Lijst van vragen en antwoorden over Nederlandse deelname aan een Amerikaans kennis- en innovatieprogramma voor Collaborative Combat Aircraft (CCA) (Kamerstuk 36592-60)

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2025–202636 592Defensienota 2024 – Sterk, slim en samenNr. 61 LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDENVastgesteld 7 april 2026 De vaste commissie voor Defensie heeft een aantal vragen voorgelegdaan de Staatssecretaris van Defensie over de brief van 19 maart 2026inzake Nederlandse deelname aan een Amerikaans kennis- en innovatie-programma voor Collaborative Combat Aircraft (Kamerstuk 36 592, nr. 60).De Staatssecretaris heeft deze vragen beantwoord bij brief van 7 april2026. Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.De voorzitter van de commissie,PaternotteAdjunct-griffier van de commissie,Manten kst-36592-61ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2026Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 592, nr. 611 Vraag 1Wat staat er in de letter of acceptance?Antwoord:De Letter Of Acceptance (LOA) is onderdeel van het Foreign Military Sales(FMS) proces met een vaste structuur. In de LOA staan de afsprakentussen de Amerikaanse regering en Defensie voor het gebruik van kennisen data over Collaborative Combat Aircraft (CCA), de kosten vandeelname aan het programma, wanneer de afspraken ingaan en wanneerde betalingen gedaan moeten zijn. Overige onderwerpen zijn garanties,financiële voorwaarden, risico’s en eventuele afhandelingen van disputen.Vraag 2Welk commitment geeft Nederland aan het CCA-programma, nuen in de toekomst, bij het tekenen van de letter of acceptance?Antwoord:Defensie gaat met het tekenen van de LOA een eenmalige verplichtingaan richting de Amerikaanse overheid in de bandbreedte 50–100 miljoen.Daarmee krijgen Defensie en betrokken kennisinstellingen TNO en NLR alsdeelnemer aan het programma kennis en toegang tot data van CCA.Noot: De standaard voor rapportage van bandbreedtes vanuit Defensie isop 23 april 2024 gewijzigd naar 50–250 miljoen euro. Zie Kamerstuk27 830, nr. 431. In de brief van de Staatssecretaris van 19 maart 2026,Kamerstuk 36 592, nr. 60, is abusievelijke de voorheen geldendebandbreedte van 50–100 miljoen euro vermeld.Vraag 3Wat is de looptijd van het kennis- en innovatieprogramma?Antwoord:Het Nederlandse Concept Development & Experimentation (CD&E)-projectMOBIUS is ingegaan op 1 februari 2026 en loopt tot eind 2030. Een van deonderdelen van dit CD&E-project is deelname aan opportune kennis- eninnovatieprogramma’s, waarbij het Amerikaanse CCA-programma zichhier als eerste voor leent. De vaststelling van de duur van het CCAprogramma is onderdeel van de Project Arrangement die medio 2026afgestemd wordt voor de duur van tenminste het MOBIUS-project.Vraag 4Wat is uw toetsingskader geweest om dit programma aan te gaanen welke criteria heeft u daarbij gehandhaafd?Antwoord:In de Maatregelennota naar aanleiding van de Defensienota 2024 «Sterk,slim en samen» is een maatregel opgenomen voor concept developmentand experimentation op het terrein van Autonomous CollaborativePlatforms (ACP’s). Hieraan wordt onder meer uitvoering gegeven met hetprogramma MOBIUS, met als doel om gedurende het programma kenniste vergaren. Met de op te bouwen kennis kan nader advies wordenuitgebracht over het al dan niet overgaan tot verwerving en implemen-tatie van ACP’s. Deze brede theoretische en praktische kennisbasis wordtin samenwerking met de Nederlandse kennisinstellingen en industrieopgebouwd en sluit aan bij de doelstelling uit de Defensie Strategie voorIndustrie en Innovatie 2025–2029, Kamerstuk 31 125, nr. 134 om innovatiete versterken op 5 NLD-gebieden, waaronder intelligente systemen diegebruik maken van AI en autonomie.Vraag 5Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 592, nr. 612 In hoeverre zullen de vergaarde kennis en onderzoeksresultatenuit dit programma intellectueel eigendom zijn van de Nederlandseoverheid?Antwoord:Het programma deelt de experimentele data en analyses voor CCA metNederland. Op grond van de LOA worden nadere samenwerkingsaf-spraken, onder andere op gebied van intellectueel eigendom, noguitgewerkt in de