Benutten van technologische ontwikkelingen voor eigen satellietcapaciteit

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2024–202536 600 XVaststelling van de begrotingsstaten van hetMinisterie van Defensie (X) voor het jaar 2025Nr. 9 BRIEF VAN DE MINISTER EN STAATSSECRETARIS VANDEFENSIE Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 17 oktober 2024Op 13 februari jl. heeft uw Kamer de motie Ceder (Kamerstuk 36 410 X, nr.57), die op 7 februari is ingediend naar aanleiding van de Defensiebegro-tingsbehandeling 2024, aangenomen. De motie verzoekt enerzijds hetbetrekken van wetenschap, weerinstituten1 en industrie bij de ontwik-keling van satellietcapaciteiten en anderzijds om de inzet van gebouwen2,apparaten3 en technologie zowel voor civiele als militaire doeleinden.Ik ben ervan overtuigd, net als de indiener van de motie, dat dezevoorgestelde aanpak zorgt voor een sterker ruimtevaart ecosysteem inNederland en het effectiever inzetten van de kennis en kunde die inNederland beschikbaar is. Dit is dan ook geheel in lijn met de keuze voor«ruimtevaart» als één van de 5 NLD gebieden waar we sterk op inzetten,samen met onze kennis- en industriepartners, en met het voornemen hetecosysteem te versterken (Kamerbrief Voortgang UitvoeringsagendaInnovatie en Onderzoek 31 125, nr. 130 en Kamerbrief Actieagendaproductie- en leveringszekerheid munitie en defensiematerieel, 36 410-X,nr. 93).Met deze brief geef ik aan hoe ik invulling geef aan de motie aan de handvan de volgende vier sporen:1.Voorbereiding Defensie op (toekomstige) manieren van oorlogvoe-ring;2.Voorbereidingen technologische ontwikkelingen van onze operatio-nele satellietcapaciteit;3.Samenwerking met de wetenschap, het weerinstituut en de industrie;1Hiermee wordt het Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) bedoeld.2Met «Gebouwen» wordt infrastructuur, die noodzakelijk zijn voor het opereren van satellieten,bedoeld.3Apparaten en technologieën» worden gerelateerd aan de satellieten en de payloads. Payloadszijn onderdelen van satellieten die over een bepaalde functionaliteit beschikken en de missievan de satelliet definiëren (zoals een camera of een communicatiemogelijkheid). kst-36600-X-9ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2024Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 36 600 X, nr. 91 4.Dual-use toepassing van gebouwen, apparaten en technologie.Om te beginnen constateer ik tot mijn genoegen dat de motie goedaansluit bij het door Defensie ingezette beleid4 inzake het ruimtedomein,teneinde dit domein beter te benutten en hierin weerbaarder te worden.Het benutten van technologische ontwikkelingen draagt bij aan hetkunnen ontwikkelen van eigen satellietcapaciteit, en daarmee aan dereductie van (strategische) afhankelijkheden van derden. Hiermee draagthet tevens bij aan het bredere Defensiebeleid van het verhogen van deweerbaarheid van Nederland en van Defensie, zoals ook recentelijk in deDefensienota 2024 uiteengezet.1. Voorbereiding Defensie op (toekomstige) manieren vanoorlogvoering Tijdens de uitvoering van alle hierna geschetste plannen houdt Defensierekening met zowel de geopolitieke situatie als met ontwikkelingen binnenen rondom de krijgsmacht zoals Multi Domein Optreden (MDO), DigitaleTransformatie en de brede maatschappelijke voorbereiding (Whole ofSociety) op een mogelijk conflict. Ook civiele actoren dragen bij aan deweerbaarheid en veiligheid van het land. Het ruimtedomein is randvoor-waardelijk voor een goede informatiepositie en is daarmee een verbin-dende factor tussen