Verslag van een commissiedebat, gehouden op 12 februari 2025, over Kernenergie

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2024–202532 645KernenergieNr. 155 VERSLAG VAN EEN COMMISSIEDEBATVastgesteld 25 maart 2025 De vaste commissie voor Klimaat en Groene Groei en de vaste commissievoor Infrastructuur en Waterstaat hebben op 12 februari 2025 overleggevoerd met mevrouw Hermans, Minister van Klimaat en Groene Groei,Vice-Minister-President, en de heer Jansen, Staatssecretaris OpenbaarVervoer en Milieu, over:−de brief van de Minister voor Klimaat en Energie d.d. 1 febru-ari 2024 inzake stand van zaken van de nieuw te bouwenkerncentrales (Kamerstuk 32 645, nr. 121);−de brief van de Minister voor Klimaat en Energie d.d. 29 febru-ari 2024 inzake voortgang projectprocedures nieuwbouwkerncentrales en Programma Verbindingen Aanlanding WindOp Zee (Kamerstuk 32 645, nr. 122);−de brief van de Minister voor Klimaat en Energie d.d. 22 maart2024 inzake Programma-aanpak Small Modular Reactors(Kamerstuk 32 645, nr. 123);−de brief van de Minister voor Klimaat en Energie d.d. 10 juni2024 inzake antwoorden op vragen commissie overProgramma-aanpak Small Modular Reactors (Kamerstuk32 645, nr. 123) (Kamerstuk 32 645, nr. 130);−de brief van de Minister voor Klimaat en Energie d.d. 28 maart2024 inzake opties voor deelname van het Rijk in nieuwekerncentrales (Kamerstuk 28 165, nr. 420);−de brief van de Minister voor Klimaat en Energie d.d. 10 april2024 inzake Borselse en Zeeuwse voorwaarden (Kamerstuk32 645, nr. 126);−de brief van de Minister voor Klimaat en Energie d.d. 16 april2024 inzake reactie op de motie van het lid Erkens over eenscenario voor een groter aandeel kernenergie bestaande uitten minste vier grote kerncentrales (Kamerstuk 32 813,nr. 1358) (Kamerstuk 32 645, nr. 127);−de brief van de Minister voor Klimaat en Energie d.d. 29 mei2024 inzake voortgang ontwikkeling nucleaire kennis- eninnovatiestructuur (Kamerstuk 32 645, nr. 128 );−de brief van de Minister voor Klimaat en Energie d.d. 4 juni2024 inzake verkennende gesprekken aandelen EPZ (Kamer-stuk 32 645, nr. 129); kst-32645-155ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2025Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 1551 −de brief van de Minister van Klimaat en Groene Groeid.d. 11 september 2024 inzake locatie onderzoek nieuwbouwkerncentrales (Kamerstuk 32 645, nr. 131);−de brief van de Minister van Klimaat en Groene Groeid.d. 22 november 2024 inzake stand van zaken van de nieuwte bouwen kerncentrales (Kamerstuk 32 645, nr. 132);−de brief van de Staatssecretaris Openbaar Vervoer en Milieud.d. 18 december 2024 inzake advies van de Commissie m.e.r.over het milieueffectrapport voor wetsvoorstel Kernenergie-wet ten behoeve van bedrijfsduurverlenging kerncentraleBorssele (Kamerstuk 32 645, nr. 133);−de brief van de Minister van Klimaat en Groene Groeid.d. 29 januari 2025 inzake eerste bevindingen gebiedsverbin-der kernenergie (Kamerstuk 32 645, nr. 134);−de brief van de Minister van Klimaat en Groene Groeid.d. 4 februari 2025 inzake voortgang programma SmallModular Reactors (Kamerstuk 32 645, nr. 136);−de brief van de Minister van Klimaat en Groene Groeid.d. 4 februari 2025 inzake voortgang ontwikkelingen nucle-aire kennis- en innovatie infrastructuur (Kamerstuk 32 645,nr. 135);−de brief van de Minister van Klimaat en Groene Groeid.d. 5 februari 2025 inzake voornemen oprichting deelnemingvoor kernenergie (Kamerstuk 32 645, nr. 137);−de brief van de Minister van Klimaat en Groene Groeid.d. 11 februari 2025 inzake advies landsadvocaat kerncentra-les Eemshaven (Kamerstuk 32 645, nr. 138).Van dit overleg brengen de commissies bijgaand geredigeerd woordelijkverslag uit.De voorzitter van de vaste commissie voor Klimaat en Groene Groei,ThijssenDe voorzitter van de vaste commissie voor Infrastructuur en Waterstaat,P. de GrootDe griffier van de vaste commissie voor Klimaat en Groene Groei,NavaTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 1552 Voorzitter: ThijssenGriffier: TeskeAanwezig zijn dertien leden der Kamer, te weten: Beckerman, Bontenbal,Dekker, Eerdmans, Erkens, Flach, Grinwis, Kops, Kröger, Postma,Rooderkerk, Thijssen en Vermeer,en mevrouw Hermans, Minister van Klimaat en Groene Groei,Vice-Minister-President, en de heer Jansen, Staatssecretaris OpenbaarVervoer en Milieu.Aanvang 13.00 uur.De voorzitter:Welkom bij deze vergadering van de vaste Kamercommissie voor Klimaaten Groene Groei. Welkom aan de Minister. Aan de orde is een commissie-debat over kernenergie. Ik heet welkom aan de leden: de heer Dekker vanForum voor Democratie, de heer Flach van de SGP, de heer Eerdmans vanJA21, mevrouw Rooderkerk van D66, die volgens mij zo weer aanschuift,mevrouw Postma van NSC, de heer Vermeer van BBB, mevrouw Krögervan GroenLinks-PvdA, de heer Erkens van de VVD, mevrouw Beckermanvan de SP en de heer Kops van de PVV.Ik ben Joris Thijssen van GroenLinks-PvdA, voorzitter van dezecommissie. Ik moet zelf om 15.45 uur naar een plenair debat. Er is eene-mailinventarisatie geweest voor wie van de leden dan het voorzitter-schap van mij kan overnemen voor de rest van het debat. Er waren geenreacties. Dat gaan we dus nu even regelen, want anders kunnen we nietbeginnen met het debat. Wie kan het voorzitterschap even van mijovernemen als ik naar de plenaire zaal moet? Dat is om 15.30 uur, al ligthet eraan. Ik vermoed dat het uitloopt, maar we zullen zien. Dat weet ikniet.De heer Erkens (VVD):Dat kan ik wel doen, als de eerste termijn voorbij is.De voorzitter:Kijk, de heer Erkens kan het doen. Fijn. Dank u wel, meneer Erkens.Het is volle bak, dus ik stel voor drie interrupties op elkaar, niet eens vier,want anders redden we niet. We gaan snel van start. Meneer Dekker, tijdvoor uw inbreng. O, sorry. Dat is ook zo. Voordat ik u het woord kangeven: u bent niet officieel lid van deze commissie, dus de andere ledenmoeten het oké vinden dat u het woord voert. Ik kijk dus even naar decommissieleden. Vooruit, zegt de PVV. Dus ga uw gang, meneer Dekker.De heer Dekker (FVD):Dank u wel, voorzitter. Is kernenergie de toekomst of het verleden? Eerstwas het de atoombom op basis van uranium-235, ontwikkeld vanaf 1942en succesvol getest op 16 juli 1945: de Trinity-test. Na de TweedeWereldoorlog werd de atoombomtechnologie getemd en ingezet voornucleaire energie. In eerste instantie militair – de eerste nucleaireonderzeeër werd in 1954 operationeel – maar niet lang daarna ook voorelektriciteitscentrales, in 1957, en voor vliegdekschepen, in 1961.Hoewel kernenergie in veel landen, waaronder Frankrijk, al lange tijdwordt ingezet als energiebron, heeft het bij veel burgers nog altijd eenslechte naam en lijkt het altijd verbonden met militaire toepassing.Kernenergie wordt door velen gezien als risicovol. Het is tenslottegebaseerd op atoombomtechnologie. Met ingrediënten uit een kerncen-trale is het maar een kleine stap naar de bom. Zijn er geen risico’s opmisbruik, terrorisme? Bovendien is er radioactief afval dat nog vele jarenactief blijft met hoge stralingsniveaus. Dat kan wel veilig wordenTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 1553 opgeborgen, maar bestaan daar niet ook terrorismerisico’s? Kolen, olie engas mogen tegenwoordig niet meer in verband met CO2. Dit wat Forumvoor Democratie betreft volstrekt ten onrechte. Met zonnepanelen enwindmolens krijgen we de energievoorziening niet betrouwbaar voorelkaar, verwoesten we ons landschap, wordt het allemaal absurd kostbaaren valt de CO2-besparing