Halfjaarlijkse rapportage uitreizigers

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2024–202529 754TerrorismebestrijdingNr. 745 BRIEF VAN DE MINISTER VAN JUSTITIE EN VEILIGHEID Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 20 december 2024In deze halfjaarlijkse rapportage, die ik mede namens de Minister vanBuitenlandse Zaken en de Staatssecretaris Rechtsbescherming naar uwKamer stuur, informeer ik u over de stand van zaken op terrein vanuitreizigers en (internationale) ontwikkelingen over de aanpak jihadisme.In deze brief ga ik eerst in op de ontwikkelingen van de aantallenuitreizigers in Syrië, alsmede de recente arrestaties van personen metuitreisplannen. Ook wordt nader ingegaan op de eerste Nederlandsestrafzaak met verdenking van slavernij als misdrijf tegen de menselijkheidgepleegd tegen Jezidi, het aflopen van het UNITAD mandaat, het themaIntrekken Nederlanderschap en de stand van zaken met betrekking tot hetLandelijk Afstemmingsoverleg Vertrek (LAOV)1. In reactie op de motie vanhet lid Michon-Derkzen (VVD)2 zal ik ingaan op de mogelijke inzet van eenketenmarinier om de problematiek rondom onrechtmatig verblijvendeterrorismeveroordeelden te adresseren3 en tenslotte komt de Tijdelijkewet bestuurlijke maatregelen terrorismebestrijding aan bod.4 In de bijlagedoe ik mijn toezegging gestand om navraag te doen bij landen met eenander detentieregime en te bezien of zij onderzoek hebben gedaan naarhet bestaan van een verband tussen detentieregime en (risico op)recidive.5Deze rapportage is geschreven tegen de achtergrond van actuelegeopolitieke ontwikkelingen die relevant zijn voor de terroristischedreiging.Een belangrijke aanjagende factor voor die dreiging is de professionali-sering en decentralisering van verschillende ISIS-provincies die onder1Kamerstukken II, 2023–24, 29 754, nr. 698.2Kamerstukken II, 2022–23, 29 754, nr. 685.3Kamerstukken II, 2022–23, 29 754, nr. 685.4Kamerstukken II, 2023–24, 29 754, nr. 725.5Kamerstukken II, 2023–24, 26 754, nr. 715; toezegging is geregistreerd onder nummerTZ202312-033. kst-29754-745ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2024Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 29 754, nr. 7451 meer het geweld in Gaza gebruiken in hun (online) propaganda om vooraljonge personen te mobiliseren om aanslagen te plegen. Meerdereprovincies richten eigen bureaus in voor externe aanslagplanning enhebben leden die jihadisten in het Westen proberen te stimuleren tot hetplegen van aanslagen. Bovendien kunnen de ontwikkelingen van ISIS ende verschillende gebieden waar dit plaatsvindt bestemmingen vormenvoor geradicaliseerde personen om naartoe uit te reizen.Dit kabinet zet zich onverminderd in voor een robuuste contraterrorismeaanpak samen met alle betrokken partners. Een toenemende dreiging,onder meer vanuit het jihadisme, vereist waakzaamheid en scherp zichtop alle factoren en ontwikkelingen die hierbij een rol spelen. De Kamer zalconform de motie Bikker (CU) en Michon-Derkzen (VVD)6 geïnformeerdblijven worden over ontwikkelingen ten aanzien van de dreiging en degevolgen hiervan voor Nederland. Dit zal ik in het vervolg in een bredereperiodieke voortgangsrapportage doen die ruimte biedt voor beleids-matige ontwikkelingen.Overzicht aantallen uitreizigers7De onderstaande cijfers weerspiegelen de stand van zaken op 31 augustus2024. Per «categorie» worden de cijfers afgerond, omdat de exacte cijferszicht kunnen geven op de informatiepositie van de Algemene Inlichtingen-en Veiligheidsdienst (AIVD).Aantallen volwassen uitreizigersTotaal aantal onderkende uitreizigers300Teruggekeerd naar Nederland90Teruggekeerd naar ander land15Overleden115 Volwassen uitreizigers in