Derde voortgangsrapportage capaciteit DJI

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2024–202524 587Justitiële InrichtingenNr. 1008 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN JUSTITIE ENVEILIGHEID Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 4 december 2024Hierbij ontvangt u de derde voortgangsrapportage over de capaciteit bijde Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI). De Kamer wordt hierover elke driemaanden geïnformeerd.1Er is sinds vorig jaar bij DJI sprake van een langdurig capaciteitspro-bleem. Eerst kwam dit hoofdzakelijk door te weinig personeel, nu is er ookeen tekort aan cellen. Dit komt door een stijgende bezetting als gevolg vanlangere detenties en een toename van tbs-passanten en jongvolwassenenin het gevangeniswezen. Het tekort is nog groter vanwege geplandenoodzakelijke renovaties. Het is van groot belang dat criminaliteit wordtbestraft en dat opgelegde straffen zoals ze zijn opgelegd door de rechterook zo ten uitvoer worden gebracht. Dit is van belang voor het vertrouwenin de rechtsstaat, voor slachtoffers maar ook voor het veiliger maken vanons land. Zoals ik in eerdere voortgangsrapportages al heb gemeld zijn ergeen snelle of gemakkelijke oplossingen voor dit complexe probleem.Sinds mijn aantreden is het aanpakken van het capaciteitstekort eentopprioriteit. Dit doe ik samen met alle betrokken ketenpartners. Ik zet volin op capaciteitsuitbreidingen, zoals nieuwe locaties voor kortgestraftezelfmelders en de verkenning naar het huren van celcapaciteit in Estland.Daar waar het mogelijk is en verantwoord kan worden extra meerper-soonscellen ingericht. Ook kijk ik naar mogelijkheden om de doorstroombinnen het gevangeniswezen te verhogen. Zo wil ik de termijnen voor deBeperkt Beveiligde Afdeling (BBA) nog verder verruimen.Ik grijp deze situatie ook aan om fundamenteel na te denken over hoe wehet gevangeniswezen in Nederland op de lange termijn slimmer eneffectiever kunnen inrichten. Ik kijk hierbij naar welke straffen gedeti-neerden hebben en welke risico’s zij met zich meebrengen, een detentieop maat. Daarnaast werk ik samen met de Staatssecretaris Rechtsbe-1TZ202404-131 kst-24587-1008ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2024Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 24 587, nr. 10081 scherming ook «Straffen op maat» uit. Dit traject is er onder meer opgericht om de rechter en het OM meer gereedschap in handen te gevenom een passende straf op te leggen.Al deze inspanningen hebben helaas op de korte termijn onvoldoendeverlichting geboden. Ik verwacht deze week een «code zwart»-situatie: allepenitentiaire inrichtingen (PI’s)2 en cellencomplexen op politiebureaus zijnvol.3 Het bestaande tekort werd tot nu toe opgevangen door acute entijdelijke maatregelen4 en het hanteren van een hogere bezettingsgraad inde reguliere regimes van DJI.5 De bezettingsgraad is de afgelopen wekenopgelopen tot bijna 100%. Deze week lijkt het onmogelijk om allearrestanten en voorlopig gehechten te kunnen plaatsen in de PI’s.6Er zijn op dit moment geen expliciete bevoegdheden vastgelegd in wet- ofregelgeving hoe hier mee om te gaan. Ik vind dat een onverantwoordesituatie en zal daarom een noodventiel creëren om de doorstroom teverhogen om zodoende voorlopig gehechten en arrestanten te kunnenblijven plaatsen. Tot die tijd moet ik besluiten om gedetineerden vanuit dePI’s niet alleen op vrijdagen incidenteel drie dagen eerder heen te zenden,maar ook op andere dagen van de week. Ik ben genoodzaakt de bestaandemaatregel te verruimen ook al heb ik daarvoor geen explicietebevoegdheid. Het alternatief is dat DJI niet meer