen,waaronderdedaaraangere-lateerdekosten.Dewetgevingschrijftslechtsineenbeperktaantalgevallendwingendeenleeftijdvoor.Cao’senarbeidsovereenkomstenbevattendergelijkebepa-lingendestemeer.Decao’szulleniniedergevalmoetenwordenaange-pastaandewijzigingvandepensioenleeftijd.StriktgenomenheefteenwijzigingvandeAOW-leeftijdslechtsdirectgevolgineenprivateovereen-komstindiendaarinnieteenconcreteleeftijdwordtgenoemd,maarinhetalgemeenwordtverwezennaardeAOW-gerechtigdeleeftijd.Cao’szullenechtermoetenwordenaangepastaandegewijzigdepensioenleeftijdomdatzijandersmoeilijkalgemeenverbindendkunnenwordenverklaard.Eenbijkomendaspectisdatleeftijdsdiscriminatievermoedelijkmeezalontwikkelenmetdewijzigingvandepensioenleeftijd.DerechtspraakTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.6620 aanvaardteenleeftijdgebondenontslagbepalingwanneerdieaansluitbijeenalgemenepensioenleeftijd,ookalligtdieinverschillendelandenopverschillendniveau.5.ZwareberoepenenlangerdoorwerkenInhetvoorgaandeisgeschetst,hoebijinvoeringrekeningkanwordengehoudenmetouderewerknemers,zodatdienietabruptmeteenhogerepensioenleeftijdwordengeconfronteerd.Driebijzonderevraagstukkenronddeverhogingvandepensioenleeftijdverdienenechternadereaandacht.Indeeersteplaatsmoeteraandachtzijnvoormenseninzwareberoepen.Hetisnietuitgeslotendaterwerknemerszijndiealjarenzeerzwarearbeidverrichtenendiedoordeverhoginggeconfronteerdzoudenwordenmeteenonverwachteverlengingdaarvan.Waarditblijktzoudaarvooreenoplossinggevondenmoetenwordendietevensaankno-pingspuntbiedtvooreenstructureleaanpakvandezezwarearbeidzodatvoorkomenwordtdatmensenvoortijdigversletenraken.Indetweedeplaatszijnervoormaligewerknemersdieomredenvanwerkloosheid,arbeidsongeschiktheidofandereredeneneenuitkeringhebben,maarvanwienietverwachtkanenmagwordendatzijbijverhogingvandepensi-oenleeftijdinstaatzullenzijnomlangertewerken.Tenslotteiserhetalgemenevraagstukvanhetfunctionerenvandearbeidsmarktvoorouderenendekansenvanouderenombijverhogingvandepensioen-leeftijdookdaadwerkelijkdoortewerken.Diedrievraagstukkenkomenhierachtereenvolgensaandeorde.5.1AOW-leeftijdenzwareberoepenZwarearbeidisindeloopvandeachterliggendejarenvankarakterveran-derdalsgevolgvanmechanisering,technischeverbeteringeneneenvoortgaandeverbeteringvanarbeidsomstandigheden.TochzijneronderdegroepouderendiemogelijkgeraaktwordendoordeverhogingvandeAOW-leeftijd,nogsteedswerknemersdieallangejarenzwarearbeidhebbenverrichtenvanwienietverwachtmagwordendatzijlangerdanhun65stejaardoorwerken.Inhetaanvullendbeleidsakkoordheefthetkabinetaangegevendaarmeerekeningtehouden.Bepaaldeberoepenkennennualdemogelijkheidvanfunctioneelleeftijdsontslag.Dathoudtindiegevallennietprimairverbandmetdelengtevandediensttijd.Ookwanneermenhetberoepslechtsenkelejarenheeftuitgeoefendvindtontslagplaats.WanneerechtergesprokenwordtoverzwareberoepenenverhogingvandeAOW-leeftijd,dangaathetommensendietelangzwarefysiekearbeidhebbenmoetenverr-ichtenwaardoorzijvoortijdigversletenrakenzodatvanhennietverwachtmagwordendatzijbijverhogingvandeAOW-leeftijdnoglangerdoor-werken.Erisindeafgelopendecenniareedsmeermalenbezienofaanvullendbeleidnodigismetbetrekkingtotzwareberoepenenomwelkeberoepenhetdaarbijgaat.TotnutoeissteedsgeconcludeerddatdezeproblematiekadequaataangepaktkanwordenbinnenhetalgemenekadervandeArbeidsomstandighedenwetenandererelevantewetten,zoalsdeWIA.Uitgangspuntvandewetgeverisdatbijarbeidinhetalgemeenenzwareberoepeninhetbijzondervoorkomenmoetwordendatwerknemerszoda-nigezwarearbeidverrichtendatzijvoortijdigversletenraken;zeeerdermetpensioensturenomdatzijversletenzijn,isgeenbevredigendeoplos-sing.Dieaanpakisooksuccesvol:steedsmindermensenverrichtenjarenachtereenzwarearbeid.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.6621 Deprimaireverantwoordelijkheidomtevoorkomendatbepaaldearbeidinhoudtdatwerknemersvoortijdigfysiekversletenzijn,rustbijwerkge-versenwerknemersineenbedrijfensocialepartnersineenbedrijfstak.Zijkunnendoordeinrichtingvandearbeid,hetpersoneelsbeleid,dealgemenecompenserendearbeidsvoorwaardendebelastingvaneenzwaarberoepverminderen.ZoalsdeSERnogonlangsunaniemheeftgeadviseerd1isgoedloopbaanbeleidhierbijcruciaal.DeSERpleitervoorombijzwareberoepenmetgoedloopbaanbeleidtevoorkomendatwerk-nemersuitvallenmetgezondheidsklachtenvanwegehunwerk.Innavol-gingvaninitiatievenindebouwsectorwordenthansopsectoraalofbrancheniveauloopbaantrajectenontwikkeldomwerknemersnaeenaantaljarennaareenandere,minderzwarefunctietebegeleiden.Ditstructurelebeleidhelptnatuurlijknietvoordeouderewerknemersinzwareberoependieindeafgelopenjarenteweinigmobielzijngeweestenwaarteweiniginisgeïnvesteerdendiestrakslangermoetendoor-werkenterwijlzedaarniettoeinstaatzijn.Voordezegroepachthetkabineteenregelingdenkbaardieaansluitopheteerdergenoemdeuitgangspunt.Indiesituatieisditdaarmeenietinstrijd.Immersverho-gingvandeAOW-leeftijdiseenveranderingwaarwerknemers,nochbedrijven,nochsectorenzichopvoorhebbenkunnenbereiden.Derege-lingzoukunneninhoudendatdeverhogingvandeAOW-leeftijdgeengevolgenheeftvoorwerknemers,diebijmomentvaninvoeringouderzijndaneenbepaaldeleeftijd,mitsdezemensentothetmomentdatzij65jaarwordeneenzwaarberoepuitoefenen,endatdanalveertigjarendoen.Eendergelijkeregelingbiedtbovendieneengoedaanknopingspuntomopnieuwhetverschijnselzwarearbeidteoverwegen.Uitgangspuntisdaarbijde(financiële)verantwoordelijkheidvansocialepartners.Eenregelingverondersteltuiteraarddatduidelijkiswatzwareberoepenzijn.Eenalgemeen,objectiefcriteriumisdaarbijnietmogelijk.Ditiseerdergeprobeerd,onderandereinhetkadervandeWetVUT,PensioenenLevensloop.Ofeenberoepzwaariskannietafhangenvandevraagofdeaanvragerhetalszwaarervaart,maarvergteenoordeelofdewerk-zaamhedenalszodanigalszwaarmoetenwordenaangemerkt.Datoordeeloverde«zwaarte»vanwerkzaamhedenzouprimairmoetenliggenbijdesocialepartners.Ookomdatditoordeelinaansluitingopeerdergenoemduitgangspuntgevolgenmoethebbenvoorbedoeldewerkzaamhedenendewerknemersdiedezeverrichten.Indienimmerswordtvastgestelddathetwerkineensectorzodanigvanaardisdatmensendaardoorvroegtijdiglichamelijkverslijten,danzoudenwerkge-vers,desectorensocialepartners,aldannietopbasisvanaanvullenderegelsinzakearbeidsomstandigheden,maatregelenmoetentreffenomditindetoekomsttevoorkomen.Ditzoukunneninhoudendateensectoreenberoepalszwaarkanaanmelden,nadatsocialepartnershebbenvastgesteldomwelkewerk-zaamhedenhetgaat.Bijdeaanmeldingzoudebetrokkensectortegelijkmoetenaangevenvoordeaangewezenzwareberoepenhoeviaarbeids-omstandigheden,loopbaanbeleidofeventueelspecifiekaanvullendpensioen,verderdegevolgenzullenwordenopvangendatwerknemersineensituatiekomendatzijvoortijdigzijnversleten.DatgeldtookvoorwieophetmomentvandeverhogingvandeAOW-leeftijdjongerisdan55jaar.Diewerknemershebbenimmersnogtenminstetienjarendetijdomdezeomteschakelennaarminderzwarearbeid.Zoontstaateengeza-menlijkeverantwoordelijkheidvooroverheidensocialepartnersomtekomentoteenadequateaanpakvanzoweldeovergangsproblematiekalshetstructurelevraagstukvanzwareberoepen.1SER-adviesoverpreventieengezondheidvanwerknemers,17april2009.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.6622 Deaanwijzingvanbepaaldewerkzaamhedenalseenzwaarberoepzaluiteraardmoetenwordenaangevuldmeteenindividueletoets,waarbijgekekenwordtofiemandinderdaadlangdurighetzwareberoepheeftvervuld.NaderzalnogmoetenwordeningevuldhoelangenhoeintensiefmenseneenzwaarberoepmoetenhebbenuitgeoefendominaanmerkingtekomenvoorAOWbij65.Hoemoetwordenomgegaanmetperiodenvaninactiviteitgedurendedieperiode,ofvaninzetopeventueel«lichtere»werkzaamheden?Watdienthetgevaltezijnindieneenwerknemerineenzwaarberoepvlakvoorommekomstvandetermijnwordtontslagenofdathetwerkverdwijnt?Uiteraardmoetenbijhetverderuitwerkenvaneendergelijkeregelingdeuitvoerbaarheidendekostenvandeuitvoeringwordenmeegewogen.5.2VerhogingAOW-leeftijdengedwongenwerkloosheidEentweedeprobleembijdeverhogingvandepensioenleeftijdbetreftpersonendieonvrijwillighunwerkverlorenhebbenengeenanderwerkkunnenvindenendieerininkomenopachteruitzoudenkunnengaanomdatdepensioengerechtigdeleeftijdlaterkomt.Hetgaathierderhalveomeenovergangsprobleem.Ditkanwordenopgelostmeteentijdelijkeovergangsmaatregelvoorbepaaldepersonen,dienietlangerhoefttedurendandatdezepersonenlangernahun65stedoorzoudenmoetenwerken.EendergelijkeovergangsmaatregelkansamengaanmeteengeleidelijkingroeipadnaareenhogereAOW-leeftijd.Hetgaathierbijomeenbeperktegroepmensendieophetmomentvandeverhogingwerk-looszijn.Hoegrootdezegroepisenhoedithetbestekanwordenopge-lost,kanderhalvepasprecieswordenvastgesteldwanneerduidelijkisopwelkewijzedeinvoeringenovergangvandeverhogingvandepensioen-leeftijdgeregeldwordt.5.3LangerdoorwerkenmogelijkmakenGroterearbeidsparticipatievanoudereniseenvandebeoogdeeffectenvaneenverhogingvandepensioenleeftijd.Dieverhogingiseennoodza-kelijkevoorwaarde,maarhetisgeenvoldoendevoorwaarde.DerecentestudievanhetCPBRethinkingRetirementlaatzoalsaangegevenziendatdearbeidsmarktpositievanouderendieeennieuwebaanzoeken,slechtis.OokdecommissieArbeidsparticipatieweeshierop.Dearbeidsmarkt-positievanouderenisevenwelslechtseenaspect;afnemendebereidheidomindeinzetbaarheidvanouderenteinvestereniseenander.Tenslotteisdematewaarintegemoetgekomenkanwordenaandewensvanouderennaareengeleidelijkeafbouwvanhunwerkzameleven,eenderdeaspect.Opdezedrieaspectenwordthiernaderingegaan.5.3.1ArbeidsmarktvoorouderenHetbeelddatouderengeheelkanslooszijnbijhetvindenvanwerkiseentesimpelevoorstellingvanzaken.Ouderewerklozenvindennogsteedswerk.Ouderenmakenooknieteendisproportioneeldeeluitvandewerk-lozen.Ditkomtmedeomdatouderenzichminderdanjongerenaanbie-