nog tegen ook, wanneer je alles eerlijkmeerekent.Dus dan toch maar kernenergie? Daar is wat ons betreft geen haast mee,maar voor de lange termijn kan dit wel een aantrekkelijke route zijn,bijvoorbeeld met kleine modulaire systemen. In kernonderzeeërs envliegdekschepen functioneren die al vele jaren zonder problemen, duswaarom niet voor civiele doeleinden? Maar hiervoor blijven velenhuiverig. Daarom wijs ik hier graag op de technologie van thorium. Debelangrijkste nadelen en gevoeligheden van klassieke kernenergie geldenniet voor thorium. Klassieke kerncentrales werken met uranium-235waarbij plutonium als langdurig radioactief bijproduct ontstaat, dat benutwordt voor kernwapens. Thoriumcentrales daarentegen werken metthorium-232, dat overal op de wereld beschikbaar is, waarbij geengevaarlijke producten, zoals plutonium, ontstaan en een militairetoepassing veel minder voor de hand ligt. Dat was voor president Reaganin de jaren zeventig juist de belangrijkste reden om de experimentelethoriumcentrale in Oak Ridge National Laboratory te sluiten. Er werd geenplutonium geproduceerd voor de kernwapens. Dat werd toen gezien alseen groot nadeel. Deze centrale functioneerde succesvol van 1965 tot1976. Thoriumcentrales zijn dus geen theorie. In China is tussen 2019 en2023 een grote proefreactor op thoriumbasis gebouwd. Die is nuoperationeel. In Nederland zijn verschillende onderzoeksgroepen bezigmet thorium en op thorium gebaseerde kerncentrales, zoals bij TU Delft.Voorzitter. De aanpak die Forum voor Democratie voorstelt, is devolgende. Stop met de onbetaalbare en ineffectieve groene-energietransitie van dit moment. Zonnepanelen en windmolens gaan onzeenergieproblemen niet oplossen, eerder groter maken. Maak voor demiddellange termijn gebruik van de klassieke betrouwbare energie-bronnen die we kennen. Daar kunnen we nog wel even mee vooruit.Experimenteer met de modulaire toepassing van uraniumkernenergie,zoals bij de onderzeeërs, en zet vol in op kerncentrales op basis vanthorium. Hier kan Nederland vooroplopen.Dank u wel.De voorzitter:Dank, meneer Dekker. Ik zie geen interrupties. Ik heet ook welkom aan deheer Bontenbal van het CDA en de heer Grinwis van de ChristenUnie. Enik ben net de Staatssecretaris van IenW vergeten. Ook welkom natuurlijkaan u in bij dit debat. We gaan snel door met de volgende spreker en datis de heer Flach van de SGP. Ga uw gang.De heer Flach (SGP):Voorzitter, dank u wel. De vraag naar elektriciteit neemt enorm toe.Tegelijkertijd zorgen windturbines en zonnepanelen voor steeds groterepieken en dalen in de productie. Het net piept en kraakt. Richting 2050maak ik me grote zorgen over de leveringszekerheid. De SGP vindt datkerncentrales daarom een goede bijdrage kunnen leveren aan hettoekomstige energiesysteem. Je kunt daarop rekenen. Een systeem metkerncentrales zorgt voor lagere systeemkosten dan een systeem datgeheel leunt op wind en zon. Ze gaan tientallen jaren mee. Kortom, eeninvestering waard.Het hoofdlijnenakkoord zet in op vier kerncentrales. Hoe groot acht deMinister het risico dat bij een focus op vier centrales de procedurelast zogroot wordt dat dat voor enorme vertraging gaat zorgen? Ga in iedergeval aan de slag met de eerste twee, zou ik daarbij zeggen. OnnodigeTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 1554 vertraging moet echt worden voorkomen. Tegelijkertijd zie ik liever eenzorgvuldige voorbereiding en een voorspoedige bouw dan overhaasteprocedures en een bouwperiode die bol staat van vertragingen enfinanciële tegenvallers. Geen Binnenhofscenario, zal ik maar zeggen.Wat is het financiële perspectief nu, nu begrijpelijkerwijs gekozen wordtvoor een staatsbedrijf? Er is 15 miljard euro gereserveerd, maar het zalnog jaren duren voordat hier iets mee gedaan wordt. Tegelijkertijd gaat ervanuit de oppositie opnieuw een voorstel komen om 5 miljard euro teverschuiven naar de verduurzaming van de landbouw. De nucleaire coupvan Bontenbal, zal ik maar zeggen. Dat voor de landbouw extra geld nodigis, staat voor de SGP buiten kijf. Daar staan we ook sympathiek tegenover.Maar wat betekent dit voor de nieuwe kerncentrales? Kan de Minister hierinzicht in geven?Voor de regio Borssele is het onduidelijk wat er op hen af gaat komen. Degebiedsverbinder schetste het spanningsveld. Omdat het een voorkeurslo-catie is, wordt er gewerkt alsof er twee kerncentrales gaan komen entegelijkertijd wordt onderzoek gedaan naar andere locaties. Ik heb deindruk dat bij het Rijk de luiken naar het gebied zijn dichtgegaan. Zokrijgen decentrale overheden nog steeds geen inzicht in de technische-haalbaarheidsstudie voor de locatie Borssele, terwijl die al een paarmaanden geleden is afgerond. Er is nog geen overleg geweest tussen hetRijk en gebiedspartijen over de concrete ruimtelijke puzzel. Borssele is eengebied waar bijna tien grootschalige energieprojecten lopen. Er wordt nietalleen gesproken over kerncentrales, maar ook over 380kV, aanlandingvan wind op zee en waterstofprojecten. Dat past niet allemaal.De enorme onzekerheid zet het gebied ook op slot. Hoe gaat de Ministerervoor zorgen dat het gebiedsplaatje ingekleurd wordt, dat de regiomeegenomen wordt en de onzekerheid niet onnodig wordt opgerekt? Hoegaat de Minister daarbij zorgen voor regie op het totaalplaatje en goedeafstemming? De gebiedsverbinder adviseert een interdepartementalestuurgroep in te richten, met ook regionale bestuurders daarbij. DeMinister wil liever zoveel mogelijk aansluiten bij bestaande overleggen.Dat komt op mij wat afhoudend over. Hier heb ik graag wat meerduidelijkheid over. Komt er zo’n stuurgroep en hoe gaat de Ministerzorgen voor regie en afstemming en voorkomen dat een voor een overprojecten besloten wordt? De regio heeft onderzoek laten doen naar deimpact van twee centrales bij Borssele. Dat heeft verschillende aanbeve-lingen opgeleverd, zoals het ruimhartig tegemoetkomen van inwoners diede meeste overlast ervaren. Herkent de Minister deze analyse en gaat zijermee aan de slag?Dan SMR’s. De SGP is warm voorstander van kleine modulaire kernreac-toren bij onder meer industrieterreinen, de SMR’s: veilig en goedinpasbaar in het energiesysteem. Hoe gaat de Minister ervoor zorgen datNederland in de kopgroep komt en dat binnen tien jaar de eerste SMRgebouwd wordt? Een groot voordeel is dat vrijkomende warmte nuttiggebruikt kan worden in industriële processen. Dan snijdt het mes aantwee kanten en krijgt zo’n centrale een rendement van 70% tot 80%. Zietde Minister deze potentie en neemt zij het aspect warmtebenutting mee?Wil ze ervoor zorgen dat ontwerpers van SMR’s rekening houden metdeze warmtebenutting?Het is wat de SGP betreft goed dat 65 miljoen klaarligt voor hetSMR-programma. Het accent ligt nu op beleidsmatige onderzoeken. Er isechter ook behoefte aan investeringen in techniekontwikkeling.Kernenergie valt nog niet onder bestaande verduurzamingsregelingen.Gaat de Minister ook investeren in de techniekkant, zodat bedrijven alsThorizon aan de slag kunnen met proefprojecten? Het is de bedoeling datin 2026 in Zwitserland een demonstratiereactor op basis van thorium gaatdraaien. Kan de Minister ervoor zorgen dat Nederland hierbij betrokkenwordt?Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 1555 Voorzitter. Het duurzame-energiegebouw heeft meerdere heipalen nodigom niet weg te zakken. De SGP ziet kernenergie als een belangrijkeheipaal. Het is tijd om die paal langzaam maar zeker echt de grond in teslaan. We willen niet, zeg ik even heel politiek, dat een kabinetswissel ditweer zal gaan doorkruisen.De voorzitter:Dank, meneer Flach, voor uw inbreng. Er zijn geen interrupties, dus wegaan snel door met de inbreng van de heer Eerdmans van JA21. Ga uwgang.De heer Eerdmans (JA21):Voorzitter, dank. Het kabinet is heel erg bezig met windturbines, metzonnepanelen, met elektrische dieselbusjes, dieselbusjes elektrischmaken, maar vrij weinig met kernenergie. Lef, hoop en trots: ik zie weinigterug van dat motto in de brief van de Minister. En als er nou naastaardgas iets betrouwbare energie geeft, dan is dat kernenergie. Het isrelatief goedkoop en ruimtelijk goed inpasbaar. Ik roep nog even inherinnering, ook voor de kijkers thuis, dat één kerncentrale gelijkstaat aanzo’n 600 tot 1.400 windturbines.De doelstelling van het kabinet was dat 7% van de energiemix kernenergieis in 2035 en dat het moet groeien naar 10% in 2050. Dat acht de Ministernu niet realistisch. Ze zegt: «De eerste nieuwe kerncentrale gaat nietdraaien voor 2035. We blijven onderzoeken, we waren aan het onder-zoeken en we zijn aan het onderzoeken.» Dat vindt nucleair Nederlandzeer teleurstellend en daar schaart JA21 zich achter. Borssele staat klaar,de Eemshaven staat klaar en de Maasvlakte lijkt ready en we voeren, lijkthet, een achterhoedegevecht over kernenergie. Haast maken, voorzitter.«Build, baby, build,» zou ik willen zeggen.Voorzitter. In de programmalijnen die ik lees, mag eindeloos wordendoorgezaagd over het effect van kernenergie op het energienetwerk,terwijl de rode loper intussen wel is uitgerold voor de honderdenzonneparken en de windturbines. Ik vind dat scheef. In elke provincie enelk RES-akkoord wordt kernenergie benoemd. Wij horen terug uit deprovincies: waar blijft de aanjaagfunctie van de Minister? Hoeveelgesprekken zijn er nu bijvoorbeeld met een heel ambitieuze provincie alsGelderland, vraag ik haar. In Opmeer – ik noem maar even een gemeente– waar de hele gemeenteraad, inclusief de collega’s van GroenLinks-PvdA,voor het plaatsen van een SMR is, willen ze graag een intentieovereen-komst tekenen. Ja, een prachtige mentaliteit. Dat roept de vraag op: hoekan het nou dat gemeenten en provincies zo veel meer ambitie hebbendan het kabinet? Dat is vreemd.In het buitenland groeit die ambitie ook, zie je. Europees gezien sukkelenwe achteraan: Frankrijk 70%, Hongarije 48%, België 39%, Zweden 30%,Spanje 22%. Ik noem maar een paar landen. Tsjechië, Polen, Frankrijk,Groot-Brittannië en Zweden zijn landen die begin 2030, in de jaren 2030,een SMR willen hebben staan. Premier Starmer heeft gezegd: wij moetennucleair wereldleider zijn. Engeland, Wales. Daar komt ook de uitspraak«build, baby, build» vandaan. Ik ben zo benieuwd hoe de Minister dat zietin internationaal perspectief.En wat lezen we nou in antwoord op vragen van de heer Erkens? Er wordtdit jaar geen besluit genomen waar twee kerncentrales, de nieuwe, komenen over tien jaar staat er zeker geen nieuwe kerncentrale te draaien inNederland. En dat terwijl de gedeputeerde in Zeeland – dat is niet zomaariemand – die wordt gesteund door de burgemeester van Borssele, heeftgezegd: maak haast. Zij zijn het wachten zat. En als de kernenergiestadvan Nederland van Nederland, Borssele, dat al nou al zegt, dan gaat ernatuurlijk totaal iets verkeerd. Er wordt gekeken naar de Maasvlakte, maarook Voorne aan Zee, Maassluis, Vlaardingen, Rotterdam, Hoek vanHolland, Rozenburg en noem maar op zijn enthousiast. Zo noemt VoorneTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 1556 aan Zee een definitief onderzoek een positieve stap. Dus gemeentes willenbest, maar het Rijk lijkt meer tegen te stribbelen of in ieder geval niet meete werken.Voorzitter. Er is een groot probleem met personeel. Dat moeten we ookbenoemen. Waar blijven de investeringen in personeel? Kan de Ministerdaar iets over zeggen? De komende jaren is het natuurlijk essentieel datwe genoeg mensen opleiden om de kernenergiesector te bemannen, tebemensen. Doen we dat niet, dan lopen we over vijf jaar alsnog achter defeiten aan. De vraag is dus de volgende. Ik heb het even uitgerekend voordie vier kerncentrales. Exclusief de bouw van SMR’s hebben we ongeveer3.000 extra mensen nodig. Worden scholieren daarop voorbereid? Komter bijvoorbeeld een nieuwe talent search voor de kernenergiebranche,gericht, met onderwijspakketten? Welke stappen neemt het kabinet hierin?Tot slot de SMR’s. Wij denken dat een SMR een hele goede stap is. Hetzijn inderdaad kleine modules van tien voetbalvelden. Dat scheeltaanzienlijk ten opzichte van de grootte van een kerncentrale. Maar het lijkterop dat het beleid er vooral op gericht is om draagvlak te creëren. Er isniks met het draagvlak voor kernenergie, maar het amendement vancollega Stoffer en mij was nou niet bedoeld om draagvlak te creëren, zegik even tegen de heer Flach. Dat was bedoeld om te zeggen: vanaf 2024samen met de provincies voortvarend aan de slag gaan met de ontwik-keling van SMR’s. Ik denk dat ik namens de SGP spreek als ik zeg dat datnog niet voldoet. Dat voldoet nog niet. Dus daar ontvang ik graag eenreactie op. Hoe ziet de Minister dat?Daarmee wou ik voor nu graag afsluiten. Dank je wel.De voorzitter:Dank aan de heer Eerdmans. Mevrouw Rooderkerk van D66, u kuntbeginnen met uw inbreng.Mevrouw Rooderkerk (D66):Dank, voorzitter. D66 wil werken aan een schoon, veilig en betrouwbaarenergiesysteem, aan een betaalbare energierekening en aan minderCO2-uitstoot. Kernenergie is wat ons betreft onderdeel van de energiemix.Daarop ligt ook bij D66 geen taboe. Het heeft een lage CO2-uitstoot en ishet hele jaar door betrouwbaar. Maar het kabinet heeft een duizelingwek-kende 14,5 miljard uitgetrokken voor kerncentrales, terwijl deze er nietvoor 2040 zullen staan. Daardoor kan dit geld niet gebruikt worden voorandere duurzame technieken en om de klimaatdoelen voor 2030 te halen.Het kabinet stelt voor om maar liefst vier kerncentrales te bouwen en nogeen aantal SMR’s, zonder dat zicht is op waar die dan zouden moetenkomen te staan en wat dat de belastingbetaler moet gaan kosten. Daaromzeggen wij: bouw nou eerst die twee kerncentrales. Dat zijn de centralesdie al door Rob Jetten in het vorige kabinet zijn aangekondigd. Kortom,halveer het geld voor de kerncentrales en help de boeren; gebruik het geldom de landbouw te verduurzamen, waar nog 6 megaton aanCO2-besparing te vinden is.De Minister heeft onlangs bekendgemaakt dat de marktpartijen onvol-doende geïnteresseerd zijn in het realiseren van een kerncentrale, zelfsmet vergaande overheidssteun. Dat geldt niet alleen voor de vergunning-en ontwikkelfase, maar zelfs wanneer ze draaien. Het kabinet kiest daaromvoor een staatsdeelneming. Dat vinden wij, zeker van een rechts kabinet,een onverwachte keuze, met in potentie zeer vergaande gevolgen voor debelastingbetaler. Als de markt zo veel risico ziet bij de ontwikkeling vankerncentrales, waarom zou de Staat die dan willen lopen? Hoeveelmiljarden verwacht de Minister uit te moeten geven aan de kerncentrales,ook gezien de jarenlange vertraging en meerkosten van het Britse HinkleyPoint? Die bedragen nu al 40 miljard. Wat is het tijdpad van het uitgevenvan de 14,5 miljard euro die nu is gereserveerd?Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 1557 Een andere behandeling voor kerncentrales dan voor al die andereondernemers in de energietransitie is wellicht ook niet helemaal eerlijk.Waarom moeten vrijwel alle andere technieken met elkaar concurreren inde SDE++ en is er voor kerncentrales een uitzonderingspositie? Vindt deMinister dat eerlijk richting andere bedrijven? Kijkend naar de vijf fasen inde SDE++, die worden gebaseerd op euro’s subsidie per vermeden tonCO2, in welke fase zou kernenergie aan bod komen? Of is de subsidie diekernenergie krijgt hoger dan iedere andere techniek die meedoet in deSDE++? Kortom, hoe garandeert de Minister een gelijk speelveld in hetenergiesysteem wanneer er sprake is van een staatsdeelneming? Kan zijbijvoorbeeld toezeggen dat de belangen van een staatsdeelnemingkernenergie nooit mogen meewegen bij verdere besluiten over hetopwekken van energie, bijvoorbeeld bij het reserveren van ruimte voorwind op zee?Voorzitter. Dan is er de vraag wie de kerncentrales gaat bouwen. 70% vande duizenden arbeidskrachten zal uit het buitenland komen. De Ministerschrijft in haar brief eufemistisch dat er rekening moet worden gehoudenmet hoe de ambitie voor kernenergie zich verhoudt tot het migratiebeleiden het beleid ten aanzien van internationale studenten, van haar eigenkabinet. Ik hoor graag meer van de Minister over de oplossingen van hetkabinet en haar gesprekken met Minister Faber hierover.Voorzitter. De coalitie heeft grootse plannen met kernenergie. Het kan nietop met de miljarden voor centrales die er pas in 2040 zullen staan en ookdaarna subsidie blijven vragen. D66 blijft nuchter. Onze vragen zijn nietbedoeld om kernenergie te dwarsbomen, want het kan zeker onderdeelvan de oplossing zijn. Maar er zijn grenzen aan hoeveel geld en risico deStaat en daarmee de belastingbetaler hierin kan stoppen. Daarom pleitenwij voor twee kerncentrales. Met de rest van het geld kunnen we anderedingen doen die goed zijn voor de toekomst van Nederland.Dank u wel.De voorzitter:Dank, mevrouw Rooderkerk. Er is een interruptie van de heer Bontenbal.Gaat uw gang.De heer Bontenbal (CDA):Ik bemerk toch een wijziging van standpunt van de D66-fractie. Althans,dat is hoe ik het interpreteer. Want bij de vorige onderhandelingen zijn wena discussie tot de conclusie gekomen dat we weer aan kernenergiebeginnen. Ik heb de vorige bewindspersoon daar toch vaak positief overpraten, over de noodzaak daarvan. En eigenlijk hoor ik de D66-fractie daarnu toch weer veel kritischer in zitten en een beetje op terugkomen. Hetmeerderheidsbelang is niets nieuws, want dat heeft elke keer op tafelgelegen. Dat heeft Rob Jetten, als voorganger van deze Minister, zelf ookin heel veel brieven opgeschreven. Dat is dus ook niks nieuws. Ik vraagme dus af waar die verandering in positie van D66 vandaan komt. Ik vondhet namelijk juist wel verfrissend dat D66 een paar jaar geleden ookvoorstander is geworden van kernenergie.Mevrouw Rooderkerk (D66):Dan heeft de heer Bontenbal niet helemaal goed geluisterd naar mijnverhaal, want mijn positie is juist precies dezelfde gebleven. In de vorigeperiode heeft Rob Jetten voorgesteld twee kerncentrales te bouwen. Datlijkt ons nog steeds een heel goed idee. Maar dit kabinet stelt hetveelvoudige voor, want het moeten er vier worden en er moeten ook nogSMR’s bij. Daarvan zeggen wij: dat zijn allemaal hele mooie dromen, maarbegin nou met de bouw van die twee. Volgens mij is dat ook wat ik deheer Bontenbal heb horen zeggen.De voorzitter:Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 1558 Dank u wel. Mevrouw Postma van NSC, u kunt beginnen met uw bijdrage.Mevrouw Postma (NSC):Dank, voorzitter. Afgelopen maandag was ik in Borssele om op bezoek tegaan bij de kerncentrale en om in gesprek te gaan met de burgemeester.Ik was onder de indruk van die kerncentrale, de grote aandacht voorveiligheid en de manier waarop bewoners betrokken zijn, onder anderemet de Borselse voorwaarden. Kernenergie maakt volgens NSC deel uitvan het energiesysteem van de toekomst. NSC vindt het daarombelangrijk om nu door te zetten met de eerste twee van de vier kerncen-trales die we in het hoofdlijnenakkoord hebben afgesproken. Ik had hier inmijn inbreng staan: we zijn blij dat de Minister binnenkort met een eerstepositiebepaling komt met daarin een definitieve locatiekeuze en financie-ringsplan voor de eerste twee nieuwe centrales. Maar zoals we net alhebben gehoord, blijkt dat iets anders te zijn.Het is zo jammer dat die onzekerheid die we hier zien bij de langeprocessen die we moeten doorlopen op dit moment de voorspelbaarheideigenlijk wegnemen. En die is juist zo ontzettend belangrijk, onder anderevoor de inwoners van Borssele. Als locatie is Borssele sinds 2022 in beeld.Met het oog daarop zijn er in 2023 ook al de Borselse en Zeeuwsevoorwaarden opgesteld door de inwoners, gemeenten en provincie.Vorige maand werd er een impactrapport opgeleverd. De gebiedsver-binder voor Borssele, Raymond Knops, heeft in december zijn eersteadvies uitgebracht. Onlangs is de Eemshaven ook weer in beeld gekomenals zoeklocatie, terwijl ik daar geen enthousiasme van de omgevingbespeur. Kan de Minister hier een toelichting op geven. Laten we duidelijkzijn: als NSC hebben we de voorkeur voor Borssele, de Maasvlakte ofwellicht Terneuzen, maar zien we niets in een locatie bij de Eemshaven.Voorzitter. Bij een bijeenkomst georganiseerd door onze NSC-leden inBorssele kwamen veel vragen naar voren, onder andere over het ontwerpvan de centrale. Dat was bijvoorbeeld of die wel of niet past. Het warengeen vragen over het of, maar vooral over het hoe. Ik maak me zorgen dathier niet snel genoeg antwoord op komt. Het is belangrijk dat we juist indeze fase concreet gaan worden en laten zien aan omwonenden hoe heteruit gaat zien, zowel het eindresultaat als de bouwfase. Kan de Ministeraangeven hoe zij dit wil gaan doen? Hoe blijft zij actief stappen zetten omBorssele als locatie voor de kerncentrale verder te trekken?Over de financiering is sinds gisteren en vanochtend ook nogal wat tedoen. Voor mij is het belangrijk om daar ook even een duidelijker beeldvan te krijgen. Bij gebrek aan interesse bij particuliere financiers willen wenu als Staat zelf die twee kerncentrales gaan financieren. In het Klimaat-fonds staat nog steeds 14 miljard gereserveerd voor kernenergie, maardat is dus blijkbaar ook wat wankel. NSC wil graag meer duidelijkheidhebben over wat er nou precies in het budget voor kerncentrales zit en deomvang daarvan. Uit welk budget wordt bijvoorbeeld de verlengdeopenstelling van de huidige centrale in Borssele betaald en wat kost dat?De provincie Zeeland en de gemeente, die samen 70% van de aandelenhouden in de bestaande centrale in Borssele, hebben het kabinetgevraagd om die over te nemen en de oude centrale met rijksgelden opente houden. Neemt de Minister die aandelen over en, zo ja, ten laste vanwelk budget? Ook hier weer de vraag hoeveel dat ongeveer kost. Voor die30% die in handen zijn van RWE, bestaat op dit moment een soortconsensusmodel qua oplossingen vinden en besluiten nemen. Is dat ookiets wat de Minister in stand wil houden als die aandelen overgaan naarhet Rijk of komt daar ook een verandering in? Graag een reactie.Ten laste van welk budget komen de kosten voor de bouw van een nieuwePALLAS-reactor, waarover dit weekend in NRC een artikel verscheen?Komen die ten laste van VWS of hier? En worden de SMR’s die in detoekomst mogelijk geplaatst zullen worden bij industrieclusters ofdatacenters steeds ten laste van de bedrijven zelf gelegd of is het deTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 1559 bedoeling dat de overheid daar ook geld voor reserveert? Zo ja, heeft deMinister dat geld? Graag een reactie van de Minister.De voorzitter:Mevrouw