alle voorlopig gehechtenen arrestanten kan plaatsen.In de bijlage is een overzicht opgenomen van alle maatregelen die in gangzijn gezet met een huidige stand van zaken. Voor wat betreft het capaci-teitsverlof met elektronisch toezicht geldt dat deze maatregel, conform demotie van de leden Bruyning (NSC), Ellian (VVD) en Eerdmans (JA21),wordt beëindigd op 31 december 2024.7 In deze brief ga ik in op debelangrijkste ontwikkelingen.CapaciteitsuitbreidingenVanaf half december worden kortgestrafte zelfmelders geplaatst in depenitentiaire inrichting (PI)8 Veenhuizen en de PI Heerhugowaard. Het gaatom respectievelijk 40 en 16 plaatsen voor deze doelgroep. Met dezeplekken kunnen naar verwachting maximaal 1450 zelfmelders op jaarbasishun straf uitzitten. Met deze nieuwe locaties kan ik de groei van devoorraad zelfmelders afremmen en kan een groot aantal veroordeeldenhun straf uitzitten. Het gaat om kortgestraften (straffen tot twee weken)met lagere risico’s die hun straf kunnen uitzitten op een plek waar debeveiliging en dagprogramma beperkt is en waar minder personeel voormoet worden ingezet.DJI heeft inmiddels ook het Rijksvastgoedbedrijf de opdracht gegeven omde PI Haaglanden met 27 plekken uit te breiden. DJI verkent of dezeplekken voor zelfmelders of als BBA worden ingezet. De verwachting is2De bijzondere regimes bij DJI (zoals de Extra Beveiligde Inrichting en de Terroristen Afdeling)worden hier buiten beschouwing gelaten vanwege het specifieke karakter.3Verblijf in een politiecel mag wettelijk gezien voor een periode van maximaal 10 dagen. Depolitie heeft maximaal 100 politiecellen voor gedetineerden beschikbaar.4Zelfmeldstop, arrestantenmaatregel, enkele dagen eerder heenzenden op vrijdag, capaciteits-verlof met elektronisch toezicht, verruimen criteria beperkt beveiligde afdeling.599% in plaats van de norm van 95,1%.6Arrestanten zijn veroordeelden die gearresteerd zijn ter uitvoering van hun gevangenisstraf envoorlopig gehechten zijn verdachten waarbij de rechter heeft geoordeeld dat er gronden zijnom ze in voorlopige hechtenis te nemen.7Kamerstuk 24 587, nr. 988.8Vanaf half december zijn de eerste 20 plekken in PI Veenhuizen beschikbaar, per maart 2025volgen de overige 20.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 24 587, nr. 10082 dat deze plekken rond komende zomer in gebruik kunnen wordengenomen mits daarvoor voldoende personeel beschikbaar is. Daarnaastkijkt DJI naar het inzetten van noodunits bij bestaande PI’s. Ik doe ditalleen als de veiligheid van gedetineerden, personeel en samenleving kanworden gewaarborgd.Op basis van de prognoses verwacht ik een verdere toename van debenodigde capaciteit de komende jaren. Daarom verken ik ook demogelijkheden voor grootschalige capaciteitsuitbreidingen. Daarbij kijk ikook naar de mogelijke heringebruikname van oude PI’s.Via de voortgangsbrieven jeugd en forensische zorg wordt uw Kamer opde hoogte gehouden van de capaciteitsuitbreidingen voor jeugd enforensische zorg. Aangezien deze doelgroepen ook in het gevangenis-wezen verblijven zorgen deze uitbreidingen op termijn voor ruimte in dePI’s.Verkenning celcapaciteit huren in EstlandNederland en Estland werken op dit moment gezamenlijk aan eenbusinesscase. Hierin wordt onder meer getoetst of de Penitentiairebeginselenwet op Ests grondgebied kan worden toegepast en of hethaalbaar is voor Estland om te voldoen aan de eisen voortvloeiend uit dePenitentiaire beginselenwet. Zo wordt er gekeken of het mogelijk is voorEstland het Nederlandse dagprogramma uit te voeren, hoe voldaan kanworden aan de rechten van de Nederlandse gedetineerden en hoeNederlandse gedetineerden