Project Arrangement.Vraag 6Op welke manier zullen de vergaarde kennis en onderzoeksresul-taten later gebruikt kunnen en mogen worden ter bevorderingvan een Europees alternatief?Antwoord:De opgebouwde kennis stelt Defensie in staat om beter geïnformeerdekeuzes te maken voor toekomstige aanschaf van CCA van welke fabrikantdan ook.Vraag 7Op welke manier wordt het genoemde budget van 50–100 miljoeneuro precies gebruikt?Antwoord:Om als partner in het Amerikaanse programma deel te nemen betaaltDefensie een buy-in Fee in de vorm van een financiële bijdrage. Defensieen betrokken kennisinstellingen TNO en NLR krijgen als deelnemer aanhet programma kennis en toegang tot data over CCA.Vraag 8Hoeveel testtoestellen zullen er via dit programma aangeschaftworden? Wat is de prijs per toestel?Antwoord:Door Defensie worden geen testtoestellen aangeschaft, maar wordttoegang verkregen tot het Amerikaanse CCA-programma.Oorspronkelijk, voorafgaand aan het ondertekenen van de LOI op16 oktober 2025 ging Defensie er vanuit dat deelname aan het onder-zoeksprogramma mogelijk was door middel van aanschaf van tweetesttoestellen. Dit bleek anders, zoals ook in de Letter of Acceptance isverwoord. Er is door de Verenigde Staten gevraagd om een financiëlebijdrage ter hoogte van de aankoop van twee testtoestellen voordeelname aan het CCA programma, waarna Nederland de beschikkingkrijgt over testdata en analyses. Alle testtoestellen blijven eigendom vande Amerikaanse regering. De prijs en het aantal toestellen in het Ameri-kaanse CCA-programma is (commercieel) vertrouwelijk informatie.Vraag 9Op basis van welke gronden kan de Nederlandse overheid nog uithet project stappen? Welke afspraken zijn daaromtrent gemaakten welke kosten zijn daarmee gemoeid?Antwoord:Na ondertekening van de LOA zullen nadere afspraken gemaakt wordenover de inrichting van de Nederlandse deelname via een Project Arran-gement. Volgens de LOA is het mogelijk om uit het programma te stappenmet inachtneming van annuleringskosten.Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 592, nr. 613 Vraag 10Zijn er derde partijen betrokken bij dit programma en, zo ja,welke partijen zijn dat?Antwoord:De direct betrokken industriepartijen bij de eerste fase van het Ameri-kaanse CCA-programma zijn Anduril en General-Atomics, die testvlieg-tuigen leveren. Daarnaast doen o.a. Boeing, Northrop Grumman,Lockheed-Martin, Shield AI en RTX Collins mee aan de ontwikkelingen vanhard- en software voor CCA. De vervolgafspraken over het AmerikaanseCCA-programma zullen verduidelijken met welke partijen de Amerikaanseregering verdere toenadering zoekt.Vraag 11Hoeveel van het beschikbaar gestelde budget van dit kennis- eninnovatieprogramma zal aan Amerikaanse AI-bedrijven besteedworden?Antwoord:Defensie doet een financiële bijdrage (buy-in fee) voor toegang tot kennisen data in het Amerikaanse CCA-programma. Dit geld wordt gebruikt voorhet CCA-programma. Het is nog niet bekend hoeveel geld nodig is voorspecifieke software voor semiautonome operaties. Voor Nederland blijftde verklaring over Responsible AI in the Military Domain (REAIM) altijdleidend.Vraag 12Waarom schrijft u dat de informatievoorziening over de CCA viadeze brief een «uitzondering» is?Vraag 13Waarom hecht u in deze casus extra waarde aan transparantie?Antwoord:Het is ongebruikelijk om de Kamer vooraf te informeren over R&D-samenwerking die tot stand komt met bondgenoten en partners. Mededoor mediaberichtgeving kan de indruk zijn ontstaan dat deelname aanhet CCA-programma een ontwikkeltraject betreft zoals de ontwikkeling enverwerving van de F-35. Ik hecht er daarom extra waarde aan de Kamer teinformeren over wat dit onderzoeksprogramma behelst en wat met dedeelname wordt beoogd.Vraag 14Hoe verhoudt deze casus zich tot de aangenomen motie van hetlid Piri c.s. over elke voorgenomen verwerving van defensiemate-rieel bij leveranciers van buiten de EU melden aan de Kamer?