Syrië, Irak of TurkijeIn Syrisch-Koerdisch opvangkamp of in detentie20Bij jihadistische groeperingen in Noordwest-Syrië25Mogelijk elders in Syrië20Verblijvend in Turkije10 Kinderen met een Nederlandse link1In Syrisch-Koerdisch opvangkamp of in detentie25Bij jihadistische groeperingen in Noordwest-Syrië75Mogelijk elders in Syrië40Verblijvend in Turkije20Teruggekeerd naar Nederland85Teruggekeerd naar ander land50Overleden301 Met link wordt bedoelt dat zij tenminste één ouder hebben met deNederlandse nationaliteit of ouders die langere tijd in Nederland hebbengewoond. 6Kamerstukken II, 2020–21, 29 754, nr. 5977Onder de term uitreiziger wordt verstaan een persoon die zijn eigen land verlaat om zich aan tesluiten bij een jihadistische groepering in een jihadistisch strijdgebied.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 29 754, nr. 7452 Ontwikkelingen in het kader van uitreis naar jihadistische gebiedenDe geografische aanwezigheid van ISIS is sinds de val van het kalifaat inbelangrijke mate gegroeid. Zo heeft de organisatie zogeheten provinciesin verschillende regio’s en landen waaronder in Somalië, de Sahel,Afghanistan, de Kaukasus, Irak, Syrië en de Sinaï. Het aantal potentiëleuitreisbestemmingen is daarmee ook gegroeid wat ook actief doorverschillende ISIS provincies wordt gestimuleerd en gefaciliteerd. Dezeuitreizigers kunnen met hun taalkennis en netwerk vervolgens bijdragenaan het rekruteren van personen in Europa en hen aanzetten tot hetplegen van aanslagen.Op 16 mei 2024 zijn twee mannen uit Utrecht en Vleuten aangehouden opverdenking van lidmaatschap van een terroristische organisatie ondermeer door te proberen uit te reizen naar ISIS-gebied. Op 14 mei 2024 werdeen 24-jarige man uit Nederland aangehouden in Parijs omdat hij zouwillen uitreizen naar jihadistisch strijdgebied. Een 23-jarige man uitHelmond is op 9 oktober 2024 veroordeeld tot 4 jaar gevangenisstrafomdat hij zich wilde aansluiten bij ISIS Somalië.Er is nog geen sprake van een uitreisgolf zoals in 2014 toen veel Westerseaanhangers naar Syrië reisde om zich aan te sluiten bij ISIS, maar weblijven alert op dergelijke ontwikkelingen. Daarvoor kunnen verschillendemaatregelen ingezet worden. Zo is het mogelijk om op basis van deTijdelijk wet bestuurlijke maatregelen terrorismebestrijding (Twbmt) eenuitreisverbod op te leggen als er gegronde vermoedens bestaan dat eenpersoon zich buiten het Schengengebied wil aansluiten bij een terroris-tische organisatie.8 Daarnaast kan de uitreis naar terroristisch strijdgebiedworden bemoeilijkt door weigering of vervallenverklaring van eenpaspoort op grond van artikel 23 van de Paspoortwet.StrafzakenDe misdrijven die ISIS heeft gepleegd hebben onvoorstelbaar leedveroorzaakt, met name binnen de Jezidi-gemeenschap. Het kabinet zalzich, conform motie Van der Werf (D66) en Koekkoek (VOLT)9, blijveninspannen voor de berechting van daders en voor steun aan alleslachtoffers van deze gruwelijke misdaden.Op 11 december jl. is een Nederlandse uitreizigster veroordeeld tot tienjaar gevangenisstraf voor deelneming aan een terroristische organisatie(ISIS), voorbereidingshandelingen voor terroristische misdrijven, het inhulpeloze toestand brengen en laten van haar kind en het gebruik vantwee Jezidi-vrouwen als huisslaaf.10 Het is voor het eerst dat eenverdachte voor de Nederlandse rechter wordt gebracht en veroordeeldvanwege slavernij als misdrijf tegen de menselijkheid. Tevens is het deeerste keer dat er in ons land berechting plaatsvindt van misdaden tegende Jezidi. Eén van de twee Jezidi-slachtoffers was aanwezig in derechtszaal; het andere slachtoffer volgde de strafzaak via een livestream.Het aanwezige slachtoffer heeft via een