MDO en de Digitale Transformatie. Om hieringezamenlijk (samenleving, overheidsorganen en Defensie) verantwoorde-lijkheid te nemen, is een maatschappijbrede aanpak van belang.In dit verband verwijs ik graag naar de adviesaanvraag aan de AIV inzakede civiel-militaire ontwikkelingen in het ruimtedomein (20 februari 2024)waarin ook de mondiaal verslechterde veiligheidssituatie wordt meege-wogen. Het doel van deze adviesaanvraag is om de strategische inzet vanNederland op de ruimte en ruimteveiligheid verder vorm te geven in hetlicht van de veranderende geopolitieke context, de hernieuwde entoenemende spanningen tussen ruimtegrootmachten en mogelijk dedaaruit voortvloeiende conflicten.2. Voorbereidingen technologische ontwikkelingen van onzeoperationele satellietcapaciteit Defensie ontwikkelt essentiële technologieën die zij nodig heeft voor eenrelevante autonome informatiepositie in de ruimte. Inlichtingen vanuit enover het ruimtedomein zijn randvoorwaardelijk en kunnen doorslag-gevend zijn voor het optreden van defensie. Zoals onderschreven in deDefensienota 2024 wordt hiertoe het vermogen van de MIVD om gebruikte maken van het ruimtedomein voor inlichtingen, versterkt. De satelliet-capaciteit wordt in beginsel nationaal ontwikkeld, maar veelal met hetoogmerk om deze ook internationaal in te brengen. Daarnaast ontwikkeltDefensie technologieën, die noodzakelijk zijn, maar waar geen autonomecapaciteit voor nodig is, gezamenlijk in NAVO5, EU, bilateraal en/ofmultilateraal-verband. Vervolgens operationaliseert Defensie de technolo-gieën ten behoeve van de taakuitvoering van de krijgsmacht.Voor het verbeteren van haar informatiepositie ontwikkelt Defensienationaal operationele satellietcapaciteit. In de A-brief «Project OpbouwOperationele Satelliet Capaciteit» (Kamerstuk 27 830, nr. 405) heb ik ugeïnformeerd over de ontwikkelingen en gemaakte keuzes op het gebiedvan de eigen operationele satellietcapaciteit.4Verwoord in de door Defensie in november 2022 uitgebrachte Defensie Ruimte Agenda.5NATO Overarching Space Policy 2019Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 36 600 X, nr. 92 Verdere belangrijke reeds ingezette en begrote6 inspanningen binnen hetruimtedomein zijn gericht op:•Het ontwikkelen, bouwen en opereren van een eigen defensie satelliet(BRIK-II) in samenwerking met de Nederlandse industrie en kennisin-stellingen.•Ontwikkelingen op het gebied van Space Domain Awareness (SDA) omdreigingen tijdig te detecteren, deze te kunnen attribueren en verderehandelingsperspectieven te bieden voor reactie op deze dreigingen.•Deelname aan internationale werkgroepen die zich richten optechnologie ontwikkelingen met betrekking tot het beschermen vanruimtecapaciteiten, zoals het EDA Defence in Space Forum, het PESCOproject Defence of Space Assets, en het EDF project Protection ofSpace Assets.•(Cyber-)security aspecten voor wat betreft de systemen die toegangbieden tot de ruimte. Defensie definieert kwaliteitseisen aan appara-tuur en systemen bij de ontwikkeling van onze eigen satellieten.•Internationale samenwerking om beveiligde communicatie verder teontwikkelen (bijvoorbeeld via Protected Waveform).•Shared Early Warning; informatie en waarschuwingen over lancerin-gen van ballistische, hypersone en antisatelliet raketten.•Verbeterd gebruik van satelliet navigatiesignalen door bij te dragenaan ontwikkeling van Galileo Public Regulated Service ontvangers,onderzoek naar een gemoduleerde systeem architectuur voornavigatie (robuuste PNT oplossing) en de ontwikkeling van GlobalNavigation Satelite System beleid om constellatie capaciteiten (GPS enGalileo) dual use te gaan gebruiken.