Postma, u heeft een interruptie van de heer Grinwis.Mevrouw Postma (NSC):Gezellig.De heer Grinwis (ChristenUnie):Laat ik toch maar eens een interruptie plaatsen. Ik hoor deze vragen vancollega Postma van NSC en ik constateer dat de omvang van hetkernenergieperceel dus niet heilig is. Ik was wel benieuwd hoe zij in datlicht het voorstel van de collega’s van het CDA en GroenLinks-PvdA, enook van mijzelf, taxeert om ook de landbouw een beroep te laten doen ophet Klimaatfonds. Die zijn namelijk aan de dijk gezet door de coalitie. Decollega van mevrouw Postma, de heer Vermeer, heeft eigenlijk al achterzijn oren gekrabd, zo van: dat is niet zo handig; dat moeten we andersdoen. Maar ik was benieuwd of dit nou een echte splijtzwam wordt in decoalitie of dat mevrouw Postma zich bij het standpunt van de heerVermeer en dat van het CDA, GroenLinks-PvdA en de ChristenUnie voegt?Mevrouw Postma (NSC):Die eerste conclusie is onjuist. Wat NSC betreft gaan we door met hetbouwen van kerncentrales. Daar heb ik ook een aantal vragen overgesteld. De motie die gisteren werd ingediend in de Eerste Kamer, had alsdictum om ervoor te zorgen dat er in het Klimaatfonds een veranderingvan 5 miljard komt die gelabeld wordt voor landbouw. Zo las ik ’m. Ik lasdaar geen kernenergie in. Dat betekent dat ik bewust aan de Minister devraag heb gesteld om gewoon even een schatting te geven van hoeveelvan het budget dat erin zit nou precies bestemd is voor onze plannen.Mijn vraag daarbij is ook: is het genoeg? Het kan best zijn dat er nog watmeer geld bij moet. En de vraag die ik heb – ik geloof dat je in eeninterruptie geen wedervraag mag stellen – aan de heer Grinwis, iseigenlijk: waar komt die 5 miljard vandaan, is dat goed onderbouwd enwat wil de heer Grinwis dan laten vallen qua kernenergie? Maar dat gaathij misschien in zijn eigen inbreng ten gehore brengen.De voorzitter:Nee, sorry, we gaan niet zo onderling debatteren. Het is leuk geprobeerd,mevrouw Postma. De heer Grinwis komt nog aan de beurt en kan danzeggen hoe hij dat wil doen, tenzij hij nu nog een interruptie wil doen.De heer Grinwis (ChristenUnie):Heel kort toch wel. Ja oké, maar nu we het er toch over hebben: wat vindtmevrouw Postma, gewoon principieel, van de toegang tot het fonds? Nuworden namelijk ongeveer alle ondernemers in Nederland geholpenvanuit het fonds, behalve de boeren, want die hadden het stikstoffonds.Dat is afgeschaft. Nu is er een voorstel. Dan heb ik het even niet over hetkernenergieperceel, maar gewoon even principieel over de toegang tothet fonds, want dat is in wezen het voorstel.Mevrouw Postma (NSC):Ik vind zelf de benaming van het voorstel zoals dat nu ingediend is, ofingediend wordt – dat weet ik niet, want ik heb alleen nog maar eenTelegraafartikel kunnen zien – door de heer Flach als «de nucleaire coupvan de heer Bontenbal» wel passen. Dat terwijl ik juist die slow politicswaar we het eerder in het debat over hadden, zo waardeerde in de heerBontenbal. Als antwoord op de vraag wil ik het volgende zeggen. Diesecure methode, die slow politics, van het goed nadenken over hoe je zo’nTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15510 fonds opbouwt en waar je je geld vandaan haalt, die mis ik in dit voorstel.Die mis ik enorm. Dit is gewoon: laten we 5 miljard hieruit halen en wezien wel wat er overblijft voor de anderen. Dat is niet hoe wij erin staan.Vandaar ook mijn vraag wat we precies nodig hebben om de klimaatam-bitie op het gebied van kernenergie door te laten gaan.De voorzitter:Wilt u nog een keer interrumperen, meneer Bontenbal of meneer Grinwis?Nee? Oké. Mevrouw Postma, u heeft nog ruim een halve minuut.Mevrouw Postma (NSC):Voorzitter, dat gaat goed! De bouw van de kerncentrales. Borssele isgebouwd door een Duits bedrijf met Duitse degelijkheid. Destijds zijn erkwalitatief goede keuzes gemaakt, waardoor de kerncentrale nog steedsgoed draait en in de toekomst kan blijven draaien. Kan de Ministertoezeggen dat ze in de keuze voor de bouw van de nieuwe kerncentralekwaliteit laat prevaleren boven prijs, zodat ook de nieuwe kerncentralelang zal meegaan? Kan de Minister toezeggen dat we een kerncentralekiezen met proven technology, niet een die nog nooit gebouwd is ofvolgehangen wordt met nieuwe snufjes die nog nooit getest zijn? Mijnfractie is in dit geval niet enthousiast over een keuze voor een SMR opdeze locatie. Kan de Minister daarop reflecteren?De voorzitter:Is dat het einde van uw betoog? Nee? O. U heeft namelijk nogvier seconden. Maar goed, meneer Vermeer komt eerst met eeninterruptie.De heer Vermeer (BBB):Mevrouw Postma suggereert hier bijna dat er ook kerncentrales tebestellen zijn bij Temu of zo. We willen toch juist de modernste techno-logie? Ik ben eigenlijk een beetje perplex. We willen overal investeren ininnovatie, maar hier hebben we het liefst een oud, Russisch model of zo.Wat is het idee achter uw oproep, mevrouw Postma?Mevrouw Postma (NSC):Bij «een oud, Russisch model» krijg ik associaties van Tsjernobyl. Datwillen we inderdaad absoluut niet. Maar als wij als overheid gaan voor hetbouwen van iets nieuws, maken we weleens de fout het allernieuwstesnufje te willen hebben en nieuwe technologie te willen proberen die nognooit ergens geprobeerd is. Mijn voorkeur zou als volgt zijn. Er zijndrie aanbieders van kerncentrales die ook al eerder een kerncentralehebben neergezet. Sommige daarvan hebben bewezen dat ze dat binnende tijd en binnen het budget kunnen doen. Dat lijkt me een comfortabelekeuze. Als we ook nog eens de kwaliteitseisen meenemen ... Kijkbijvoorbeeld naar de kerncentrale in Borssele die er nu staat. Die ishartstikke veilig en functioneert goed. Hij is volgens de laatste eisen. Elkekeer dat het nodig is, worden dingen namelijk weer verbeterd. Dat lijkt meeen ideale situatie.De voorzitter:U vervolgt uw betoog met nog één zin.Mevrouw Postma (NSC):Heel goed. Die is heel kort. Dan de vergunningen. Af en toe vraag ik meoprecht af waar we in Nederland mee bezig zijn. Toen de kerncentrale inBorssele gebouwd werd, waren er vier pagina’s aan vergunningen: deeerste met het voorblad, de tweede met de handtekeningen en de laatstetwee pagina’s met de voorwaarden. Als we nu een kerncentrale zoudenTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15511 bouwen, hadden we 2.500 pagina’s nodig om die vergunningen rond tekrijgen. Kan dat niet wat korter, Minister?De voorzitter:Dank u wel, mevrouw Postma. Als er verder geen interrupties zijn, wil ikde commissie even een voorstel doen. Ik merk namelijk dat er behoefte isom elkaar te interrumperen. U bent met veel. Ik wil dus eigenlijk naarvier interrupties gaan. Er is wel een kans dat de tweede termijn dan nietlukt. Dan wordt het een tweeminutendebat. Dat zie ik met dit gezelschapwel aankomen. Mijn vraag is dus eigenlijk: wil de commissie nu meerinterrupties op elkaar of liever een tweede termijn? Meneer Bontenbal wiler wat over zeggen.De heer Bontenbal (CDA):In andere commissies is het gebruik ook weleens dat er met een aantalseconden wordt gewerkt. Op het moment dat je over dat aantal heen gaat,telt het als meerdere interrupties. Dat zou ook nog een idee kunnen zijn.Dan kunnen we nu gewoon naar zes interrupties.De voorzitter:We houden het even bij het voorstel van de voorzitter, meneer Bontenbal.Als ik verder niks ... O, mevrouw Beckerman. Mag mevrouw Beckermaneven aandacht van de commissie, alstublieft?Mevrouw Beckerman (SP):Ik ga nu echt belangrijke dingen zeggen! Nee, hoor. Ik heb liever meerinterrupties. Dat