naar Estland vervoerd kunnen worden. Ookworden de financiële en logistieke consequenties uitgewerkt.Op basis van de businesscase zullen Nederland en Estland besluiten ofhet wenselijk is om de volgende stap te zetten en het onderhandelings-proces in te gaan. Begin volgend jaar wordt uw Kamer geïnformeerd overdit besluit.Pilots minder personele inzetDJI werkt permanent aan het werven en het behoud van personeel. Innovember 2023 waren er 330 plekken niet inzetbaar als gevolg van hetpersoneelstekort. Door inspanningen van DJI waren dit begin decembernog circa 170 plekken.9De mogelijkheden zijn echter beperkt om dit veel verder omlaag te krijgen.Bovendien lijkt de arbeidsmarktkrapte alleen maar toe te nemen. In datlicht wordt momenteel gewerkt aan een pilot in het Huis van bewaringwaarbij wordt bekeken of er door het aanbieden van minder arbeidpersoneel kan worden vrijgespeeld. En op kleinere schaal is daarom ookde pilot met tablet op cel interessant. In de bijlage ga ik in op de stand vanzaken van deze pilots.Uitstroom bevorderenDe mogelijkheden om vanuit reguliere detentie door te stromen naar eenBeperkt Beveiligde Afdeling (BBA) zijn vanaf eind mei 2024 vergroot metde verruiming van de termijnen.10 Dat is succesvol gebleken: waar eerstnog niet alle plekken bezet waren, worden nu ruim 250 plekken BBA9Begin november waren dit er circa 140 (zie antwoorden begrotingsvragen 2025). Inmiddels zijner 30 plekken beschikbaar gekomen die tijdelijk vanwege werkzaamheden buiten gebruik warenwaarvoor geen personeel beschikbaar is.10Van een zesde deel aan het einde van de straf naar een derde deel van de straf, met eenmaximale termijn van een jaar.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 24 587, nr. 10083 plaatsen bezet. Er is zelfs een wachtlijst van circa 70 gedetineerden diewel in aanmerking komen maar voor wie geen BBA-plek beschikbaar is.Door DJI wordt daarom momenteel verkend of er meer BBA-plekkenkunnen worden gerealiseerd. Als er meer BBA-plekken gerealiseerdkunnen worden, kan dit de doorstroom vanuit reguliere detentie bevor-deren. Om daar alvast op te anticiperen bereid ik een verdere verruimingvan de termijnen voor.Andere voorwaarden voor plaatsing blijven hetzelfde, zoals geplaatst zijnin het plusprogramma en het hebben van een leer-/werkplek of dagbe-steding. Ik wil hiervoor de Regeling tijdelijk verlaten inrichting (Rtvi)aanpassen en zo nodig ook andere lagere regelgeving.Detentie en straffen op maatMet het oog op de toekomst, waarbij we te maken hebben met eenvoortdurende arbeidskrapte en een toenemende vraag naar detentiecapa-citeit, werk ik aan detentie op maat. Zware criminelen horen thuis in dezwaarste regimes om onder meer het risico op voortgezet crimineelhandelen te beperken. Veel andere (kortgestrafte) gedetineerden kunnenop een locatie verblijven die minder zwaar beveiligd is en een beperktdagprogramma heeft waar minder personeel voor ingezet hoeft teworden. De ervaringen die nu worden opgedaan met de zelfmeldlocatiesen de hierboven genoemde pilots neem ik mee in de verdere uitwerking.Samen met de Staatssecretaris Rechtsbescherming werk ik binnen hettraject Straffen op maat mogelijke maatregelen uit, die erop gericht zijn derechter meer gereedschap in handen te geven en zijn informatiepositie teverbeteren. Een van die maatregelen betreft het vanaf het beginondergaan van een gevangenisstraf in een BBA. Recentelijk heb ik naaraanleiding van de evaluatie van de kleinschalige detentievoorzieningMiddelburg aangegeven dat ik voornemens ben om dit te verankeren.11Verder loopt al enige tijd een pilot, waarbinnen de taakstraf met extra zorgvoor de gestrafte