•Samenwerking met Noorwegen waarin twee satellieten (Birkeland enHuygens) voor Research & Technology doeleinden in 2023 zijngelanceerd.Door invulling te geven de Defensienota 2024 wordt de industrie (nog)beter aangehaakt bij ontwikkelingen in het ruimtedomein. Gezamenlijkmet de budgetten van uit de Defensienota 2022 geeft dit invulling aan deDefensie capaciteitsontwikkelingen. De doorontwikkeling van de organi-satie en de versnelde ambitie van de NAVO om in 2026 operationeel tezijn, blijven uitdagend.3. Samenwerking met de wetenschap, het weerinstituut en deindustrie Defensie ontwikkelt operationele satellietcapaciteit gezamenlijk met deindustrie en met de kennisinstellingen NLR en TNO. De noodzakelijkekennisopbouw vindt plaats binnen kennisopbouwprogramma’s, gericht ophet militair gebruik van de ruimte en ook binnen internationale samen-werking. Zo werkt Defensie samen met Noorwegen7 aan het opereren vantwee satellieten voor Research & Technology doeleinden. Verder is er eenmultinationale samenwerking met onder andere de Verenigde Staten,Italië, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk, binnen de Responsive SpaceCapabilities Memorandum of Understanding (zie ook Defensie RuimteAgenda). In deze MoU staat gezamenlijk onderzoek en ontwikkeling op hetgebied van ruimtecapaciteiten centraal.6Gefinancierd vanuit de Defensienota 2022.7SMART MoU: TECHNICAL ARRANGEMENT «MILSPACE-02» to ERG Arrangement No.3 underthe Europa MOU between the Minister of Defence of the Kingdom of the Netherlands theMinister of Defence of the Kingdom of Norway concerning Military Use of Space, Science &Technology.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 36 600 X, nr. 93 Met de Universiteit Leiden is er een academische uitwisseling op hetonderwerp Ruimterecht en wordt samengewerkt aan het gebruik vanoptische astronomie camera’s voor het detecteren van satellieten. Met deTechnische Universiteit Delft is samengewerkt aan de BRIK II satelliet enworden payloads ontwikkeld waarmee toekomstige satellieten kunnenworden uitgerust.Defensie heeft een aparte afdeling ingericht voor het monitoren vanruimteweer en de impact daarvan op militaire operaties en systemen.Deze afdeling werkt nauw samen met het Koninklijk Nederlands Meteoro-logisch Instituut om bijvoorbeeld verstoringen die de zon geeft, tedetecteren en waarschuwingen hiervoor uit te geven. Het betrekken vanwetenschap, weerinstituten en industrie bij de ontwikkeling van satelliet-capaciteiten, zoals gesteld in de motie, resulteert in de inzet en uitbreidingvan de huidige sterke kennisbasis, zodat Nederland internationaal goedgepositioneerd blijft en een gewenste partner is voor internationalesamenwerking.Ruimtevaart is in Nederland als één van de vijf technologiegebieden vanDefensie gekozen. Enerzijds vanwege het belang voor de krijgsmacht (vande toekomst) en anderzijds gezien de sterke positie van het Nederlandsekennislandschap en de industrie. Kennis-, technologieontwikkelings- eninnovatiebudgetten worden op deze onderwerpen geprioriteerd (Kamer-brief Voortgang Uitvoeringsagenda Innovatie en Onderzoek 31 125, nr.130). Tevens wordt Ruimtevaart in de Kamerbrief Taskforce Productieze-kerheid (Kamerstuk 36 410 X, nr. 93) benoemd. Het doel van de Taskforceis om de behoeftes van Defensie te koppelen aan de potentie van deindustrie. Komend jaar wordt het Nederlands Space ecosysteem vanruimtevaartindustrie, Defensie en kennisinstellingen in deze