Verslag van een schriftelijk overleg over de Kabinetsreactie op het rapport 'Gerichte Groei' van de Staatscommissie Demografische Ontwikkelingen Caribisch Nederland 2050 (Kamerstuk 36800-IV-28)

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2025–202636 800 IVVaststelling van de begrotingsstaten vanKoninkrijksrelaties (IV) en het BES-fonds (H)voor het jaar 2026Nr. 51 VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEGVastgesteld 26 maart 2026 De vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport heeft eenaantal vragen en opmerkingen voorgelegd aan de Staatssecretaris vanBinnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties over de Kabinetsreactie op hetrapport «Gerichte Groei» van de Staatscommissie DemografischeOntwikkelingen Caribisch Nederland 2050 (Kamerstuk 36 800 IV, nr. 28)De vragen en opmerkingen zijn op 16 januari 2026 aan de Minister vanVolksgezondheid, Welzijn en Sport voorgelegd. Bij brief van 26 maart 2026zijn de vragen beantwoord.De voorzitter van de commissie,BiekmanDe griffier van de commissie,Hessing-Puts kst-36800-IV-51ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2026Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 800 IV, nr. 511 Vragen en opmerkingen van de leden van de D66-fractie1.Wie voert binnen het Koninkrijk de regie over het integrale demografi-sche beleid voor Bonaire en hoe wordt die regierol in de praktijkingevuld wanneer beleid van verschillende ministeries samenkomt?Welk ministerie voert de regie als belangen van BZK, VWS, OCW, EZen AenM botsen?Als Staatssecretaris van het Ministerie van Binnenlandse Zaken enKoninkrijksrelaties (BZK) vervul ik mijn coördinerende rol voor hetrijksbeleid dat Bonaire, Sint Eustatius en Saba raakt, zoals beschreven inde Wet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba (WolBES). Ditgeldt ook voor het integrale demografisch beleid voor Bonaire, SintEustatius en Saba. Hierbij is onderlinge samenwerking, zowel binnen deRijksoverheid als met de Bonaire, Sint Eustatius en Saba essentieel, metaandacht voor de lokale autonomie.2.Op welke punten loopt het huidige migratie- en toelatingsbeleidaantoonbaar vooruit op wat Bonaire in huisvesting, zorg en onderwijskan dragen en welke ruimte ziet het kabinet om dit beleid hier beter opte laten aansluiten?Caribisch Nederland behoeft een goed ontwikkeld, integraal, toekomstbe-stendig en gelijkwaardig migratiebeleid, maar vraagt vanwege de uniekekenmerken van ieder eiland tegelijkertijd toegespitst migratiebeleid datrekening houdt met deze kenmerken. Op Bonaire, Saba en Sint Eustatiusgeldt van oudsher een restrictief toelatingsbeleid, onder andere gelet ophet absorptievermogen van de eilanden en om verdringing van de lokalebevolking op de arbeidsmarkt te voorkomen. Het Ministerie van Justitieen Veiligheid (JenV) zet middels de Integrale beleidsvisie CaribischNederland 2035, en het bijbehorende implementatieplan, samen met delokale ketenpartners in op een integrale aanpak. Onderdeel hiervan ismigratiebeleid dat gereguleerde en duurzame groei faciliteert: denk hierbijaan de wensen van werkgevers en economische belangen maar ook debelangen en draagkracht van de lokale samenleving. Om deze aanpak tebewerkstelligen worden een aantal beleidsvoorstellen, zoals voor eenversnelde procedure voor prioritaire beroepsgroepen, uitgewerkt.Daarnaast is een herzieningsvoorstel voor de Wet Toelating en UitzettingBonaire, Sint Eustatius en Saba (WTU BES) in voorbereiding. In de WTUBES is opgenomen wie van rechtswege toegang tot verblijf in deopenbare lichamen hebben.De toegang van arbeidsmigranten tot de arbeidsmarkt van Bonaire, SintEustatius en Saba is primair de verantwoordelijkheid van het Ministerievan Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW). Hierin wordt nauwsamengewerkt met Justitie en Veiligheid gelet op de koppeling mettoelating en het verblijfsrecht. Door een tewerkstellingsvergunning (twv)aan te vragen kan iemand toetreden tot de lokale arbeidsmarkt. Voor eenaantal functies die lokaal moeilijk te vervullen zijn geldt nu al eenversnelde afhandelingstermijn. Er is verder doorlopend aandacht voor hetoptimaliseren van het proces voor het verkrijgen van arbeidsgerelateerdeverblijfsvergunningen.3.Kleinschaligheid heeft aantoonbare gevolgen voor uitvoerbaarheid encapaciteit op Bonaire. Hoe wordt hiermee in Rijksbeleid explicietrekening gehouden en wie is eindverantwoordelijk wanneer dezeuitvoeringsgrenzen in de praktijk worden bereikt?Zie antwoord vraag 9, VVD.Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 800 IV, nr. 512 4.Hoe wordt op Sint-Eustatius concreet bepaald welke vormen vanmigratie bijdragen aan economische diversificatie en welke juist extradruk zetten op voorzieningen, gezien de beperkte schaal van heteiland?Het openbaar lichaam Sint Eustatius en het openbaar lichaam Sabahebben in samenwerking met de Rijksoverheid een sociaaleconomischeontwikkelstrategie opgesteld in afstemming met maatschappelijkorganisaties en het bedrijfsleven. Op basis van deze visie en strategie zalverder het gesprek gevoerd worden welke (economische) sectorenbijdragen aan de verdere versterking van de eilandelijke economie enwelk gericht migratiebeleid hierin passend is. Gezien de beperkte schaalvan het eiland zijn de in de vraag veronderstelde splitsing tussen migratiedie bijdraagt aan economische diversificatie en migratie die druk zet opvoorzieningen niet van elkaar los te trekken.5.Welke lessen uit de Regio Deal Sint Eustatius gebruikt het kabinet ominvesteringen in zorg, bereikbaarheid en