tolk verteld welk leed zij heeftmoeten doorstaan. Op deze manier is mogelijkheid geboden aan dezeslachtoffers van de Jezidi-gemeenschap om in strafzaken aanwezig te zijnen hun verhaal te vertellen. Daarmee is een eerste stap gezet om recht tedoen aan de slachtoffers uit de Jezidi-gemeenschap. Deze mogelijkheidvindt het kabinet van groot belang, zoals ook altijd is benadrukt door mijnambtsvoorganger in de diverse debatten met uw Kamer.8Besluit vaststelling lijst organisaties die bedreiging vormen voor nationale veiligheid.9Kamerstukken II, 2020–21, 29 754, nr. 600.10ECLI:NL:RBDHA:2024:20594.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 29 754, nr. 7453 De twee slachtoffers hebben eerder ook verklaringen afgelegd bij hetbewijsvergaringsmechanisme UN Investigative Team to PromoteAccountability for Crimes Committed by Da’esh (UNITAD). Deze getuige-nissen zijn door het Openbaar Ministerie gebruikt in deze strafzaak. Uwkamer is eerder over deze strafzaak geïnformeerd in de RapportagebriefInternationale Misdrijven 2023 van 10 september 2024.11Ook lopen er op dit moment verschillende strafzaken rondom mannelijkeuitreizigers. Deze mannen bevinden zich momenteel in detentie inNoordoost Syrië. Indien er relevante ontwikkelingen zijn, zal ik uw Kamerhierover separaat informeren.Het aflopen van het UNITAD mandaatHet UN Investigative Team to Promote Accountability for CrimesCommitted by Da’esh (UNITAD) werd in september 2017 doorVN-Veiligheidsraad opgericht om bewijs te verzamelen overISIS-misdaden in Irak en om Irak te ondersteunen bij het ontwikkelen vaneen nationaal kader ten aanzien van de berechting van internationalemisdrijven. In de vorige rapportage is de Kamer geïnformeerd over debeëindiging van de werkzaamheden van UNITAD op verzoek van Irak doorde VN-Veiligheidsraad. Op 17 september 2024 zijn deze werkzaamhedendefinitief stop gezet. Het kabinet zet zich ervoor in dat de verzameldebewijsstukken van UNITAD beschikbaar blijven voor toekomstigenationale en/of internationale berechting van ISIS-strijders bijvoorbeelddoor bestaande instellingen of en in het licht van de Nederlandse inzetvoor de oprichting van een internationaal tribunaal. Het belang daarvan isde afgelopen maanden meermaals kenbaar gemaakt bij Irak. Zowelgedurende de 79stezitting van de Algemene Vergadering van de VerenigdeNaties, als in gesprekken tussen de Nederlandse ambassade in Irak en deIraakse autoriteiten.Tot slot staat het kabinet in nauw contact met gelijkgezinde landen enspreekt over mogelijke alternatieven rondom het beschikbaar houden vanbewijs en mogelijkheden voor berechting. De Minister van BuitenlandseZaken zal uw Kamer in het eerste kwartaal van 2025 informeren over devoortgang.Intrekken Nederlanderschap (stand per 1 november 2024)Intrekking van het Nederlanderschap gebeurt op basis van de Rijkswet ophet Nederlanderschap (RWN): van uitreizigers die naast de Nederlandsenationaliteit ook in het bezit zijn van een andere nationaliteit kan hetNederlanderschap worden ingetrokken. Dit kan op grond van artikel 14,vierde lid RWN, indien deze personen zich nog in het buitenland bevindenen uit hun gedragingen is gebleken dat zij zich hebben aangesloten bij eenterroristische organisatie die een dreiging vormt voor de nationaleveiligheid. Daarnaast kan het Nederlanderschap op grond van artikel 14,tweede lid, RWN worden ingetrokken van personen die onherroepelijk zijnveroordeeld voor een terroristisch misdrijf. De Immigratie- en Naturalisa-tiedienst (IND) is verantwoordelijk voor de uitvoering van deze wet.In 2019 zijn alle dossiers van onderkende Nederlandse uitreizigers meteen dubbele nationaliteit beoordeeld op de mogelijkheid om het Neder-landerschap in te trekken. Bij de personen waar dit mogelijk is gebleken ishet Nederlanderschap ingetrokken.12 Gevallen die eerder niet inaanmerking kwamen voor intrekking, kunnen in de toekomst mogelijk wel11Kamerstukken II, 2023–24, 36 410 VI, nr. 10612Zie ook Kamerstukken 2020/2021, 29 754, nr. 520.