maakt het een debat.De voorzitter:Oké, dan gaan we dat doen.Mevrouw Postma (NSC):Voorzitter, deze commissie heeft weleens de neiging om geeneens deeerste termijn af te kunnen maken. Ik vind het wel prettig om in debat tegaan met de Minister.De voorzitter:Ik denk dat dat lukt, want we hebben vier uur. Het lukt zeker als we demogelijkheid hebben dat de tweede termijn naar het tweeminutendebatgaat. We gaan dus snel verder, met de heer Vermeer van BBB.Mevrouw Beckerman (SP):Als we er dan toch interrupties bij krijgen, wil ik nu interrumperen.De voorzitter:Nou, mevrouw Postma, mevrouw Beckerman heeft een interruptie.Mevrouw Beckerman (SP):Dan doe ik natuurlijk een hele mooie, positieve interruptie. We hoordenmevrouw Postma zeggen: wij zien niets in de Eemshaven. Ik zie heel veelin de Eemshaven, maar inderdaad niet als locatie voor kernenergie. Maarwat betekent dat dan concreet? Er is een motie van mij aangenomen omdeze locatie te schrappen. Elke keer komt ie weer terug. Ik zal in mijntermijn vertellen wat mijn gevoelens daarbij zijn. De vraag is: wat betekent«wij zien niets in de Eemshaven» concreet? Betekent dat ook dat deNSC-fractie nu zegt: we gaan ’m echt afschrijven en bijvoorbeeld liever denuloptie mee onderzoeken dan Groningen? Of laten we het toch weer alshet zwaard van Damocles boven Groningen hangen?Mevrouw Postma (NSC):Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15512 Daarmee bedoel ik – dat vind ik lastig in het proces; volgens mij doeltmevrouw Beckerman daar ook op – dat we, om het juridische proceshelemaal goed te doorlopen, alle zoeklocaties moeten aanwijzen die erzijn. Blijkbaar is de Eemshaven er daar een van. Zo heb ik het begrepen. Ikwil hier echt heel duidelijk zijn dat dit wat NSC betreft geen locatie is. Wezien dat daar weerstand is. Daar doelt mevrouw Beckerman ook op. Ik hebal voldoende antwoord gegeven, denk ik. Punt.De voorzitter:Punt, heel goed! Dan meneer Vermeer, BBB, met zijn inbreng.De heer Vermeer (BBB):Dank u wel, voorzitter. Het hoofdlijnenakkoord en het regeerprogrammalaten geen ruimte voor twijfel: Nederland bouwt vier kerncentrales.Kernenergie is cruciaal voor een stabiele, schone en betrouwbareenergievoorziening en draagt bij aan onze energieonafhankelijkheid.Helaas zien we nu vertraging op vertraging en weer nieuwe onderzoeken.Het regeerprogramma is duidelijk: de bureaucratie moet omlaag,procedures moeten korter en besluitvorming moet sneller, zoals ook bij deuitbreiding van het stroomnet. Dat zijn harde afspraken.Terwijl Nederland aarzelt nemen andere landen het voortouw. We mogenniet opnieuw de boot missen. Tsjechië neemt zelfs een belang inRolls-Royce. We horen graag hoe de Minister aankijkt tegen het eventueelzelfs een belang nemen in een van de bouwers of leveranciers van metname kleine, modulaire reactoren.Voorzitter. Nederland snakt naar een betrouwbare, betaalbare enonafhankelijke energievoorziening, met stabiele prijzen voor burgers enbedrijven, zonder afhankelijkheid van buitenlandse energiebronnen enzonder paniekvoetbal zodra de temperatuur daalt en de mutsen opgezetworden. Dat betekent ook dat de regio’s waar de kerncentrales komen erbeter van moeten worden.Zeeland is al jarenlang dé energieregio van Nederland. Met de komst vannieuwe kerncentrales wordt die rol alleen maar groter. Voor BBB staat welals een paal boven water dat de regio er ook economisch en maatschap-pelijk op vooruit moet gaan. Daarom hebben de provincie Zeeland en degemeente Borsele in samenspraak met bewoners en bedrijven39 voorwaarden opgesteld. Complimenten voor al dat werk aan allebetrokkenen. Hoe gaat het kabinet om met deze voorwaarden? Welkeconcrete investeringen worden er gedaan in de infrastructuur, dewoningbouw en de arbeidsmarkt in Zeeland? Hoe wordt voorkomen datnieuwe hoogspanningsverbindingen het landschap en de leefomgevingverslechteren? Is het kabinet bereid om ondergrondse infrastructuur alsnorm te nemen?Voorzitter. Voor de bouw van de negen projecten zullen werknemers nodigzijn, die ook ergens moeten wonen. In de gemeente Borsele is er net alsop veel plekken in het land al onvoldoende woonruimte. Hoe gaat hetkabinet voorkomen dat omliggende dorpen overbelast worden door dekomst van werknemers? Gaan we misschien tijdelijke huisvesting regelen,net als bij Olympische Spelen vaak met een compleet dorp gebeurt, diewe eerst neerzetten voor de werknemers en vervolgens gebruiken omreguliere woningzoekenden van een woning te voorzien?Zeeland speelt een cruciale rol in de nationale energievoorziening. Datbetekent ook dat we het aan Zeeland verplicht zijn om te investeren in deregio. Hoe garandeert de Minister dat Zeeland een eerlijke verdeling vanlusten en lasten krijgt?De voorzitter:Meneer Vermeer, mevrouw Beckerman heeft een interruptie voor u.Mevrouw Beckerman (SP):Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15513 Ik weet nooit zo goed of ik dit nou serieus ... Ik kan er niet zo heel goedserieus over zijn. Ik zie twee grote draaien van de coalitiepartijen. De eneis: ineens willen we energie publiek maken. Nou, daar is de SP een grootvoorstander van, maar waarom dan alleen bij kernenergie? Als stabiliteiten betaalbaarheid zo belangrijk zijn, zou je ook kunnen zeggen: danmaken we publieke gasopslagen. Waarom kiest u daar alleen bijkernenergie voor? Vervolgens denk ik: we zitten in een gigantischewooncrisis. We hebben woningen nodig voor heel veel mensen. Maar nuhoor ik BBB zeggen: die gaan we eerst gebruiken voor honderden ofduizenden arbeidsmigranten. Waarom draaien de coalitiepartijen zo hardop hun eigen standpunten, alleen maar om kernenergie mogelijk temaken? Zien ze niet dat die publieke energievoorziening en de wooncrisisoplossen veel beter gaan als we de nucleaire droom loslaten?De heer Vermeer (BBB):Dat zijn nogal veel vooroordelen en meerdere vragen in één interruptie.Mijn voorstel om ervoor te zorgen dat de tijdelijke huisvesting vanwerknemers daarna permanent gebruikt kan worden voor anderewoningen lijkt me gewoon een heel slimme oplossing, omdat we zoprojecten kunnen combineren. Dat gebeurt niet ter vervanging van anderewoningbouwprojecten, maar als extra woningbouwproject. Dat is puntéén. Punt twee. Ik weet niet wie er hier aan het draaien is, maar we pratenhier met heel veel partijen ook over publieke belangen in warmtenetten.We hebben staatsdeelnemingen in de hele energie-infrastructuur. Dit isdus een interruptie over een niet-bestaand probleem en een nietbestaande draai. Over basisvoorzieningen denkt BBB soms best wel meemet de SP. Er moet overwogen worden of we die voor een deel inpublieke handen moeten laten komen om zaken te versnellen en om degrote investeringsbehoefte mogelijk te maken. Ik zou net gaan beginnenover de kleine reactoren, die SMR’s. Die zijn juist meer geschikt voorprivate investeringen. Daar moeten we een goede balans in vinden. Maarals er morgen een private investeerder komt, hebben we wat mij betrefteen vijfde, zesde of zevende kerncentrale.Mevrouw Beckerman (SP):Ik zie het maar als een grote winst dat er weer gepraat kan worden overeen publieke energievoorziening. Dat moeten we niet uitstellen tot – watwas het? – 2035 met kernenergie, maar kunnen we ook nu in de praktijkbrengen. Dat is winst. Maar dan mijn vraag. Het is toch wel raar dat jezegt: de regio moet profiteren van kernenergie, maar dan moeten we eersteven wachten, want die woningen zijn voor migranten. Dan zou ik ookzeggen: welke regio’s dan? Ziet BBB net als NSC niks in de Eemshaven?Zo ja, welke stappen willen ze dan zetten om ervoor te zorgen datGroningen niet in beeld is voor een kerncentrale?De heer Vermeer (BBB):Weer een mix van allerlei vragen. Ik heb het woord «migranten» nietgenoemd. Ik heb hier gezegd: het gaat om tijdelijke werknemers. Ik hebniet gezegd waar die vandaan moeten komen en dat ze migrant zijn. Ikgeef duidelijk aan dat dit een extra kans is om meer huisvesting tecreëren, omdat een deel van de financiering van de kerncentrale ook zit inde huisvesting van alle mensen die daar aan het werk moeten. Een deelvan de investeringen zal daarvoor nodig zijn. Ik zie hier een «koppelkans»,hoewel ik dat woord eigenlijk haat, om twee dingen aan elkaar tekoppelen en daarmee twee doelen te bereiken. Twee voor de prijs vanéén, mevrouw Beckerman.De voorzitter:U vervolgt uw betoog. U heeft nog twee minuten. Sorry, eerst nogmevrouw Rooderkerk met een interruptie.