andere publieke voorzienin-gen structureel te laten doorwerken in de ontwikkeling van het eilandrichting 2050?Een aanzienlijk deel van de Regio Deal Sint Eustatius betreft investeringenin de fysieke leefomgeving. De omvang van deze projecten vraagt veelaan uitvoeringskracht van het openbaar lichaam. In het kader van dekabinetsreactie op de adviezen van de Raad voor de leefomgeving eninfrastructuur (Rli) en de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB) wordthier al aandacht aan besteed door onder meer het projectenbureau PBCNte verbreden naar het fysieke domein en te vergroten met 5 extra fte terondersteuning van de openbare lichamen, waaronder Sint Eustatius.1Verder is de Regio Deal bedoeld als eenmalige impuls die structureelgeborgd moet worden. Hier zijn goede afspraken over gemaakt met hetopenbaar lichaam en de onderdelen van de Regio Deal zijn betrokken inde implementatie van de overkoepelende sociaaleconomische ontwikkel-strategie van Sint Eustatius. Hierin zijn ook andere publieke voorzieningenopgenomen, zoals gezondheidszorg en bereikbaarheid van het eiland.6.Welke randvoorwaarden zijn volgens het kabinet essentieel om digitalevoorzieningen zoals e-zorg en online onderwijs op Sint Eustatiusdaadwerkelijk te laten functioneren als aanvulling op fysieke voorzie-ningen en waar liggen daarbij de uitvoeringsgrenzen van een eilandvan deze omvang?De randvoorwaarden voor de genoemde digitale voorzieningen liggen,net zoals in Europees Nederland, in de bouwstenen van GeneriekeDigitale Infrastructuur (GDI).2 De uitvoeringsgrenzen zijn niet afgebakendnaar alleen het eiland. Door stapsgewijs aan te sluiten bij de GDI kangebruik worden gemaakt van de schaalgrootte voordelen vanuit EuropeesNederland. Voor de gezondheidszorg gelden aanvullende randvoor-waarden, namelijk goede digitale infrastructuur bij de zorgaanbieders, hetwerken in digitale zorgsystemen en juridische en organisatorischewaarborgen voor veilige en betrouwbare gegevensuitwisseling. Hierinwerkt VWS samen met de zorgaanbieders. Momenteel lopen al een aantalinitiatieven die e-zorg / hybride zorg mogelijk maken. Zo is digitaleteledermatologie op Bonaire, Sint Eustatius en Saba geïmplementeerd enonderzoekt VWS met de zorgaanbieders hoe het zorgpad voor oogheel-kunde gedigitaliseerd kan worden, en beoordeling van radiologiebeeldenop afstand kan plaatsvinden. In verband met de uitvoeringsgrenzen op1Kamerstukken II, 2025–26, 36 800 IV, nr. 21.2Kamerstukken ll, 2025–26, 26 643, nr. 1450.Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 800 IV, nr. 513 kleine eilanden zoals Sint Eustatius wordt vanuit VWS ondersteuninggeboden aan de zorginstellingen. In de derde onderwijsagenda zijn metde scholen op Bonaire, Sint Eustatius en Saba afspraken gemaakt over hetverder professionaliseren van de digitale geletterdheid, daartoe hebbenscholen ook extra middelen ontvangen.7.Saba geeft aan meer regie te willen over het migratie- en vestigingsbe-leid, terwijl de uitvoeringscapaciteit beperkt is. Hoe ziet het kabinet derolverdeling tussen Saba en het Rijk om migratie beter te latenaansluiten op de economische strategie en draagkracht van het eiland?Migratie en vestigingsbeleid zijn rijkstaken. Het Ministerie van Justitie enVeiligheid zet middels de Integrale beleidsvisie Caribisch Nederland 2035,en het bijbehorende implementatieplan, samen met de lokale keten-partners in op een integrale aanpak vanwege de unieke kenmerken vanieder eiland.3 Onderdeel hiervan is migratiebeleid dat gereguleerde enduurzame groei en weloverwogen arbeidsmigratiebeleid faciliteert. Op ditmoment wordt door JenV een aantal beleidsvoorstellen met lokaleketenpartners uitgewerkt en is een wetsvoorstel voor de herziening van deWTU BES in voorbereiding. In dat verband worden voorstellen uitgewerktdie moeten bijdragen aan duurzame groei van Bonaire, Sint Eustatius enSaba. Daarnaast hebben de openbare lichamen ook zelf instrumenten:denk hierbij aan invulling van het beleid ten aanzien van huisvesting,ruimtelijke ordening en vestigingsvergunningen voor ondernemers,Voor wat betreft arbeidsmigratiebeleid gebeurt dit in nauw overleg methet Ministerie van SZW dat primair verantwoordelijk is voor de toelatingvan arbeidsmigranten tot de arbeidsmarkt van Caribisch Nederland. Bij devormgeving van dit arbeidsmigratiebeleid is het belangrijk dat er nietalleen aandacht is voor de wensen van werkgevers en economischebelangen maar ook voor de belangen en draagkracht van de lokalesamenlevening en bescherming van werkenden8.Saba staat voor samenhangende keuzes op het gebied van ecotoe-risme, wonen en klimaatadaptatie, binnen een zeer beperkte ruimte-lijke en ecologische context. Hoe ondersteunt het kabinet het eiland bijhet prioriteren en afwegen van deze opgaven, zodat ontwikkeling endraagkracht in balans blijven?Een goede infrastructuur en fysieke leefomgeving, ook in relatie totecotoerisme, klimaatadaptatie en wonen, is belangrijk voor deleefbaarheid van Bonaire, Sint Eustatius en Saba. In 2024 is daarom hetRuimtelijk Ontwikkelingsprogramma Caribisch Nederland (ROCN)opgesteld, dat de kaders aangeeft voor het ruimtelijke beleid op deeilanden en waarin is aangekondigd dat er een gestructureerd overlegmet Bonaire, Sint Eustatius en Saba zal worden ingericht.4 Deze overleg-structuur is geëffectueerd door het instellen van stuurgroepen FysiekeLeefomgeving per eiland. In deze stuurgroepen wordt gesproken over deontwikkeling en herziening van ruimtelijke ontwikkelingsplannen en hetdoor een openbaar lichaam te voeren ruimtelijk beleid, alsmede over de«fysieke agenda’s».5 Zoals benoemd in de kabinetsreactie op de adviezenvan de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (Rli) en de Raad voorhet Openbaar Bestuur (ROB)6 bevatten deze agenda’s voor ieder eilandeen overzicht van de opgaven in het fysieke domein. Deze agenda’svormen de basis om meerjarig met elkaar samen te werken aan het3Kamerstukken ll, 2023–24, 31 568, nr. 220.42024D27785.5Kamerstukken II, 2023–24, 36 410 IV, nr. 75.6Kamerstukken II, 2025–26, 36 800 IV, nr. 21.Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 800 IV, nr. 514 faseren en prioriteren van (domein overstijgende) opgaven in het fysiekedomein. Gelet op het belang van maatwerk krijgt ieder eiland een eigenfysieke agenda. De agenda’s zijn bedoeld om inzicht te geven in wat algebeurt en hoe de beschikbare middelen efficiënter ingezet kunnenworden.Vragen en opmerkingen van de leden van de VVD-fractie9.Deze leden lezen dat de Staatscommissie en bestuurders op deeilanden aangeven dat in de toekomst de leefomgeving onder drukkomt te staan. Migratie, arbeidstekort, woningtekort en een toene-mende druk op het zorgsysteem zorgen ervoor dat de bevolkingsgroeiop de eilanden niet houdbaar is zonder verbeteringen. Welke concreteoplossingen ziet de Staatssecretaris voor zich als het gaat om dezeuitdagingen?Zoals benoemd in de kabinetsreactie Gerichte Groei, worden Bonaire, SintEustatius en Saba op verschillende thema’s vanuit het Rijk ondersteund inde vorm van middelen, capaciteit, kennis en expertise.7 Een voorbeeld zijnde bestuurlijke afspraken met Bonaire, Sint Eustatius, en Saba8, waarinonder andere gewerkt wordt aan goed bestuur, digitalisering en deaanpak van het sociaal domein. Daarnaast werkt het Rijk samen met deeilandbesturen aan het borgen van essentiële randvoorwaarden vooreconomische ontwikkeling. Ook zijn er in 2023 en 2024 Regio Dealsgesloten met Saba, Sint Eustatius en Bonaire om ze in staat te stellen zelfincidentele investeringen te kunnen plegen. Ten slotte wordt sinds 2024de Vrije Uitkering geïndexeerd met de BBP-systematiek.9 Met de intro-ductie van deze systematiek hebben de eilanden meer financiële ruimtegekregen om naast loon- en prijsstijgingen, ook andere factoren dieinvloed hebben op lokale overheidsopgaven op te kunnen vangen. Eenvoorbeeld hiervan is demografische groei. In de kabinetsreactie wordende aanbevelingen van de Staatscommissie om effecten van demogra-fische ontwikkelingen te mitigeren onderstreept. Een voorbeeld vanconcrete oplossingen waar nu aan gewerkt wordt zijn de afsprakenomtrent bovengenoemde fysieke agenda’s per eiland. Verder heeft hethuidige kabinet in het Regeerakkoord 30 miljoen euro structureel terbeschikking gesteld voor een leefbaar sociaal minimum op basis van deadviezen van Thodé, waaronder het betaalbaar maken en houden vannutsvoorzieningen en basisbehoeften op de eilanden. Over de verdelingvan deze middelen wordt nu gesproken met betrokken departementen.Middels een beleidsbrief streef ik er naar u nog dit voorjaar te informerenover mijn beleidsvoornemens op dit vlak.10.Daarnaast is voor deze leden van belang dat de problemen op Bonairemet de vuilstort Selibon zo snel als mogelijk worden opgelost.Voornoemde leden vragen of de Staatssecretaris meer duidelijkheidkan geven over de extra financiering die mogelijk nodig is halverwegedit jaar.Het bestuurscollege van Bonaire neemt uiterlijk op 1 juli 2026 een besluitover aanwijzing van alternatieve locaties en daaraan verbonden maatre-gelen. Dit doet het bestuurscollege in samenwerking met de Ministeriesvan IenW, BZK en EZK. Daarbij komt dat ik momenteel werk aan deuitvoering van de motie Ceder/Van der Burg die oproept voor 1 juli eengedragen (financieel) plan voor een structurele oplossing van Selibon7Kamerstukken II, 2025–26, 36 800 IV, nr. 28.8Kamerstukken II, 2022–23, 36 200 IV, nr. 58.9Kamerstukken II, 2023–24, 36 550 IV, nr. 3.Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 800 IV, nr. 515 Lagun op te leveren.10 Dit hangt samen met het besluit van het bestuurs-college en de benodigde investeringen daarvoor worden momenteel inkaart gebracht.11.Tevens lezen de aan het woord zijnde leden dat het volgens deStaatssecretaris aan een volgend kabinet is om concrete afspraken temaken met de eilanden. Welke prioriteiten zouden deze afsprakenmoeten hebben volgens de Staatssecretaris?In de kabinetsreactie die door het vorige kabinet met uw Kamer is gedeeldwordt geconstateerd dat fysieke opgave van alle drie de eilanden en degroei van Bonaire aandacht vragen. Hierbij is het ook van belang dat devoorzieningen (elektra, drinkwater en huisvesting) betaalbaar blijven. Erwordt in overleg met de eilanden en de betrokken departementengesproken over de vorm en invulling van de fysieke agenda’s. Daarmeeworden er concrete afspraken gemaakt met de eilanden over wat er nodigis om publieke voorzieningen en de fysieke leefomgeving toekomstbe-stendig en leefbaar te krijgen en houden. Verder heeft het huidige kabinetin het Regeerakkoord 30 miljoen euro structureel ter beschikking gesteldvoor een leefbaar sociaal minimum op basis van de adviezen van Thodé,waaronder het betaalbaar maken en houden van nutsvoorzieningen enbasisbehoeften op de eilanden. Over de verdeling van deze middelenwordt nu gesproken met betrokken departementen. Ik streef ernaar om unog voor de zomer hierover van informatie te voorzien.12.De leden van de VVD-fractie lezen dat vooral op het gebied vaninfrastructuur, diversificatie van de economie en woningbouw snelafspraken nodig