hoedanigheiddoorontwikkeld.4. Dual-use toepassing van gebouwen, apparaten en technologie In het ruimtedomein kan technologie vaak dual-use worden ingezet.Datzelfde geldt voor de grondgebonden infrastructuur en de technolo-gieën die daarvoor nodig zijn. Technologische ontwikkelingen lenen zichbij uitstek voor samenwerking en versterking. Door het verzoek van demotie te volgen, wordt gezorgd voor een efficiënt gebruik van hetruimtedomein voor zowel de civiele als de militaire sector. Een goedvoorbeeld hiervan is lasercommunicatie; een technologie die zowel voorciviele als voor defensietoepassingen kan worden gebruikt. In een vroegstadium heeft Defensie de ontwikkeling van deze technologie, waarNederland over unieke expertise beschikt, financieel ondersteund. Detechnologie is nu dusdanig volwassen dat deze via TNO aan de industrieen de markt wordt overgedragen. De technologie komt daardoor nietalleen voor Defensie, maar ook voor civiele/commerciële partijenbeschikbaar.In de Lange-termijn ruimtevaartagenda (LTR)8 wordt aangegeven dat deontwikkeling van capaciteiten interdepartementaal wordt afgestemd enuitgewerkt, teneinde dual-use mogelijkheden te inventariseren en, indienwenselijk, te benutten. Grondinfrastructuur, maar ook satellieten en veelsatellietdata, lenen zich hier bij uitstek voor. Alle behoeftes wordenafgezet tegen de beveiligings-eisen, de noodzaak, de wenselijkheid en dekwaliteitseisen, zodat overlappende behoeftes gezamenlijk ontwikkelden/of benut kunnen worden. In dat kader wordt interdepartementaal8Vanuit de ruimte, voor de aarde, januari 2024. https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2024/01/25/bijlage-bij-kamerbrief-bij-rapport-vanuit-de-ruimte-voor-de-aarde.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 36 600 X, nr. 94 gewerkt aan het ontwikkelen van een (beveiligde) ontvanger voorgeëncrypte Galileo signalen.De nog in te richten governance structuur voor de implementatie van deLTR, zal toezien op interdepartementale coördinatie en afstemming vanactiviteiten.In de komende periode zet Defensie zich in om verdere uitvoering tegeven aan de Defensie Ruimte Agenda en het prioritaire gebied Ruimte-vaart dat in de Kamerbrief Productiezekerheid (Kamerstuk 36 410 X, nr. 93)wordt genoemd. Met de Defensienota 2022 is een start gemaakt met (1)het opbouwen operationele satelliet en Space Situational Awareness(SSA) capaciteit, (2) het oprichten en in stand houden van het DefensieSpace Security Center, (3) technologie opbouw (op het gebied vanruimtevaart en (4) het ontwikkelen van een robuuste PNT oplossing.In de Defensienota 20249 is de extra inzet en ambitie van Defensie op de 5NLD gebieden (Kamerstuk 31 125, nr. 130), waaronder ruimtevaart,vastgelegd. Hierdoor worden naast bovengenoemde ontwikkelingen,middelen beschikbaar gemaakt voor het uitbreiden van de TaskforceProductiezekerheid, versterken van het ecosysteem in de Nederlandseregio’s en komen er extra middelen beschikbaar voor technologieontwik-kelingsprojecten. Hierdoor kunnen we de brede Defensie-industrieversterken op die gebieden waar Nederland goed in is.Dit alles bij elkaar bepaalt onze «routekaart» naar een toekomstbestendigekrijgsmacht waarvan het ruimtedomein een integraal onderdeel is.De Minister van Defensie,R.P. BrekelmansDe Staatssecretaris van Defensie,G.P. Tuinman9Defensienota 2024: Sterk, slim en samen. https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2024/09/05/kamerbrief-defensienota-2024-sterk-slim-en-samenTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 36 600 X, nr. 95