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15514 Mevrouw Rooderkerk (D66):Ja, want ik probeer het toch nog iets scherper te krijgen. Wij deleninderdaad het belang van kernenergie, maar nu heeft de heer Vermeervoorgesteld om het Klimaatfonds open te stellen voor boeren. Dat zou jekunnen doen, maar dan is de vraag: waar haalt de heer Vermeer die5 miljard vandaan? Eigenlijk alle middelen in het Klimaatfonds zijntoegekend ofwel gereserveerd. Het enige nog beschikbare budget is die14,5 miljard voor kernenergie. Dus ik vraag de heer Vermeer om de vraagte beantwoorden waar het geld vandaan moet komen.De heer Vermeer (BBB):Ik heb niet voorgesteld om dit te doen, maar ik vind het wel een heel goedidee. Onze Eerste Kamerfractie heeft een motie meegetekend dieinderdaad voorstelt om ook de landbouw toegang te geven tot hetKlimaatfonds. Daar pleiten wij zelf ook al anderhalf jaar voor. Dat waspunt één. Als mevrouw Rooderkerk de motie zelf gelezen heeft, dan heeftze hopelijk ook gelezen dat daarin staat: «zodanige maatregelen te nemendat in het Klimaatfonds 5 miljard beschikbaar is». Hier staat niet dat je hetmoet weghalen bij kernenergie. Er staat zelfs niet dat je het moetweghalen bij andere dingen die gelabeld zijn. Er staat alleen dat ermaatregelen genomen moeten worden zodat het beschikbaar is. Nou,daar zijn meerdere oplossingen voor, die vast aan de orde zullen komenbij de volgende begrotingsbehandeling.Mevrouw Rooderkerk (D66):Ik heb de motie zeker gelezen. Sterker nog, D66 staat ook onder dezemotie. Het is dus een hele mooie samenwerking, dacht ik, vanuit BBB enD66 om wat voor de boeren te doen. Maar ja, als ik dan vraag waar hetgeld volgens de heer Vermeer vandaan moet komen, dan krijg ik dus geenantwoord op mijn vraag. En dat vind ik wel heel interessant, want dat isdan weer een soort «gratis bier»-voorstel, toch? Of heeft BBB een anderidee? Wij zeggen dat je het bij kernenergie vandaan kunt halen, maar ikhoor graag van de heer Vermeer waar hij dat geld dan vandaan haalt.De heer Vermeer (BBB):Het is heel opmerkelijk dat iemand in dezelfde zin zegt «ik sta er zelf ookonder als partij» en «ik noem het een «gratis bier»-motie», waarbij ik moetzeggen waar het vandaan moet komen. Maar ik neem die uitdaginguiteraard graag aan. Ik denk dat wij gewoon extra ruimte moeten creërenen kijken of wij dit jaar voldoende meevallers hebben op de begroting,zodat wij hier incidenteel misschien geld bij kunnen storten in hetKlimaatfonds, zodat ook boeren kunnen bijdragen en uit het Klimaatfondsbijdragen kunnen krijgen om te verduurzamen. We hebben niet voor nietsin het hoofdlijnenakkoord opgenomen – daar hebben we uitgebreid overgediscussieerd – dat als bepaalde doelstellingen niet gehaald worden,bepaalde instrumenten niet voldoen of niet ingezet kunnen worden, hetdan een verplichting is voor de coalitie om ook alternatieve oplossingen tezoeken. De landbouw toegang geven tot het Klimaatfonds is nou juist eenvan die oplossingsrichtingen om toch een betere stap te kunnen zettenom onze doelstellingen te halen. In andere debatten is mij ook al vakergevraagd: wat wilt u allemaal niet? Ik wil bijvoorbeeld geen windmolensop land. «Maar wat wilt u dan wel?» Ik wil dat landbouw toegang krijgt tothet Klimaatfonds, zodat ook hier een extra bijdrage aan de doelstellingengeleverd kan worden.De voorzitter:Dank u wel. Mevrouw Krö ... Nog een interruptie? Iets korter alstublieft,mevrouw Rooderkerk. Ga uw gang.Mevrouw Rooderkerk (D66):Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15515 Ik weet wat de heer Vermeer allemaal niet wil. Dat is mij bekend. Maar devraag is dus: wat wil hij wel? Met die motie is niks mis. Daar staan wijonder. Dat is een prachtige motie. Maar ik concludeer dat als vervolgensde vraag wordt gesteld aan de coalitiepartij BBB waar het geld vandaanmoet komen, er geen antwoord op komt. Dat vind ik jammer. Het klinktdan eigenlijk meer als een voorstel dat BBB hier doet om niet Wiersma hette laten oplossen voor boeren, maar om te zeggen: Minister Hermans,gaat u het dan maar doen; dan kijken we of het op die manier geregeldwordt. Is dat dan de conclusie van dit verhaal?De heer Vermeer (BBB):Dat kan uw conclusie zijn, maar dat is een hele aparte, want het is ook nietde Minister die iets moet oplossen. Als er bijdrages geleverd kunnenworden vanuit de landbouw aan klimaatdoelstellingen, dan is het niet deMinister die die bijdrage levert, maar dan zijn het de landbouwers die diebijdrage leveren. Zo werkt het. Ik snap eigenlijk inmiddels niet meerwaarom u zelf onder die motie bent gaan staan, maar dat zal u vast nogeen keer uitleggen.De voorzitter:Mevrouw Kröger met een interruptie.Mevrouw Kröger (GroenLinks-PvdA):Ik denk dat D66 heel goed begrijpt waarom hij onder het voorstel is gaanstaan en ook steun zal betuigen aan het voorstel, de initiatiefwet, om hetKlimaatfonds voor landbouw open te stellen, omdat we zien dat er eenenorme noodzaak is om ook boeren te helpen. Ik ben blij dat de BBB dienoodzaak nu ook ziet en dit voorstel steunt. 5 miljard is een reëel bedrag,maar dan blijft toch de vraag: waar wil de heer Vermeer dat vandaanhalen? Is dat inderdaad uit geld dat nu nog niet gealloceerd is en ook nietbinnenkort gealloceerd gaat worden? Dat gaat ver na 2030 zijn, dus vanuitde kernenergiegelden. Of zegt de BBB hier inderdaad: het Klimaatfondsmoet met 5 miljard omhoog? Dat kan ook een duidelijke inzet zijn richtingde Voorjaarsnota. Dat vind ik interessant.De heer Vermeer (BBB):Eerst wil ik toch even ingaan op het begin van de vraag van mevrouwKröger, dat BBB nu ook ziet dat landbouw een bijdrage kan leveren. Nou,wij zagen dat al langer en we hebben daar zelfs een partij voor opgericht,dus u hoeft ons niet aan te wrijven dat wij een nieuw inzicht hebben. Overwaar dat geld vandaan moet komen: daar zullen wij het met elkaar overmoeten hebben. Als er nu geld in het Klimaatfonds zit dat nietbesteedbaar is of besteedbaar kan worden, dan zouden we dat nu direct alvoor de landbouw kunnen aanwijzen. Maar zoals ik het begrepen heb, zijnalle percelen zo’n beetje toegewezen en is dat geld gealloceerd voorspecifieke doelen, waaronder kernenergie. Daar willen wij absoluut nietaan tornen. Dan is de enige oplossing dat er een extra storting in hetKlimaatfonds moet plaatsvinden. Dan moet je gewoon in de begrotingengaan kijken wat de beste jaren zijn om dat erin te stoppen. Is dat dekomende jaren elk jaar een klein bedrag? Ik zie de heer Kops al heelmoeilijk kijken, maar die ga ik vast nog overtuigen. Of hebben we dit jaarzodanige meevallers dat we dat dit jaar al kunnen regelen? Wij moetendus