zijn. Op welke manier is de Staatssecretaris nu albezig om ervoor te zorgen dat er in de toekomst voldoende gekwalifi-ceerde zorgmedewerkers aanwezig zijn op de eilanden?Voldoende zorgpersoneel op Bonaire, Saba en Sint Eustatius is essentieelom de zorg draaiende te houden. Daarom werkt VWS nauw samen metpartijen in de (jeugd)zorg, welzijn en onderwijssector aan een toekomstge-richt arbeidsmarktprogramma, gericht op instroom, behoud endoorstroom van zorgprofessionals. Samen met werkgevers en socialepartners zetten we in op leven lang ontwikkelen, betere loopbaanperspec-tieven en aantrekkelijke arbeidsvoorwaarden, ondersteund door beleid enfinanciering waarmee samenwerking, kennisuitwisseling en het netwerkvan zorgprofessionals worden versterkt. Daarnaast wordt, in samen-werking met het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW),ingezet op een integrale, programmatische aanpak om de aansluitingtussen de arbeidsmarktvraag en het zorgonderwijs in het Caribisch gebiedte verbeteren. Hierbij wordt nauw samengewerkt met de verschillendelanden binnen het Koninkrijk, zorgwerkgevers, onderwijsinstellingen enandere betrokken partijen. Deze aanpak richt zich op het versterken vanhet onderwijs- en loopbaantraject voor studenten in zorgopleidingen dierelevant zijn voor de eilanden, met als doel de instroom, doorstroom enterugkeer van zorgprofessionals te verbeteren. Binnen dit traject wordtonder meer gewerkt met programmatische ondersteuning, zoals eenprogrammamanager zorgcapaciteit, die bijdraagt aan de coördinatie ensamenwerking tussen betrokken partijen.13.Voor deze leden is het bovenal van belang dat het openbaar bestuurop de eilanden op orde is. Zij lezen dat er veel capaciteitsproblemenzijn om bestaande afspraken te voltooien. Is de Staatssecretaris hetermee eens dat deze problemen eerst moeten worden aangepakt10Kamerstukken II, 2025–26, 36 800 IV, nr. 38.Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 800 IV, nr. 516 voordat er kan worden overgaan op langetermijninvesteringen? Zo ja,hoe wil de Staatssecretaris nu al beginnen met deze aanpak?Zoals benoemd door mijn voorganger, is goed openbaar bestuur hetfundament voor een goed functionerend overheidsapparaat. Datstandpunt herhaal ik en ik blijf hierover in gesprek met de eilandbesturen.Op 1 september 2025 is de Agenda Goed Bestuur Caribisch Nederlandmet uw Kamer gedeeld, waarbij mijn voorganger uiteen heeft gezet watde voorgestelde aanpak is op dit vlak.11 Onderdeel hiervan is hetondersteunen van de eilandelijk aanpak goed bestuur. Zo wordt erbijvoorbeeld gewerkt aan het verbeteren van dienstverlening richting deburger, het versterken van instituties en het realiseren van adequatewettelijke kaders en toezicht. Hierbij is door mijn voorganger benoemddat deze aanpak moet bijdragen aan wederzijdse vertrouwen en hetbevorderen van de opgavegerichte impact die zowel het Rijk als deBonaire, Sint Eustatius en Saba hebben voor de samenlevingen op deeilanden. Een aanpak voor de uitvoeringskracht en langtermijn investe-ringen kunnen parallel aan de aanpak goed openbaar bestuur wordengedaan.Vragen en opmerkingen van de leden van de GroenLinks-PvdA-fractie14.Om ervoor te zorgen dat de aanbevelingen van de Staatscommissie,maar ook die van de andere relevante adviesorganen, daadwerkelijkgoed kunnen worden geïmplementeerd is het van belang dat er beleidwordt gevoerd voor de langere termijn. Dit vraagt om voldoendeinvesteringen en in regelmatige evaluatie van de effecten van hetbeleid. De leden van de GroenLinks-PvdA-fractie vragen daarom hoevoorkomen wordt dat het te voeren beleid steeds door de werkelijk-heid wordt ingehaald.Om beter zicht te krijgen van de effectiviteit van beleid is regelmatigonderzoek en monitoring nodig. Naar de toekomst toe zijn deze demogra-fische prognoses van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) vanbelang. Om meer grip te krijgen op deze cijfers voor o.a. beleidsvormingheeft het CBS in opdracht van het Ministerie van BZK en SZW de monitormacro-economische context Caribisch Nederland gepubliceerd.12 Dezecijfers bevatten de belangrijkste sociaaleconomische cijfers en wordenjaarlijks geüpdatet. Op deze manier kan bijvoorbeeld de effectiviteit vanhet economische beleid van de eilanden getoetst worden. Naar aanleidingvan de sociaaleconomische ontwikkelstrategieën die voor Saba en SintEustatius zijn opgesteld zal verder worden bekeken welke data benodigdis voor het toetsen van ander beleid. Voor Bonaire wordt hier onderandere in voorzien door de Commissie Vishon 2050.15.Deze leden wijzen hierbij bijvoorbeeld op het feit dat de nieuwsteprognose van het CBS de aanvankelijk voorspelde groei op Bonairevolgens het «midden scenario» al hebben achterhaald. Op welkemanier zijn het beleid en de benodigde budgetten flexibel genoeg omop dergelijke situaties in te spelen?Als het gaat om de fysieke leefomgeving heeft onderzoeksbureau AEF eendoorrekening gemaakt voor kosten van investeringen, onderhoud envervanging van de fysieke leefomgeving op de eilanden tot en met 2050,13gebaseerd op het midden-scenario uit het rapport Gerichte Groei. In11Kamerstukken II, 2024–25, 36 600 IV, nr. 73.12CBS. Monitor macro-economische context Caribisch Nederland. (versie 3 maart 2026).13Kamerstukken II, 2025/26, 36 800 IV, nr. 21.Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 800 IV, nr. 517 tegenstelling tot Europese gemeenten en provincies beschikken deopenbare lichamen over beperkte middelen voor de fysieke leefomgevingen kunnen Bonaire, Sint Eustatius en Saba niet lenen op de kapitaalmarkt.Daarbij is ook de betaalbaarheid van voorzieningen van belang; nutsbe-drijven kunnen bijvoorbeeld wel lenen, maar de (hogere) kosten moetendan worden gedragen door de inwoners van de eilanden.16.Erkent de Staatssecretaris dat in het verleden vaak te laat werdgeanticipeerd op nieuwe ontwikkelingen? Zo nee, waarom niet?Door de bevindingen van de Staatscommissie is inzichtelijk gemaakt dater te weinig structurele informatie beschikbaar was voor het sturen vanzowel lokaal als Rijksbeleid conform demografische inzichten. Het isbelangrijk dat gevolgen van demografische ontwikkelingen voor bijvoor-beeld publieke voorzieningen opgevangen kunnen worden. Met eenverbeterde informatiepositie is de veronderstelling dat toekomstigebehoeftes beter geanticipeerd kunnen worden in het beleidsvormings-proces.17.Het kabinet verwijst vaak naar het feit dat de zelfstandige landen zelfverantwoordelijk zijn voor hun eigen voorzieningen, maar dit is langniet altijd een absolute scheiding van verantwoordelijkheden. Erkentde Staatssecretaris dit? En zo ja, op welke wijze werkt het landNederland hierbij samen met Aruba, Curaçao en Sint Maarten? En watbetekent dit concreet voor de opgaven en de voorzieningen in dezelanden? Graag ontvangen de aan het woord zijnde leden hier eenuitgebreidere beschouwing op van de Staatssecretaris dan eenalgemene opmerking dat er afstemming is.Het is aan de autonome landen Aruba, Curaçao en Sint Maarten om hierinzelf afwegingen en keuzes te maken. Dit laat onverlet dat er met Bonaire,Sint Eustatius en Saba belangrijke gemeenschappelijke banden bestaan.De huidige geopolitieke ontwikkelingen en het gewijzigde handelsbeleidvan de Verenigde Staten (VS) vormen daarbij een extra aanleiding omdeze samenwerking te verdiepen. In dat kader wordt intensief samenge-werkt met de landen op terreinen als zorg, onderwijs, de maritieme sectoren de luchtvaart. Waar nodig wordt daarbij ondersteuning geboden, ondermeer via de Landspakketten, met bijvoorbeeld versterking van deinstituties en onderlinge samenwerking bij economische ontwikkeling.Daarnaast worden Aruba, Curaçao en Sint Maarten financieel onder-steund vanuit de KGG-begroting voor investeringen in netverzwaring,netaansluitingen en batterijopslag.14 Het kabinet is samen met de landenen Bonaire, Sint Eustatius en Saba aan het verkennen of alternatievehandels- en logistieke verbindingen binnen de regio mogelijk zijn. Dit methet oog op het verminderen van de afhankelijkheid van de VS en hetverlagen van de kosten van levensonderhoud. Ook wordt er voor alle zesde eilanden geïnvesteerd in voedselzekerheid en is voor de landen deBorgstelling MKB (BMKB)-regeling opengesteld.1518.Ook in Caribisch Nederland is vergrijzing een probleem. Hierdoor kanhet zo zijn dat de arbeidsmigratie in de toekomst toe zal nemen om inbepaalde sectoren de arbeidstekorten tegen te gaan. De leden vanGroenLinks-PvdA-fractie constateren dat in Europees Nederland groteproblemen zijn met arbeidsmigratie en willen graag dat voorkomenwordt dat deze problemen in de toekomst ook in Caribisch Nederlandzullen toenemen. Welke lessen uit Europees Nederland zijn volgens deStaatssecretaris relevant voor Caribisch Nederland op dit vlak? En is14Kamerstukken II, 2023–24, 32 813, nr. 1402.15Kamerstukken II, 2024–25, 36 600 IV, nr. 64.Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 800 IV, nr. 518 hier met de besturen op de eilanden hier goed overleg over? Zo ja, watgebeurt er op dit vlak concreet?Zie antwoord vraag 7, D66.19.In het verlengde hiervan constateren de aan het woord zijnde leden datdoor de vergrijzing bijvoorbeeld in het onderwijs en de zorg vanuitEuropees Nederland medewerkers worden aangetrokken. Dezespreken lang niet altijd de lokale talen. Is de Staatssecretaris ook vanmening dat het goed is dat er aandacht is voor het feit dat hetbelangrijk is dat er in het onderwijs en de zorg Papiaments kan wordengesproken?Het is essentieel dat in de zorg op Bonaire, Sint Eustatius en Sabaaandacht is voor het spreken van Papiaments, zodat patiënten enzorgverleners elkaar goed begrijpen en mensen zich in hun eigen taalkunnen uitdrukken. Daarom is het van belang dat zorgverleners goedworden ondersteund bij taal en sociale inbedding. Dit is zowel deverantwoordelijkheid van werknemers als van werkgevers. Werkgeversdragen zorg voor passende begeleiding, zodat de kwaliteit van zorg enonderwijs gewaarborgd blijft. VWS is zich bewust van de uitdagingen diearbeidsmigranten met zich meebrengen en werkt daarom nauw samenmet partijen in de (jeugd)zorg, welzijn en onderwijs aan een toekomstge-richt arbeidsmarktprogramma. Dit programma is gericht op instroom,behoud en doorstroom van zorgprofessionals, waarbij vraagstukken dievoortvloeien uit arbeidsmigratie onderdeel van de gesprekken uitmaken.In de onderwijswetten- en regelgeving is geborgd dat er in het onderwijsop Bonaire Papiaments kan worden gesproken. Het is aan de scholen omhier bij het aantrekken van beoogd personeel aandacht voor te hebben.20.Een belangrijk gevolg van de groei van de bevolking is dat er onvol-doende betaalbare woningen zijn op de eilanden in CaribischNederland, maar ook in Aruba, Curaçao en Sint Maarten. Wat dezeleden betreft moet voorkomen worden dat er wel vakantiewoningenvoor Europese Nederlanders kunnen worden gebouwd, maar dat dewachtlijsten voor de sociale huur op de eilanden steeds langerworden. Deelt de Staatssecretaris dit standpunt? Zo nee, waarom niet?Kan inzichtelijk gemaakt worden hoeveel tweede woningen er inCaribisch Nederland