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 29 754, nr. 7454 hiervoor in aanmerking komen als nieuwe informatie beschikbaar komtwaarmee aan de juridische voorwaarden wordt voldaan. De betrokkenorganisaties blijven alert op eventuele nieuwe informatie waardoorintrekking alsnog tot de mogelijkheden kan behoren.Intrekken Nederlanderschap o.b.v. artikel 14.4 RWNSinds de inwerkingtreding in februari 2017 van de bevoegdheid totintrekken Nederlanderschap op grond van artikel 14, vierde lid RWN is in25 zaken besloten tot het intrekken van het Nederlanderschap in hetbelang van de nationale veiligheid. Het betreft hier personen die zich inhet buitenland hebben aangesloten bij een terroristische organisatie dieeen bedreiging vormt voor de nationale veiligheid. Vier van deze besluitentot intrekking zijn vernietigd door de rechter. Vijf besluiten zijn in 2019 en2020 door de IND ingetrokken, omdat deze juridisch niet verdedigbaarbleken. Vijftien intrekkingen zijn inmiddels definitief. Van één intrekking isde beroepszaak nog in behandeling bij de rechtbank.Intrekken Nederlanderschap o.b.v. artikel 14.2 RWNIntrekking op grond van 14.2 RWN is mogelijk bij zowel personen dieuitgereisd zijn en naar Nederland zijn teruggekeerd voor berechting, alsbij personen die niet uitgereisd zijn en het terroristische misdrijf inNederland hebben gepleegd.Sinds de inwerkingtreding van deze bevoegdheid is er in 35 zakenbesloten om tot intrekking over te gaan. Tien intrekkingszaken zijn nog inbehandeling bij de rechtbank en vijf in hoger beroep bij de Raad vanState. Dertien intrekkingen zijn inmiddels definitief. Eén intrekking isvernietigd door de rechter. De overige zaken bevinden zich nog in debezwaarfase of er staat nog een bezwaar- of beroepstermijn open. Bij dezecijfers wordt geen onderscheid gemaakt tussen uitreizigers enniet-uitreizigers.Vertrekcijfers veroordeelde terroristen, waaronder personen van wie hetNederlanderschap is ingetrokkenNaar aanleiding van mijn toezegging13 aan de Kamer informeer ik u alsvolgt over het vertrek naar het land van herkomst van vreemdelingenveroordeeld voor een terroristisch misdrijf. Sinds 2017, zijn circa 15vanwege terrorisme veroordeelde vreemdelingen uit de caseload van deDienst Terugkeer en Vertrek vertrokken naar het land van herkomst.Daarbij ging het in circa 5 gevallen om een persoon van wie de Neder-landse nationaliteit is ingetrokken. Het blijft onverminderd complex omhet vertrek van deze personen te kunnen realiseren. Het is noodzakelijkdat het land van de overgebleven nationaliteit bereid is zijn onderdanenterug te nemen.Als gevolg van de intrekking van de Nederlandse nationaliteit ontstaat erillegaal verblijf in Nederland. Omdat na intrekking in de regel ook eenongewenstverklaring volgt moet een terrorismeveroordeelde van wie hetNederlanderschap is ingetrokken vertrekken naar het land van deovergebleven nationaliteit. Bij de meeste ex-gedetineerden bij wie hetNederlanderschap is ingetrokken, wordt door de betrokken instantiesgewerkt aan het vertrek. Deze personen verblijven tot dat momentonrechtmatig in Nederland. Het kabinet zet in op verschillende maatre-gelen om de veiligheidsrisico’s die daarmee samenhangen te beperken.Bijvoorbeeld door de inzet van vreemdelingrechtelijke toezichtsmaatre-13Geregistreerd onder nummer: TZ202406-034 (Kamerstuk 29 754, nr. 727)Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 