den.Dearbeidsparticipatievanouderenstijgtindeafgelopenjarengestaagondanksdevermeendebelemmeringen.Aannemelijkisdatdithetgevolgisvandegroeiendebereidheidomdoortewerkenopdeplaatsdiemenheeft;hetaandeelouderenindebedrijvenstijgt,maarmenwisseltopdieoudereleeftijdveelmindervanbaan.Feitisdatoudereneenkleinerekanshebbenomwerktevindendanandereleeftijdsgroepen.ZoalshetCPBonlangsvaststeldeindestudieRethinkingRetirementfunctioneertdearbeidsmarktvanouderennietgoed.HetisdaaromvooralzaakomdekansenvanwerklozeouderenteTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.6623 verbeterendoordeprikkelsvoorwerkgeversenwerknemersteversterken.Hetkabinetheefteind2008aleenpremiekortinggeïntrodu-ceerdvan€6500gedurendedriejaarvoorwerkgeversdieeenoudereuitkeringsgerechtigdebovende50jaarindienstnemen.Ookhoevenzeminderpremietebetalenalszeouderenvanbovende62jaarindiensthouden.Doorwerkentotenna65jaarwordteveneensaantrekkelijkergemaaktdoorhetintroducerenvaneensubstantiëledoorwerkbonus.InhetlichtvandeCPB-studieRethinkingRetirement1envanheteerdererapportvandeRegiegroepGrijsWerkt2zalhetkabinetbezienwelkeaanvullendemaatregelenmogelijkzijn.Daarbijisduidelijkdatdeperspec-tievenopdearbeidsmarktopditmomentminderzijnvanwegedeecono-mischegevolgenvandefinanciëlecrisis.Maarhetblijftdesondankswenselijkomdebeeldvormingoverouderewerknemersteverbeterendoorbekendheidtegevenaangoedeervaringendaarmeeenmethunkwaliteiten(ervaring,deskundigheid,overzicht).Hierbijpasthetgenererenvanmeeraandachtvoorhettegengaanvanleeftijdsdiscriminatiebijwervingenselectie.5.3.2OuderenkunnenlangerdoorwerkenBlijvendeuitdagingindekomendejarenisomhetwerkzamelevenzoteorganiserendathetrisicoopgezondheidsproblemenbeperktblijft.Wisse-lingentussenfunctieseninvesteringeninbredeinzetbaarheiddragendaaraanbij.Ditisvoorouderennietanders.Hetoppeilhoudenvandeinzetbaarheidisdaarbijwezenlijk.Datgeldtookvoordebereidheidenmogelijkhedenomopoudereleeftijdvanwerkzaamhedentewisselen.Werkgeverenwerknemerzijnindeeersteplaatsmetelkaarverantwoor-delijkomdaaroverafsprakentemaken.Hetkabinetwilditversterkendoordeinvoeringvaneenwettelijkewederzijdsescholingsplichtindearbeids-overeenkomstzoalsaangekondigdinhetaanvullendbeleidskader.Langerdoorblijvenwerkenendaarbijgezondblijvenvergtleeftijds-bewustpersoneelsbeleid.Ouderenmoeteneensuccesvolleoverstapkunnenblijvenmakennaareenanderefunctie,bijdeeigenwerkgeverofelders.Inzetbaarheidbepaaltdusookdemogelijkhedenomlangerdoortewerken.Bijouderewerknemersmoetdaarnaastrekeninggehoudenwordenmetdekansdatdieindeprivé-situatiewordengeconfronteerdmetzorgtaken,bijvoorbeeldvanwegedegezondheidstoestandvaneenpartner.IndeBeleidsverkenningmoderniseringregelingenvoorverlofenarbeidstijden,diehetkabinetop19november2008deTweedeKamerheeftaangeboden(Kamerstukken2008–2009,26447,nr.42),zijnmogelijk-hedenverkendomhethuidigestelselmeertegemoettelatenkomenaandebehoeftenvanwerknemersomhetarbeidspatroontelatenaansluitenophunzorgtaken.Hetkabinetvindthetdaarbijvooralvanbelangdatwerknemersmeerflexibiliteitkunnenaanbrengenindeomvangvanhunwerkweek,bijvoorbeelddooreenperiodevankorterwerkenaftewisselenmeteenperiodewaarindeniet-gewerkteurenwordengecompenseerd,en,voorzoverdatbinnendearbeidsorganisatieofdefunctiemogelijkis,dearbeidstijdenaantepassenofhetwerkvooreengedeeltethuisteverrichten.Nadeafrondingvandeconsultatiebijmaatschappelijkeorga-nisatiezalhetkabinetdeindeBeleidsverkenninggeschetstemogelijk-hedenditnajaarnaderuitwerken.5.3.3MeerruimtevoorafbouwVerhogingvandeAOW-gerechtigdeleeftijdlaatonverletdatoudereneenmogelijkheidmoetenhebbenomhetwerkzamelevengeleidelijkaftebouwen.Daartoemoetenbelemmeringenvoordoorwerkenna65jaarnualwegwordengenomen.Mensendielangerwillendoorwerkenmoeten1http://www.cpb.nl/nl/pub/cpbreeksen/bijzonder/80/2http://www.senior-power.nl/img/homepage/Zeg_eens_B_def.pdfTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.6624 daartoedegelegenheidkrijgen.Denotitie«Meniszooudalsmenzichvoelt»(28mei2008;TK29544,nr.152),noemteenaantalmaatregelendatopkortetermijneffectkanhebbenvoordezegroep.Doeliseencultuur-omslagtebereikenwaardoor65jaarnietmeergezienwordtalsvastendefinitiefeindpuntvanhetwerkzameleven,maarlangerdoorwerkennormaalwordtgevonden.Veelouderenwillenookweldoorblijvenwerken,maardanmeteenmindergrotearbeidsdruk.Eenverruimdemogelijkheidtotafbouwvanhetwerkzamelevenisdaarominhetvoordeelvandesamenleving,dearbeids-participatieendeouderenzelf.Hetkabinetheeftdaartoeop18november2008hetwetsvoorstelflexibiliseringAOWaangebodenaandeTweedeKamer.DitwetsvoorstelgeeftmensendemogelijkheidomdeAOWgeheelofgedeeltelijkmaximaalvijfjaarlaterintelatengaan,ondergelijk-tijdigeverhogingvandeAOW.HetwerkelijkingaanvandeAOWkandaardoor–meerdannu–eenindividuelekeuzezijn,gebaseerdopindivi-duelewensenenmogelijkheden.Langerdoorwerken(ookna65jaar)isnualaantrekkelijkomdathetaanvullendpensioenbijuitstelactuarieelwordtverhoogd.Dezeaantrek-kelijkheidwordtversterktdoor,inlijndaarmee,ookdeAOWteflexibili-seren.MeerflexibiliteitindeAOWbetekentdatburgerszelfkunnenbepalenwanneerenhoedeAOWingaat.Maatwerkisdaarbijhetsleutel-woord.Daarbijgaathetnietalleenomflexibiliteitominéénkeertekunnenstoppenmetwerken,maarookdemogelijkheidomvanafdegebruikelijkepensioengerechtigdeleeftijdgeleidelijkminderdagentegaanwerken.Ditzorgtbovendienvooreenmeergelijkmatigeontwikke-lingvanhetbesteedbareinkomenbijdeovergangvanhetactievenaarhetpost-actieveleven.MomenteelbiedtdeAOWgeenruimtevooreenindividueleinvullingdiegebaseerdisopdefysiekeenfinanciëlemogelijk-hedenenwensenvande65-plusser.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.6625 LandenLeeftijdeerstepijlerpensioeningangseisenNieuwsysteemKoppelinglevensverwachting1grijzedruk2Effectievepensioenleeftijd3jaarbesluit-vormingperiodeinvoe-ringFlexleeftij-denZwareberoepenregelingDuitslandNa1964geboren67jaar,daarvoorvanaf65jaar.5jaarverzekerd.ja4verband50,4%62,1jaar2005,20072012–202963–67jaar5neeBelgië65jaar,maaruitzonderingen(b.v.vroegpensioen)45jaar(44jaarvrouwen)voorvolledigstaatspensioenKleineaanpas-singnee46,9%59,6jaarrecentrecentneejas6Denemarken65jaar(tussen2024en2027verhoogdnaar67jaar)40jaaringezetenschapvoorvolpensioenjaja744,6%63,5jaar20062024–202760–70neeZwedenFlexibelvan61tot67jaar40jaarinZwedenwonen89jaja47,2%65,7jaar1999reedsinge-voerd61–67neeVK65voormannenen60jaarvoorvrouwen.Toekomst:68jaar.30jaarpremiebetaaldvanaf2010ja10nee37,8%63,2jaar20072024–2046