zijn die niet permanent bewoond worden? Is deStaatssecretaris bereid bij de verdere uitwerking van de motie van hetlid Van Nispen c.s. over in samenspraak met het bestuurscollege en degezaghebber toewerken naar regulering van de migratie naar Bonaire(Kamerstuk 36 600 IV, nr. 20) ook het beleid rondom recreatiewoningente betrekken?Het kabinet voelt de urgentie omtrent het realiseren van meer betaalbarewoningen op Bonaire, Saba en Sint Eustatius. Daarom werkt de Ministervan VRO gezamenlijk met de eilandbesturen aan de realisatie van meerwoningen. Op dit moment kan niet inzichtelijk gemaakt worden hoeveeltweede woningen er zijn op Bonaire, Sint Eustatius en Saba, omdat hiergeen data over beschikbaar is. Het beleid rondom recreatiewoningen iseen verantwoordelijkheid van de bestuurscolleges zelf. Mocht hetbestuurscollege hiertoe ondersteuning wensen, kunnen zij zich tot het deMinister van VRO wenden. Zoals benoemd in de kabinetsreactie GerichteGroei, waarin de motie van Nispen (SP) is besproken, zullen het kabineten de Bestuurscolleges keuzes maken over beleids- en wetswijzigingenomtrent het reguleren van migratie.16 Daartoe behoort ook de keuze ofrecreatiewoningen opgenomen zullen worden in de focus van deze inzet.16Kamerstukken II, 2025–26, 36 800 IV, nr. 28.Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 800 IV, nr. 519 21.In zowel het rapport van de Staatscommissie als ook in de Rli-adviezenwordt nadrukkelijk aandacht besteed aan de staat van de infrastruc-tuur. Hier is wat de leden van de GroenLinks-PvdA-fractie veelaandacht voor nodig. Hierbij is de schaarse ruimte ook een belangrijkelement. Dit betekent dus dat er ook naar innovatievere maatregelenmoet worden gekeken. In dit licht verbaast het deze leden dat er nogsteeds geen werkend openbaar vervoersysteem is op Bonaire. Juist bijeen vastlopend wegennetwerk is het van belang dat er frequent enbetaalbaar openbaar vervoer beschikbaar is. Waarom duurt dit opBonaire zo lang? Wat is de ingewikkeldheid van het opstarten van eenof enkele buslijnen? Graag een heldere toelichting van de Staatssecre-taris hierop.Ik onderken de urgentie van een betaalbaar openbaar vervoerstelsel.Daarvoor zijn incidenteel in 2024 extra middelen ($ 666.000) terbeschikking gesteld. In 2025 zijn deze middelen ($ 440.000) structureel aande vrije uitkering toegevoegd. De eilandsraad van Bonaire heeft afgelopendecember akkoord gegeven voor het oprichten van een NV die deintegrale mobiliteits- en gebiedsontwikkelingsstrategie gaat uitvoeren.Hierbij wordt de uitvoering van openbaar vervoer, mobiliteit en gebieds-ontwikkeling, aan elkaar verbonden. Bonaire is voornemens in het najaarde eerste busverbindingen te operationaliseren. Het Rijk voert gesprekkenmet Bonaire over de voortgang als onderdeel van de Regio Deal Bonaireen de jaarlijkse uitvoeringsagenda’s van het Bestuursakkoord Bonaire2024–2027.1722.De leden van de GroenLinks-PvdA-fractie constateren dat het demissi-onaire kabinet alle beleidskeuzes overlaat aan een volgend kabinet. Opzichzelf is dit begrijpelijk, maar dit heeft wel het gevaar in zich dat erhet komend jaar kostbare tijd verloren gaat om effectieve maatregelente treffen. Daarom vragen deze leden wat de allereerste urgente zakenzijn waar in 2026 stappen gezet zouden moeten worden.Zie antwoord vraag 11, VVD.23.De aan het woord zijnde leden constateren dat er inmiddels meerdererapporten en aanbevelingen (van de Staatscommissie, ROB, Rli,Centraal Bureau voor de Statistiek, Raad voor de Rechtshandhaving eneventuele andere relevante organen) zijn verschenen die allemaal opelkaar inhaken. Voor het overzicht zouden zij daarom aan de Staatsse-cretaris willen vragen om schematisch weer te geven welke recenteadviezen en aanbevelingen er zijn gedaan voor Caribisch Nederland enwat per aanbeveling de stand van zaken is, zodat de Kamer op kortetermijn met het nieuwe kabinet verder kan spreken en daarbij alleaanbevelingen op een overzichtelijke en gebundelde manier beschik-baar zijn.Met de door u aangehaalde rapporten zijn verschillende thema’saangekaart die voor een deel met elkaar samenhangen. In de kabinetsre-actie Gerichte Groei wordt dan ook ingegaan op deze samenhang enwordt de stand van zaken weergegeven. Zo komen in de gezamenlijkefysieke agenda’s de bovengenoemde rapporten van de ROB, Rli en deStaatscommissie al samen, zodat demografische ontwikkelingen nietgeïsoleerd worden benaderd. Verder dienen de reacties per eiland op hetrapport van de Staatscommissie een belangrijke leidraad voor hoe teacteren op de conclusies uit dit rapport. Deze reacties worden meege-nomen in de beleidsbrief waarvan ik voornemens ben uw Kamer nog voorhet zomerreces over te informeren.172024D23909.Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 800 IV, nr. 5110 Vragen en opmerkingen van de leden van de CDA-fractie24.De leden van de CDA-fractie lezen in de brief dat demografischeontwikkelingen nu al doorwerken in de fysieke infrastructuur enpublieke voorzieningen op de eilanden. Zij vragen hoe in het beleidzorgvuldig wordt afgewogen wat demografische ontwikkelingenbetekenen voor de draagkracht van de eilanden, de toegankelijkheidvan publieke voorzieningen en de leefbaarheid in brede zin. Kan deStaatssecretaris daarbij ook ingaan op hoe effecten op socialesamenhang, integratie en gemeenschapszin worden meegewogen?Zoals benoemd in de kabinetsreactie Gerichte Groei, heeft de Staatscom-missie met het oog op demografische ontwikkelingen aanbevelingengedaan voor de thema’s vergrijzing, migratie, publieke voorzieningen