(Kamerstuk 36 800 X, nr. 34)Antwoord:De motie van het lid Piri c.s. verzoekt de regering elke voorgenomenverwerving van defensiematerieel bij leveranciers van buiten de EUvoortaan proactief en per geval aan de Kamer te melden voordatonomkeerbare stappen in het verwervings-proces worden gezet. Er is bijde voorgenomen deelname aan het CCA-programma geen sprake vanverwerving van defensiematerieel. Het CCA-programma is een Kennis- enInnovatie programma waar de afspraken uit het Defensie Materieel Procesniet van toepassing zijn.Vraag 15Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 592, nr. 614 Kunt u toelichten wat er volgens u wel en wat niet binnen dereikwijdte van de motie-Piri valt, dus wanneer de Kamer wel enwanneer niet vooraf wordt geïnformeerd?Antwoord:In de appreciatie van de motie Piri tijdens de Begrotingsbehandeling hebik aangegeven dat «oordeel Kamer» kan worden gegeven als deze in hetlicht van het DMP mag worden bezien. In dit kader zal expliciet inDMP-brieven worden vermeld indien materieel buiten de EU wordtaangeschaft. Defensie informeert de Kamer vooraf over alle voorgenomenverwervingen van materieel en wapensysteem gebonden IT boven definanciële ondergrens van € 50 miljoen, in lijn met de afspraken uit hetDefensie Materieel Proces (Kamerstuk 27 830, nr. 431 van 23 april 2024).Vraag 16Wat verandert er in de informatievoorziening naar de TweedeKamer nu de motie-Piri is aangenomen?Antwoord:In de DMP-brieven over voorgenomen materieelverwerving wordtexpliciet vermeld als verwerving is voorzien bij leveranciers van buiten deEU.Vraag 17Wat is de verwachting van de duur van het AmerikaanseCCA-project? Is de verwachting dat dit decennia is? Loopt ditgelijk op met dat van de F-35 (dat tot na 2060 doorloopt)? Zo nee,waarom niet?Antwoord:Het Amerikaanse programma is onderverdeeld in verschillende fases.Nederland doet mee met de eerste fase. De duur van het totaleCCA-programma is nog niet definitief vastgesteld. De duur is nietgekoppeld aan het programma doorontwikkeling van de F-35 datdoorloopt tot 2052.Vraag 18Wanneer is het project MOBIUS van start gegaan? Wat is deomvang van dat project (menskracht en budget)? Kunt u aanvul-lende informatie verstrekken over het project?Antwoord:MOBIUS is gestart op 1 februari 2026 met geld uit de Defensienota 2024.De project omvang voor MOBIUS is 50–250 miljoen euro (conform denieuwe bandbreedte voor rapportage vanuit Defensie). MOBIUS gebruiktmenskracht uit Defensie en ondersteuning van de kennisinstituten enheeft als doelstelling om een brede kennisbasis op te bouwen metbetrekking tot het leveren van toekomstige effecten binnen (onbemenste)luchtoperaties. Dit helpt Defensie om de juiste keuzes te maken vooreventuele toekomstige materieelverwerving.Vraag 19Is aan (een van) de landen die onderdeel zijn van het GCAPgevraagd of Nederland als waarnemer of anderszins zou kunnenaansluiten met het oog op de oriëntatie op een CCA-capaciteit?Kijken die landen ook naar compatibiliteit met de F-35, gegevendat alle drie de landen in dat programma (VK, Italië en Japan) ookF-35-programmapartners zijn?Antwoord:Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 592, nr. 615 Het Global Combat Air Program (GCAP) bevindt zich in een concept-stadium met een initiële focus op bemenste zesde generatie systemen.Het programma heeft ons op dit moment geen mogelijkheden gebodentot deelname aan een kennis- en innovatieprogramma. Defensie verkentde mogelijkheden van deelname aan programma’s in de ontwikkeling vanonbemenste systemen binnen en buiten Europa middels het MOBIUSproject.Vraag 20In de VS ontwikkelen meerdere fabrikanten verschillendeCCA-varianten; op welke van die projecten richt de Nederlandsebelangstelling zich?Antwoord:Nederland volgt alle projecten en initiatieven in zowel de VS alsdaarbuiten op de voet.Vraag 21Is het nu genoemde budget van 50–100 miljoen euro bovenop ofin plaats van de gesuggereerde uitruil met de aankoop van eenzesde extra F-35 toestel, zoals beschreven in uw brief van19 december jl.? (Kamerstuk 36 592, nr. 56)Antwoord:Dit geld komt voort uit bestaand budget uit de Defensienota 2024. Deaanschaf van de zesde F-35 staat los van het kennis- en innovatieprogramma. Beide budgetten zijn gescheiden.Vraag 22Uit de via de Woo vrijgegeven documenten omtrent de CCAontstaat de indruk dat recent reeds getekend is voor de aanschafvan twee CCA-testtoestellen; kunt u dat bevestigen? Zo ja,waarom is de Kamer daarover niet geïnformeerd