wordt bekeken. Doel hiervan is om de slagingskans vande taakstraf te vergroten en vervangende hechtenis te voorkomen. Ook zalop 1 februari 2025 een pilot van start gaan in het arrondissementRotterdam. Binnen deze pilot wordt beproefd of het meerwaarde heeft alsde reclassering in de fase van de voorlopige hechtenis vaker adviesuitbrengt aan de rechter-commissaris. Alhoewel dit geen doel op zich iskunnen verschillende maatregelen uit het traject Straffen op maatmogelijk helpen bij het verlichten van de druk op de gevangeniscapaciteit.Relevant in dit verband is ook het initiatiefwetsvoorstel dat door de ledenSneller (D66), Six Dijkstra (NSC) en Boswijk (CDA) is aangekondigd naaraanleiding van het eerder aan uw Kamer aangeboden burgerinitiatiefwets-voorstel. Dit voorstel bevat meerdere maatregelen die aansluiten bij deideeën van Straffen op maat.Heenzenden en creëren van een noodventielDe laatste maanden worden indien nodig wekelijks tientallen gedeti-neerden op vrijdag heengezonden die anders binnen drie dagen (dedaarop volgende zaterdag, zondag of maandag) in vrijheid zoudenworden gesteld. Met deze maatregel kan indien nodig ruimte wordengemaakt voor de instroom van gedetineerden. Nu ik verwacht dat er dezeweek sprake is van een «code zwart»-situatie heb ik besloten dezemaatregel uit te breiden naar alle dagen van de week. Onder mijnverantwoordelijkheid zal het Centraal Justitieel Incassobureau (CJIB), alsoperationeel ketenregisseur, in samenwerking met DJI gedetineerden11Kamerstuk 24 587, nr. 993Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 24 587, nr. 10084 indien noodzakelijk ook op andere dagen dan vrijdag maximaal driedagen eerder in vrijheid stellen. Contra-indicaties zijn een straf tot zevendagen en aansluitende titels. Het CJIB spant zich in om slachtoffers tijdigte informeren.De verwachting is dat dit voor een beperkte periode ruimte biedt. Daaromga ik ook een noodventiel creëren in de Regeling tijdelijk verlateninrichting (Rtvi) waarmee gedetineerden door middel van verlof voormeer dan drie dagen voor het einde van hun detentie de inrichting kunnenverlaten. Dit noodventiel zal alleen worden ingezet wanneer er geenplaatsen meer beschikbaar zijn bij DJI noch politie. Ik zal de uitwerkingvan dit noodventiel met uw Kamer delen en daarover in overleg treden.Het alternatief is dat er niet vanuit de PI’s maar vanuit de politiecellenwordt heengezonden. Dit acht ik nog onwenselijker gezien de populatie(arrestanten en voorlopig gehechten) en omdat er geen wettelijkemogelijkheden zijn om de uitvoering van deze straf te onderbreken totdater wel capaciteit beschikbaar is in het gevangeniswezen. Ook leidt het toteen verdere toename van de voorraad openstaande detentiejaren.Tot slotMijn prioriteit blijft gevangenisstraffen zo snel mogelijk ten uitvoer teleggen. De capaciteitsproblemen in het gevangeniswezen zijn echterzorgelijk en daarom zijn pijnlijke maatregelen noodzakelijk. Het zijnrotmaatregelen maar ik heb helaas geen andere keuze. Ik heb mijmaximaal ingespannen om dit te voorkomen, maar de capaciteitspro-blemen bij DJI zijn momenteel te hardnekkig. Korte termijnoplossingenom het tij te keren ontbreken. Ik blijf met de ketenpartners zoeken naarduurzame oplossingen voor de capaciteitsproblematiek bij DJI en zet mijvol in op het vergroten en optimaal inzetten van de capaciteit. Tot slot eengroot woord van dank aan de duizenden medewerkers van DJI diedagelijks onder deze moeilijke omstandigheden hun belangrijke taakuitvoeren.De Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid,I. CoenradieTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 24 587, nr. 10085