onbe-perktneeNoorwegen67jaarVooreenvolledigpensioen40jaardeelname!jaja45,2%64,2jaar2007vanaf201062–67(wordt70)neeVSVoorvolpensioen65jaaren10maanden,geborenna196067jaar40kwartalenpremiebetalen.deelsnee32,2%64,6jaarrecent2007–202762–70jaar11neeOostenrijk65jaar,vrouwen62jaar.300maandenpremiebetalen.janee54,0%58,9jaar.recent2004–2017onbe-perktja12Frankrijk60jaar,bij65gegarandeerdvolpensioen160kwartalenpremiebetalen13kleineaanpas-sing14ver-band1544,6%58,7jaar2007200770jaarja171Bijtoenamelevensverwachtingdientmenlangerdoortewerkenomhetzelfdepensioentegenietenofmendienteenlagerpensioenteaccepteren.Hierdoorgebalanceerdehoudbaarheidstaatsfinanciering(zieooknoot8).2geprojecteerdvoor2040bron:OECDnaarUnitedNations(2003),WorldPopulationProspects:The2002Revisions(Mediumvariant),NewYork.%65-plussersalsdeelvan14/64jarigenpopu-latie.3http://www.oecd.org/dataoecd/3/2/39371.902.xls,huidigeeffectieveuittredingstijdleeftijdvoormannen,bron:OECDestimatesderivedfromtheEuropeanandnationallabourforcesurveys.4Deleeftijdzallangzaamverhoogdwordentot67jaarvan2012tot2029.Menbegintmetpensioengerechtigdendiein1947geborenzijn.Eerstwordtermetéénmaandperjaarverhoogd.Daarnamettweemaandenperjaar.Geborenna1964ispensioengerechtigdeleeftijdaltijd67jaar.In2005koppelinghoogtepensioengekoppeldaanlevenverwachting.5Na45jaarwerkenmagookmet(vol-)pensioen.65–62(metactuariëlekorting)jaarvoorgehandicapten.Langdurigewerkelozenmoetenmet63jaarmetpensioenmetactuariëlekorting.6Na45jaarwerkenrechtopvolpensioen.Brugpensioenbij60jaarmogelijkbijontslagdoorwerkgever.Iseigenlijkgeenpensioenmaareensoortuitkeringzondervermogenstoetstotaandepensioengerechtigdeleeftijd.CAOaanvullingdoorwerkgeververplicht.Ambtenarenzijnuitgesloten.Voorzwareberoepenbrugpensioenmogelijkvanaf56jaar(wordtopgehoogdtot58jaar).7Depensioenleeftijdwordtgeïndexeerdvanafdegemiddeldelevensverwachtingvan60jaarbeginnendein2025.8eerstepijlerinkomensafhankelijk.9Debelangrijksteveranderingwasdatdejaarlijkseuitkeringnuafhankelijkwerdvanhetindividueelgespaardepensioenkapitaalgedeelddoorderesterendelevensverwachtingopmomentvanuittreding.Hetdemografischenreturn-on-investmentrisicowordtneergelegdbijdeverzekerdeinplaatsvandeverzekeraar(definedcontributionsystem,inplaatsvandefinedbenefitsystem)10Hetstaatspensioenzalverhoogdwordenmetdriejaartijd.Ditgebeurdinetappesmetéénjaarper10jaar(dusverhogingvan65tot66jaartussen2024en2026;tweedevan66tot67tussen2034en2036etc.).Vanaf2012wordtindetweedepijlermeeropgebouwdendeelnameverplichtgesteld.11Eerdermogelijkmetkortingopvolledigpensioen.12Voorzwareberoepeniseenpensioenmogelijkvanaf60jaar.Erwordtgewerktmeteenlimitatievelijstvanberoepenmetuitgebreidekwalificatie-eisen.13O.a.Vrouwenkrijgenperkind2jaarextrapremieopbouwenbijeengehandicaptkind4jaarextrapremieopbouw.14Gefragmenteerdsysteempersector.Deminimaaldeelnameeisinjarenvoorverschillendesectoreniswelgelijkgetrokken.15Eencommissiebeoordeeltofindiendelevensverwachtingvanaf60jaartoeneemtdeopbouwperiodeverlengdzoumoetenworden.Deregeringkanditvervolgensovernemen.In2008isdeopbouwperiodevoorheteerstverlengdvan40naar41jaarin2012.16perberoepsgroepgeregeld.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.6626