29 754, nr. 7455 gelen om zicht te houden op het vertrek van de vreemdelingen, tot dat hetvertrek gerealiseerd is.Motie Ketenmarinier en LAOVDe motie van het lid Michon-Derkzen (VVD)14 verzoekt de regering om tebezien of een ketenmarinier, zoals bij de aanpak van overlast gevendeasielzoekers, effectief kan zijn bij de aanpak van onrechtmatig verblijvendeterrorismeveroordeelden. Conform deze motie zijn er gesprekken gevoerdmet ketenmariniers die worden ingezet bij de aanpak van overlastgevendeasielzoekers, de Dienst Terugkeer en Vertrek, DG Migratiebeleid en de G4.In deze gesprekken is gezocht naar raakvlakken tussen de problematiekrondom onrechtmatig verblijvende ex-gedetineerden waarvan hetNederlanderschap is ingetrokken vanwege een veroordeling voor eenterroristisch misdrijf enerzijds, en de taken en bevoegdheden vanketenmariniers anderzijds. Ook is onderzocht waar de behoeften van degemeenten liggen en of een ketenmarinier of een coördinator hierin zoukunnen voorzien.Aanvullend zijn de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) enandere gemeenten uitgenodigd voor een gesprek hierover. Een uitge-breidere uitwerking van deze motie volgt daarom begin 2025. Hierbijwordt rekening gehouden met de inzet van het Landelijk Afstemmings-overleg Vertrek (LAOV) voor de specifieke doelgroep onrechtmatigverblijvende terrorismeveroordeelden. Het LAOV is op dit moment circaeen halfjaar actief en wordt voor het einde van de pilot geëvalueerd.Relevante uitkomsten uit de gesprekken met de gemeenten worden hierinmeegenomen. Over deze evaluatie zal uw Kamer in de eerste helft van2025 worden geïnformeerd.Tijdelijke wet bestuurlijke maatregelenDe leden Michon-Derkzen (VVD) en Eerdmans (JA21) verzochten deregering om de mogelijkheden uit de Tijdelijke wet bestuurlijke maatre-gelen terrorismebestrijding (Twbmt) nadrukkelijk onder de aandacht tebrengen bij relevante partnerorganisaties binnen het contraterrorismedomein.15 In de beleidsreactie over de evaluatie van de Twbmt van16 september jl. werd aangekondigd dat actief opvolging wordt gegevenaan deze motie. Er is ingezet op het vergroten van de bekendheid van deTwbmt door workshops te verzorgen over de mogelijkheden van de wet.Daarnaast is een traject gestart waarin een groot aantal partners, zoals deDienst Terugkeer en Vertrek, Dienst Justitiële Inrichtingen, gemeenten ende politie, is geïnformeerd over de mogelijkheden van de wet. Dit wordtvoortgezet. Ook wordt ingezet op het verbeteren van kennisproducten enverduidelijken van werkafspraken. Daarnaast kan de Nationaal Coördi-nator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV), zodra de juridischegrondslagen gereed zijn16, onder voorwaarden aansluiten bij lokalecasusoverleggen. Dit is een lokaal overlegstructuur waarin partnersindividuen bespreken waar zorgen over bestaan. Waar relevant zal deNCTV ook daar de mogelijkheden van de Twbmt onder de aandachtbrengen.14Kamerstukken II, 2022–23, 29 754, nr. 685.15Kamerstukken II, 2023–24, 29 754, nr. 725.16De Wet coördinatie terrorismebestrijding en nationale veiligheid en de totstandkoming en deWet gegevensverwerking persoonsgerichte aanpak radicalisering en terroristische activiteiten.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 29 754, nr. 7456 Tot slotHet kabinet zal zich, in samenwerking met alle veiligheidspartners, blijveninzetten voor de bescherming van onze democratische rechtsorde ensamenleving tegen de aanhoudende terroristische dreiging. De ontwikke-lingen vanuit het jihadisme en specifiek vanuit ISIS heeft daarbij onzevolle aandacht.De Minister van Justitie en Veiligheid,D.M. van WeelTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 29 754, nr. 7457