en kunt udaarover alsnog meer informatie verschaffen, zoals welkefabrikant(en) en type(s) het hier betreft? Hoe ziet de verdereplanning hieromtrent eruit? Welke verplichtingen is Nederlandverder aangegaan? Zo nee, hoe is dan de gang van zaken indecember 2025/januari 2026 geweest zoals te lezen in deverstrekte Woo-documenten?Antwoord:Zie antwoord vraag 8.Vraag 23Bent u bereid de Letter of Intent concerning Autonomy andCollaborative Combat Aircraft Cooperation, die Nederland en deVerenigde Staten afgelopen oktober ondertekenden, openbaar temaken?Vraag 24Kunt u ook de Letter of Acceptance, die u van plan bent 8 april tetekenen, openbaar maken?Antwoord:Ik kan deze LOI en ook de LOA ter vertrouwelijke inzage aanbieden aan deKamer.Vraag 25Kunt u aanvullende informatie verstrekken over hetMemorandum of Understanding voor Research, Development,Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 592, nr. 616 Testing & Evaluation, dat Nederland en de Verenigde Statenmedio juni 2025 hebben ondertekend, dan wel dit documentdelen?Antwoord:De Memorum of Understanding is een verdrag met vertrouwelijkeinformatie en kan niet openbaar gedeeld worden.Vraag 26Welke kennis en toegang krijgen Defensie, TNO en NLR doordeelname aan het programma?Antwoord:Defensie, TNO en NLR krijgen toegang tot experimentele data en kennis.Na ondertekening van de LOA zullen nadere afspraken gemaakt wordenover de inrichting van de Nederlandse toegang tot kennis en data middelseen Project Arrangement.Vraag 27Welke typen data over CCA krijgen Defensie, TNO en NLR preciesbeschikbaar via deelname aan het Amerikaanse programma? Gaathet daarbij om testdata, simulatiegegevens, operationeleconceptdata, softwaredata of alleen algemene programmadata?Antwoord:Zie antwoord vraag 26.Vraag 28Blijft de toegang van TNO en NLR tot data bestaan als Nederlandlater besluit niet over te gaan tot aanschaf van CCA?Antwoord:Deelname aan dit kennis- en innovatieprogramma staat los van eventueletoekomstige CCA-verwerving. Opgedane kennis blijft aanwezig bijbetrokkenen, ook als is een project afgelopen en kan ingezet voor anderedoeleinden. Nadere afspraken daarover worden in de Project Arran-gement gemaakt.Zie ook antwoord op vraag 26.Vraag 29 en 30Mogen TNO en NLR de verkregen data opslaan in eigen systemenin Nederland?Mogen TNO en NLR de data gebruiken voor eigen onderzoek enmodelontwikkeling, of alleen voor het specifiekeCCA-programma?Antwoord:Na ondertekening van de LOA zullen nadere afspraken gemaakt wordenover de inrichting van de Nederlandse toegang tot kennis en data middelseen Project Arrangement.Vraag 31Kan Nederland via TNO en NLR eigen kennis opbouwen die laterook inzetbaar is in een Europees CCA-traject?Antwoord:Ja.Vraag 32Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 592, nr. 617 Wie bezit de intellectuele eigendomsrechten op analyses ofkennisproducten die TNO en NLR ontwikkelen op basis vanAmerikaanse programmadata?Vraag 33In hoeverre mogen TNO en NLR de verkregen kennis benutten inEuropese samenwerkingsverbanden?Vraag 34Zijn er voorwaarden waaronder de VS de data-toegang voor TNOen NLR kunnen beperken, opschorten of intrekken?Antwoord:Het programma deelt experimentele data en analyses met Nederland. Opgrond van de LOA worden nadere samenwerkingsafspraken, onderandere op gebied van intellectueel eigendom, nader uitgewerkt intoekomstige project arrangement.Vraag 35Hebben TNO en NLR recht op updates van data en technischeinformatie naarmate het Amerikaanse programma zich verderontwikkelt?Antwoord:Alle informatie conform de afspraken uit de op te maken Project Arran-gement is ter beschikking van Defensie en de kennisinstituten voor deduur van Nederlandse deelname aan het Amerikaanse programma.Vraag 36Hoe verhoudt uw stelling dat Europa slechts in een «begin-stadium» verkeert zich tot deze concrete Europese tijdlijn entechnologische voortgang? Gezien het feit dat Airbus recentelijkvoor het «Wingman»-programma heeft aangekondigd dat het aldit jaar testvluchten uitvoert met twee gemodificeerde platforms,uitgerust met het soevereine Europese MARS-missiesysteem(Multiplatform Autonomous Reconfigurable and Secure) en datAirbus streeft naar een operationele