Reactie op verzoek commissie over het rapport 'Waarom is de oversterfte in Nederland zo hoog?'

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2024–202525 295InfectieziektenbestrijdingNr. 2227 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSGEZONDHEID,WELZIJN EN SPORT Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 16 april 2025De vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport heeft in deprocedurevergadering van 6 maart 2025 een reactie gevraagd op hetrapport «Waarom is de oversterfte in Nederland zo hoog?» geschrevendoor vanLoef Research. Met deze brief voldoe ik aan dit verzoek.In het rapport zet de auteur zijn interpretatie van verschillende interna-tionale cijfers uiteen, en koppelt hij dit aan zowel het stelsel van geregu-leerde marktwerking binnen ons zorgstelsel alsook aan de capaciteitste-korten in de zorg.Allereerst wil ik opmerken dat de auteur het rapport begint met enkeleuitspraken die niet kloppen. Zo schrijft hij dat er geen inhoudelijk debatmogelijk zou zijn over oversterfte. De auteur van het rapport geeft alsreden hiervoor aan dat instituties, zoals het Ministerie van VWS, het CBSen het RIVM niet het algemeen belang dienen en «verpolitiekt» zijn. Datwil ik hier met klem tegenspreken. Zoals u weet zijn er regelmatigdebatten over oversterfte gevoerd, onder andere nog op 20 februari jl. enop 15 februari 2024. Daarnaast zijn het CBS en RIVM in gesprek gegaanmet onderzoekers die vragen hadden bij de oversterfteonderzoeken. Bij aldeze gelegenheden is het mogelijk (geweest) om een inhoudelijkediscussie over oversterfte te voeren.De coronapandemie was een ongekende gezondheidscrisis die gepaardging met het overlijden van mensen. Dit is ook te zien in de sterftecijfersover deze periode: er zijn in die periode meer mensen overleden danverwacht. En ook nu nog zien we de gevolgen van de coronapandemie. Zois bijvoorbeeld de levensverwachting onder vrouwen nog iets lager danvoor de coronapandemie1, maar we zien ook dat deze levensverwachtingzich aan het herstellen is. Er is (en wordt) vanuit het Ministerie van VWS1https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2025/07/172-duizend-mensen-overleden-in-2024 kst-25295-2227ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2025Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 25 295, nr. 22271 zeer veel onderzoek gefaciliteerd naar de oorzaken van oversterfte2 en degevolgen van de coronapandemie3, zoals het effect van maatregelen4 enpost-covid.5 Gezien de vele onderzoeken is het daarbij niet werkbaar omop elke afzonderlijke publicatie te reageren. Ik vind de inhoudelijkediscussies hierover een taak voor de wetenschap, en ik wordt geïnfor-meerd door bijvoorbeeld het RIVM, het CBS, het Lareb en/of de Gezond-heidsraad als er opvallende patronen zijn waar ik kennis van zou moetenhebben.Het rapport maakt een internationale vergelijking om vervolgens hetNederlandse zorglandschap aan te wijzen als mogelijke oorzaak voor deoversterfte. De conclusie die in het rapport getrokken wordt, is datNederland op oversterfte, levensverwachting en coronavaccinatiegraaderg slecht scoort ten opzichte van andere west-Europese landen, en dat devergrijzing meevalt ten opzichte van west-Europese landen. Dezebeweringen zijn discutabel. Niet alleen verschilt de situatie van land totland, ook worden er verschillende manieren gehanteerd om oversterfte teberekenen. Een één-op-één vergelijking tussen landen en het volledigverklaren van de verschillen in (ontwikkeling van) de oversterfte is daarombijzonder lastig, om niet te zeggen onmogelijk. Daarnaast wordt in hetrapport gekeken naar een model om de oversterfte te berekenen met eenbaseline van vóór de coronapandemie. De vijf jaar voor de COVID-19pandemie liggen inmiddels erg ver terug in de tijd om de verwachtesterfte op te baseren. Daarom gebruiken we in Nederland een anderemodellering dan in dit rapport wordt gehanteerd.6 De sterftemonitor vanhet RIVM blijft, net als voor de pandemie, in Nederland de belangrijkstebron voor het meten en in de gaten houden van mogelijke oversterfte perweek in Nederland. Het RIVM geeft aan dat deze methode robuust isomdat eerdere pieken van oversterfte niet meetellen.Zonder in detail te treden over de gebruikte modelaannames – dit isimmers een taak voor de wetenschap – klopt het dat er de afgelopen jareneen hoge sterfte in Nederland was. Omdat omvang en leeftijdsopbouw(inclusief vergrijzing) van de bevolking van invloed zijn op de sterftepa-tronen, is het in veel gevallen dan ook beter om te vergelijken op basisvan de levensverwachting. Deze maat voor sterfte houdt bijvoorbeeld wélrekening met de leeftijdsverdeling en grootte van de bevolking. Tijdenshet begin van de coronapandemie daalde de levensverwachting licht,maar sinds 2022 stijgt de levensverwachting weer. Voor mannen is dezenu iets hoger dan voor de coronapandemie, voor vrouwen nog iets lager.Vergelijken we de levensverwachting met andere Europese landen in deperiode 2014 – 2023 dan bevindt Nederland zich in een middengroep,zowel wat betreft levensverwachting als de daling ervan gedurende depandemie. In alle landen vindt herstel plaats, zo ook in Nederland.Verschillen in levensverwachting zijn ook hier niet eenvoudig te interpre-teren, omdat onderliggende ontwikkelingen binnen landen sterk vanelkaar verschillen. In midden- en oost-Europese landen is het herstel tenopzichte van 2019 bijvoorbeeld relatief groot, maar de levensverwachtinglag structureel lager en de opgaande trend tot aan de pandemie lijkt teworden vervolgd.2https://www.zonmw.nl/nl/onderzoek-naar-redenen-en-oorzaken-van-oversterfte-de-coronacrisis3https://www.zonmw.nl/nl/programma/covid-19-programma4https://www.zonmw.nl/nl/subsidie/middellange-termijn-effecten-van-covid-19-maatregelen5https://www.zonmw.nl/nl/programma/post-covid-onderzoeksprogramma-kennisinfrastructuur-en-expertisenetwerk6https://www.cbs.nl/nl-nl/longread/rapportages/2023/cbs-gaat-over-naar-de-reguliere-statistieken-over-sterfte-en-doodsoorzaken-van-voor-corona/5-technische-toelichting-op-verwachte-sterfteTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 25 295, nr. 22272 Met betrekking tot de COVID-19-vaccinatiegraad wordt in het rapportgekeken naar de vaccinatiegraad berekend over de gehele bevolking, dusinclusief kinderen. Het wekt daarmee de suggestie dat Nederland een ergelage vaccinatiegraad had in vergelijking met andere landen, zoals eenvaccinatiegraad van de basisserie van 67,4% in 2021. Echter, deoversterfte was het hoogst onder de oudere en meest kwetsbare groepen.Daarom is het belangrijk om ook naar de vaccinatiegraad van dezegroepen te kijken wanneer de suggestie wordt gedaan dat de oversterfteaan de lage vaccinatiegraad ligt. Kijkend naar de vaccinatiegraad bij dezegroepen, dan is deze in december 2021 veel hoger (bijvoorbeeld 93% in degroep 71–80 jaar)7 dan de vaccinatiegraad die in het rapport wordtgenoemd – en dus is gebaseerd op de hele bevolking – doet vermoeden.Verder wordt in het rapport de hoge sterfte toegeschreven aan hetarbeidstekort in de zorg. Hier wordt echter geen oorzakelijk bewijs voorgegeven. Zo wordt de relatie tussen het arbeidstekort en sterfte niet metstatistische analyses gestaafd, maar wordt alleen een overzicht gegevenop basis van beschrijvende statistiek. Hierdoor is niet te concluderen datde hoge sterfte één-op-één aan het arbeidstekort kan worden toege-schreven. Tekorten in de zorg zijn mij echter helaas niet onbekend. Nietvoor niets is het aanpakken hiervan één van de speerpunten uit hetregeerprogramma van dit kabinet (bijlage bij Kamerstuk 36 471, nr. 96).Toezegging uit oversterftedebatIn het oversterftedebat van 20 februari jl. heb ik toegezegd om eenverwijzing te sturen naar een overzicht naar diverse internationaleonderzoeken met betrekking tot oversterfte (en de relatie met vaccinaties).Op de projectpagina van het ZonMw-programma naar de oorzaken vanoversterfte staat een dergelijk (niet uitputtend) overzicht van 221 studies:https://www.zonmw.nl/sites/zonmw/files/2023-01/Overview-literature-on-Excess-Mortality---Cochrane.xlsx. Daarnaast biedt de website https://www.pandemicpact.org/ een wereldwijd overzicht van gesubsidieerdeonderzoeken gerelateerd aan onder andere COVID-19, oversterfte envaccinaties.De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,V.P.G. Karremans7https://web.archive.org/web/20211230190849/https://coronadashboard.rijksoverheid.nl/landelijk/vaccinatiesTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 25 295, nr. 22273