engovernance. Ook roept het rapport op om de individuele, eilandelijkekarakters daarbij niet uit het oog te verliezen. Het kabinet erkent hetbelang van sociale samenhang, integratie en gemeenschapszin hierin. Inde nieuwe beleidsagenda zal ik nader ingaan op het borgen van dezefactoren. Deze zal naar verwachting nog voor het zomerreces uw Kamergedeeld worden.25.Voornoemde leden constateren dat in de brief specifiek wordtingegaan op de groeiopgave van Bonaire en de druk die snellebevolkingsgroei legt op leefbaarheid en voorzieningen. Op welke wijzewordt bij de verdere beleidsuitwerking geborgd dat deze demografi-sche ontwikkelingen niet geïsoleerd worden benaderd, maar insamenhang met wonen, zorg, onderwijs en sociale cohesie?Zie antwoord vraag 23, GL-PvdA.26.De leden van de CDA-fractie constateren dat in het rapport «GerichteGroei» wordt benadrukt dat demografische ontwikkelingen structureelmoeten worden meegewogen in beleid. Kan de Staatssecretaristoelichten hoe hij ervoor zorgt dat demografische ontwikkelingenRijksbreed en structureel worden verankerd in beleidsvorming, insamenhang met de keuzes en visies van de eilanden zelf?Zie antwoord vraag 23, GL-PvdA.27.Deze leden merken daarbij op dat de demografische situatie entoekomstvisies van Bonaire, Sint Eustatius en Saba wezenlijk vanelkaar verschillen. Op welke wijze wordt geborgd dat deze verschillendaadwerkelijk leidend zijn in de verdere beleidsuitwerking en nietworden benaderd vanuit één uniforme aanpak?Zie antwoord vraag 23, GL-PvdA.28.De leden van de CDA-fractie constateren dat de eilandsbesturen hetbelang benadrukken van samenhang, een duidelijke rolverdeling ennauwe samenwerking met het Rijk. Welke stappen zet de Staatssecre-taris om deze samenwerking te versterken en te structureren, en opwelke momenten wordt de Kamer betrokken bij het vervolgproces ende verdere beleidsmatige uitwerking?Zie antwoord vraag 1, GL-PvdA.Vragen en opmerkingen van de leden van de ChristenUnie-fractie29.Deze leden vragen naar het effect van subsidieregelingen op Bonairegezien de grote bevolkingsgroei die daar plaatsvindt. Kan de Staatsse-Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 800 IV, nr. 5111 cretaris een lijst publiceren voor welke subsidieregelingen geenrekening gehouden wordt met de bevolkingsgroei terwijl dat welnoodzakelijk zou zijn? Heeft de Staatssecretaris inzicht in de matewaarin de effectiviteit van deze subsidies afneemt als gevolg vanbevolkingsgroei? De aan het woord zijnde leden vragen aanvullendhoe het feit dat er geen rekening gehouden wordt met bevolkingsgroeiin subsidieregelingen zich tot het principe van comply or explainverhoudt.De leden van de ChristenUnie vragen naar een lijst van subsidierege-lingen waarbij geen rekening wordt gehouden met de bevolkingsgroei. Inalgemene zin geldt dat er bij de zogenoemde loon- en prijsbijstelling geenspecifieke indicator is die gebaseerd is op de bevolkingsgroei van Bonaire.Voor bijvoorbeeld de vaste tarieven van elektra en drinkwater en detarieven van telecom gelden structurele en tijdelijke subsidies, die in gevalvan bevolkingsgroei betekenen dat hetzelfde totaalbedrag over meerhuishoudens moet worden verdeeld. Voor het BES-fonds geldt dezogenoemde BBP-systematiek, waardoor de vrije uitkering – net zoals dealgemene uitkering bij gemeenten – meegroeit met het Bruto BinnenlandsProduct. Bij elk budget dient het kabinet te bezien – rekening houdend metde begrotingsregels en de prioriteiten – hoe met bevolkingsgroei wordtomgegaan.30.Welke alternatieve financieringsinstrumenten of maatwerkoplossingen(al dan niet voor de korte termijn) ziet de Staatssecretaris voor Bonaireals mogelijkheid?Bonaire beschikt op dit moment over meerdere bijzondere uitkeringen eneigen middelen om te kunnen investeren in het voorzieningenniveau.Verder is met name uitvoeringskracht een groot vraagstuk om op de kortetermijn het voorzieningenniveau van Bonaire te verbeteren. Door ondermeer het projectenbureau Caribisch Nederland te verbreden naar defysieke leefomgeving worden de openbare lichamen hierin ondersteund.Daarnaast is het kabinet voornemens om op basis van het advies vanCommissie Vishon 2050 in gesprek te gaan over hoe de demografischegroei van Bonaire in relatie tot de noodzakelijke voorzieningen in balanskan worden gebracht. Tot slot als het gaat om de middel- en lange termijnblijft het vraagstuk van structurele middelen voor investering, onderhouden vervanging in het fysieke domein staan.31.De leden van de ChristenUnie-fractie lezen in de kabinetsreactie weiniginitiatief om de conclusies uit het rapport een adequaat antwoord tebieden. De keuzes worden overgelaten aan een volgend kabinet. Kande Staatssecretaris het maximale doen om een nieuw kabinet op eenzo kortst mogelijke termijn in staat te stellen de juiste keuzes wél temaken?In de kabinetsreactie Gerichte Groei alsmede de beantwoording van dezeschriftelijke vragen worden verscheidende initiatieven genoemd waarinde Rijkoverheid de openbare lichamen op dit moment ondersteunt in debenoemde opgaven. Zo wordt ingezet op deugdelijk bestuur en in hetbijzonder de problematiek bij de uitvoering van vergunningen, toezicht enhandhaving. Met name de bevolkings- en economische groei van Bonairezet behoorlijke druk op dit stelsel. Er wordt hier ingezet op uitvoerings-kracht met het oog op de demografische ontwikkelingen, waarbij zowelgroei als krimp in de kleinschalige context uitdagingen vormen. Op hetgebied van gezondheidszorg wordt door de Staatssecretaris van VWSmiddels de instelling van de Commissie