CCA-capaciteit voor deDuitse luchtmacht in 2029?Antwoord:In de brief van 19 maart jl. (Kamerstuk 36 592, nr. 60) is toegelicht datDefensie door deelname aan het CCA-programma nu concrete kansen kanbenutten voor het opdoen van kennis tijdens de fase van test, onderzoeken ontwikkeling van onbemenste gevechtsvliegtuigen die kunnensamenwerken met bemenste jachtvliegtuigen. De twee in de briefgenoemde grotere internationale samenwerkingsprogramma’s voortoekomstige jachtvliegtuigen (FCAS, GCAP) waar eventuele onbemenstegevechtscapaciteit onderdeel van uitmaakt zijn in een beginstadium enbieden deze mogelijkheden (nog) niet. Dit neemt niet weg dat Defensie inhet programma MOBIUS de mogelijkheden blijft verkennen van deelnameaan andere programma’s voor kennisopbouw en ontwikkeling van ditsoort systemen, wereldwijd en specifiek in Europees verband. Defensiewerkt daarnaast in NAVO- en in EU-verband en bilateraal met verschil-lende partners nauw samen op kennis- en innovatiegebied in hetluchtdomein en wisselt in dit kader informatie uit over het opzetten vankansrijke projecten en initiatieven, waaronder op de gebieden vanonbemenst en autonomie. MOBIUS is opgezet met de intentie ommeerdere sporen te kunnen volgen. Volgen van het AmerikaanseCCA-programma sluit andere samenwerkingen op geen enkele wijze uit.Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 592, nr. 618 Vraag 37Is er diepgaand onderzoek gedaan naar de compatibiliteit vandeze Europese software-oplossingen met de F-35, of wordt hierblind vertrouwd op Amerikaanse proprietary systemen die juistkunnen leiden tot een nieuwe lock-in? Gezien het feit dat in debrief wordt gesteld dat Europese alternatieven geen integratiebieden met de Nederlandse vijfde-generatie-jachtvliegtuigen(F-35) terwijl de Europese focus momenteel juist ligt op hetcreëren van een open architectuur (zoals het MARS-systeem ende MindShare-software)?Antwoord:Deelname aan het Amerikaanse programma biedt Defensie op ditmoment de kans om unieke kennis- en data op te doen voor CCA,waaronder open architectuur-kennis, die defensiebreed nodig is en zichniet alleen beperkt tot CCA of vliegende systemen.Vraag 38U noemt de betrokkenheid van TNO en NLR; heeft Defensieonderzocht hoe de deelname aan een Europees programma, waarNederland als partner meer invloed heeft op de broncode ensysteemarchitectuur, de Nederlandse positie in de Europesedefensie-industrie op de lange termijn versterkt in vergelijkingmet een ondergeschikte rol in een Amerikaans programma?Antwoord:Er is geen sprake van een vergelijkbaar Europees programma waaraanDefensie kan deelnemen. Deelname aan het Amerikaanse programmabiedt Defensie op dit moment de enige mogelijkheid om kennis op tedoen over CCA, waaronder open architectuur-kennis, die defensiebreednodig is en zich niet alleen beperkt tot CCA of vliegende systemen.Vraag 39Worden er door het tekenen van de Letter of Acceptance op8 april onomkeerbare stappen gezet die tot een lock-in leiden?Antwoord:Nee. Er is geen sprake van een lock-in omdat het geen materieelver-werving is en ook omdat CCA een open architectuur bevat. Er is enkelsprake van het opdoen van kennis en vergaren van data. Het MOBIUS-project is geen materieelverwervingsprogramma voor operationeleinbedding, maar een test, onderzoek en ontwikkeling programma omkennis op te doen met de volgende generatie onbemenste vliegsystemenen autonomie. Volgens de LOA is het mogelijk om uit het project testappen met inachtneming van annuleringskosten.Vraag 40Klopt het dat u twee testtoestellen gaat aanschaffen? Kandaarover meer informatie worden verschaft?Antwoord:Zie antwoord vraag 8.Vraag 41Kunt u specificeren wat er precies betaald/gekocht zal wordenmet de aangegeven 50–100 miljoen euro?Antwoord:Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 592, nr. 619 Defensie gaat met het tekenen van de LOA een eenmalige verplichtingaan. Daarmee krijgen Defensie en betrokken kennisinstellingen TNO enNLR als deelnemer aan het programma kennis en toegang tot data overCCA.Vraag 42Zijn er ook Europese alternatieven overwogen en zo ja, welke?Antwoord:Zie antwoord vraag 36.Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 592, nr. 6110