Zorg Caribisch Nederland 2025gewerkt aan aanbevelingen om de gezondheidszorg in Bonaire, Saba enSint Eustatius te versterken. De commissie zal daarbij onder meer ingaanTweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 800 IV, nr. 5112 op thema’s zoals preventie, de arbeidsmarkt in de zorg en de specifiekegeografische uitdagingen van de eilanden.32.Welke maatregelen kunnen volgens de Staatssecretaris overwogenworden om de druk op publieke voorzieningen te verkleinen en dekwaliteit van leven te verbeteren? Kan de Staatssecretaris een lijst vanmogelijke handelingsperspectieven op een rij zetten?Om de druk op publieke voorzieningen te verkleinen en de kwaliteit vanleven te verbeteren is het van groot belang dat de groei van Bonairebeheersbaar wordt gemaakt, zonder de economie daarmee te bescha-digen. Op dit moment werken Saba en Sint Eustatius aan de implemen-tatie van de sociaaleconomische ontwikkelstrategieën en heeft Bonairegekozen voor een bredere aanpak met een onafhankelijke commissieVishon 2050. Deze commissie zal voorstellen doen om de leefbaarheidvan Bonaire te borgen. Het kabinet is voornemens om aan de hand vanhet advies van de Commissie Vishon 2050 samen met Bonaire een aanpakte bepalen. Ook wordt er samen met Bonaire, net als bij Sint Eustatius enSaba, gewerkt aan een gemeenschappelijke fysieke agenda.Vragen en opmerkingen van de leden van de BBB-fractie33.Voornoemde leden lezen dat de Staatscommissie adviseert deveerkracht van de eilanden te vergroten door het stimuleren vanzelfvoorziening op het gebied van voedsel. Gezien voedselzekerheidessentieel is voor de veiligheid op de eilanden. Welke concretemaatregelen gaat het kabinet nemen om de agrarische sector op deeilanden te versterken?De Tweede Kamer is op 19 mei 2025 geïnformeerd over de inzet van debeschikbare 24 mln. euro voor het vergroten van de voedselzekerheid inde Caribische delen van het Koninkrijk De inzet bestaat uit twee pijlers.De eerste pijler betreft het oprichten van een revolverend fonds in devorm van een stichting, met een Academy gericht op kennisontwikkelingen kennisdeling. Over voorhangprocedure ten behoeve van de oprichtingvan de stichting bent u recent geïnformeerd.18 Zoals naar verwezen in deVoortgangsbrief Economische Ontwikkeling en ZelfredzaamheidCaribische delen van het Koninkrijk, is de voorhangprocedure benodigdvoor het oprichten van een fonds inmiddels gestart. De tweede pijler zet inop financiering van projecten vanuit de lokale overheden die bijdragenaan het versterken van de voedselketen op de eilanden. De eilanden zullennog dit jaar hun aanvragen in kunnen dienen, waarmee zij in staat wordengesteld zelf te investeren in de voedselketen op hun eiland. Ik zal uwKamer voor de zomer nader informeren over de inzet om de voedselze-kerheid op de Caribische delen van het Koninkrijk te vergroten.34.De aan het woord zijnde leden lezen dat Bonaire aangeeft dat decoördinerende rol van het Rijk ontbreekt en dat de eilanden vaak nietbetrokken worden bij onderzoeksrapporten die hen direct aangaan.Hoe gaat de Staatssecretaris invulling geven aan de roep om ver-sterkte lokale autonomie en een overheid die «dichtbij bestuurt», zodatde eilanden zelf in de «lead» kunnen zijn bij het uitvoeren van huntoekomstvisies?Zie antwoord vraag 1, D66.18Kamerstukken II, 2025–26, 36 800 IV, nr. 45.Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 800 IV, nr. 5113 35.De leden van de BBB-fractie lezen dat de eilanden kampen met eenhoge last van leefstijl gerelateerde ziekten zoals obesitas en diabetes,wat bij een vergrijzende bevolking de zorgdruk onhoudbaar maakt. Opwelke manier gaat de Staatssecretaris de zorgcapaciteit in de regioversterken, zodat patiënten minder afhankelijk worden van kostbaremedische uitzendingen naar andere landen?Om de zorgcapaciteit in de regio te versterken en patiënten minderafhankelijk te maken van kostbare medische uitzendingen naar anderelanden, zet het Ministerie van VWS in op het versterken van de eerste-lijnszorg en preventie. Hierbij spelen zorgprogramma’s een centrale rol:dit zijn gestructureerde trajecten binnen de huisartsenpraktijken diegericht zijn op het vroegtijdig opsporen van risico’s, het begeleiden vanpatiënten met chronische aandoeningen en het bevorderen van eengezonde leefstijl, waardoor ziektes zoals hart- en vaatziekten en diabetesbeter kunnen worden beheerst. Op Bonaire zijn deze zorgprogramma’s alsuccesvol geïmplementeerd, en samen met Primary Care Caribbeanworden plannen uitgewerkt om ze ook op Saba en Sint Eustatius in tevoeren, zodat de eerstelijnszorg in de hele regio verder wordt versterkt.36.Deze leden lezen dat zowel Sint Eustatius als Saba pleiten voor dedigitalisering van vergunning- en planningsprocessen om de transpa-rantie en uitvoeringskracht te vergroten. Is de Staatssecretaris bereidextra expertise en ICT-ondersteuning te bieden om deze administra-tieve modernisering te versnellen, zodat lokale ondernemers nietlanger worden gehinderd door bureaucratische traagheid?Ik heb in 2025 een bijzondere uitkering aan de openbare lichamen vanBonaire, Sint Eustatius en Saba verstrekt, op basis van de Regelingbijzondere uitkering digitalisering BES, ter bekostiging van de transitienaar digitale dienstverlening door de openbare lichamen. Hieruit kan extraexpertise en ICT-ondersteuning gefinancierd worden ten behoeve van dedigitalisering van vergunning- en planningsprocessen. Het is aan deopenbare lichamen om hierover te beslissen.Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 800 IV, nr. 5114