gewoon bekijken hoe we dat ordentelijk voor elkaar kunnen krijgen.Mevrouw Kröger (GroenLinks-PvdA):Het woord «ordentelijk» in dezen is wel apart, net zoals de uitspraak dat erharde afspraken zijn in het coalitieakkoord, want het voelt allemaal nogalwiebelig. Wat ik begrijp, is dat de BBB nu eigenlijk heeft gezegd: ja, ermoet 5 miljard komen voor de landbouw uit het Klimaatfonds. Eerder isdat fonds in de onderhandelingen natuurlijk weggegeven, maar dat moetTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15516 er toch weer komen. Het moet in het Klimaatfonds, maar het mag niet tenkoste gaan van kernenergie. Dat betekent dus 5 miljard extra op debegroting van het Klimaatfonds; dat is de uitkomst voor de Voorjaarsnota.Correct?De heer Vermeer (BBB):Wij zijn absoluut niet wiebelig. Ik vind weersafhankelijke stroom paswiebelig. Daarom zit ik hier in een kernenergiedebat stevig te pleiten voorconstante energieaanvoer via onder andere kerncentrales. Verder is het zodat wij dat eerder niet weggegeven hebben, want dit gaat om heel andergeld. Het geld dat er eerst was, was voor een boerenoprotfonds. Dat wasvooral bedoeld om boeren uit te kopen. Ik zal het ... U ontkent dat. Ik hooren zie allemaal verbale en non-verbale reacties. 7,4 miljard euro was voorde beëindiging van veehouderijen. Is dat voor toekomstige boeren? Nee,beëindiging. 6,9 miljard euro voor de afwaardering en extensivering vanlandbouwgrond. Afwaardering en extensivering. 2,3 miljard voornatuuruitbreiding. Landbouw? Nee. 0,8 miljard voor watermaatregelen.Dit had dus een heel andere doelstelling. Dat was bijvoorbeeld ook dereden waarom de heer Omtzigt het een «duizenddingendoekje» noemde.Het moest geen duizenddingendoekje zijn, maar een eendingdoekje. Hetmoest voor de landbouw zijn, en dat was het niet. Wij hebben in iedergeval niets weggegeven wat van waarde was voor de landbouw. En dat iseven ... Ja, ik zie de heren aan de andere kant van de tafel die inprogramma’s overal proberen te verkondigen dat dit een heel dommeactie van BBB zou zijn. Maar wij hebben hier zeer goed over nagedacht,met name vanuit de reden waar dit fonds voor bedoeld was. Wat onzebeoordeling betreft was het een boerenoprotfonds en niet een transitie-fonds naar een betere landbouw. Dát is de reden dat we dit gedaanhebben. U kunt het niet met die keuze eens zijn, maar het moet nietgeframed worden ... Kijk, het is natuurlijk heel makkelijk om iemand dieeen andere mening heeft dom te noemen, maar daar gaan we hier in dedebatten met elkaar geen steek verder mee komen.De heer Eerdmans (JA21):Voorzitter, mag ik een punt van orde maken? We zitten zo langzamerhandin een boerenlandbouwdebat. Ik dacht dat we het over kernenergiehadden, dus ik hoop, gelet op de korte tijd die we hebben, dat we onsconcentreren op kernenergie.De voorzitter:Waarvan akte. De heer Grinwis met een interruptie.De heer Grinwis (ChristenUnie):Excuus aan de heer Eerdmans. Ik kom echt wel toe aan een stralendetoekomst, maar eerst ga ik hier nog even op in. Ik wilde eigenlijk beginnenmet een groot compliment voor de heer Vermeer, maar hij maakt het mewel moeilijk met hoe hij dat vorige fonds, het transitiefonds, wegzet. Ikvind het echt een groot compliment dat je je blunder tijdens de formatieinziet en nu zegt: er moet toch geld zijn, want we kunnen niet alleondernemers in Nederland helpen bij allerlei investeringen die ze moetendoen om schoner te produceren en minder emissies te hebben, behalvede boeren. Die laat je dan namelijk in de kou staan. Ik vind het dus oprechtgoed. Beter ten halve gekeerd dan ten hele gedwaald. En dan kan ik nugaan jij-bakken ...De voorzitter:Uw vraag?De heer Grinwis (ChristenUnie):Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15517 ... dat het niet klopt ... Maakt niet uit. Ik heb een oplossing voor hetfinanciële probleem en ik ben benieuwd hoe de heer Vermeer daartegenaankijkt. Ik snap dat het gevoelig ligt in de coalitie – het is al splijtzwamgenoeg – en dat je niet zegt: het perceel voor kernenergie moet kleiner.Maar we hebben wel van de Minister gehoord «In 2035? Ik denk het niet»,terwijl de looptijd van het fonds en van het hoofdlijnenakkoord tot 2035 is.Nou, je weet dat je tot zeker 2040 aan het investeren bent. Er staan weljaarschijven van 1.750 miljoen voor kernenergie. Dat geld kan niet in 2033,’34 en ’35 worden uitgegeven, maar later. Dat geld kun je dus gebruiken ...De voorzitter:Meneer Grinwis, uw vraag.De heer Grinwis (ChristenUnie):... voor landbouw. Vindt de heer Vermeer het niet een interessant idee omde looptijd van het fonds te verlengen en het geld in de tussentijd tebesteden aan zaken die wel eind jaren twintig, begin jaren dertiguitgevoerd kunnen worden?De voorzitter:Punt. De heer Vermeer.De heer Vermeer (BBB):De heer Grinwis probeert dit toch weer te framen als een blunder. Ik hebgenoeg blunders gemaakt in mijn leven, maar deze staat absoluut niet opdat lijstje. Dit besluit hebben wij bij volle verstand genomen en daar sta iknog steeds honderd procent achter. Dat is punt één. Punt twee. In deoplossing die de heer Grinwis hier voorstelt, spreekt hij zichzelf eigenlijktegen. Hij zegt: het duurt langer dan de looptijd. Vervolgens had hij het inzijn verhaal ook nog over de looptijd verlengen. Maar met het verlengenvan een looptijd creëer je geen extra geld. Dus dat is geen oplossing.Extra jaarschijven, u kunt het allemaal noemen zoals u wilt, maar datfonds is een afgebakend fonds en een fonds verlengen maakt de inhoudniet groter. Als u deze kan groter maakt, zit er nog steeds niet meer waterin. Dus dat is geen oplossing, meneer Grinwis. Ik hoor graag straks eenbetere van u.De voorzitter:Dank, meneer Vermeer. Mevrouw Postma, met een interruptie.Mevrouw Postma (NSC):Ik vond het voorstel van de heer Grinwis een beetje lijken op het «buynow, pay later»-principe waar we zo tegen zijn, dus laten we dat niet opdeze manier gaan doen. Ik hoorde dat we opeens 5 miljard – dat is nogalveel op dat fonds – maar even ergens moeten gaan vinden. Ik zou tochecht wat concreter willen horen van de heer Vermeer waar dat dangevonden moet worden. Gaan we de btw omhooggooien? Gaan we ietsanders doen om het binnen te halen? Wat is het plan dat erachter ligt? Hetkomt allemaal zo onzorgvuldig over en ik zou graag zien waar dat bedragvan 5 miljard dan vandaan komt.De heer Vermeer (BBB):Ik vind het onzorgvuldig om niet te luisteren naar wat ik net allemaal algezegd heb hierover, want dit is gewoon een herhaling van zetten. Dushet komt niet uit het huidige fonds. In de motie stond ook: zodanigemaatregelen te nemen dat het beschikbaar is.Mevrouw Postma (NSC):Maar hoe dan? Hoe?Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15518 De voorzitter:Mevrouw Postma, we gaan niet buiten de microfoon om het debatvoeren. Meneer Vermeer is nog bezig met zijn antwoord en dan kunt unog een keer interrumperen als u er zin in heeft.De heer Vermeer (BBB):Ja. Dan bent u weer een interruptie kwijt, maar dat is allemaal prima. Watik net ook aangaf, is dat wij ook moeten kijken of wij bijvoorbeeld uit hetresultaat van dit jaar ...Mevrouw Postma (NSC):5 miljard?De heer Vermeer (BBB):Ja, minstens. Maar daar zullen we het binnenkort wel over hebben. Ikdenk namelijk dat wij een veel beter begrotingsresultaat of, ik bedoel,werkelijk resultaat halen dan in de begroting stond. Dus wellicht is hierincidenteel geld voor in te zetten. Daar zullen we naar moeten kijken enanders bij de Voorjaarsnota.De voorzitter:Dank u wel. Dan zijn er verder geen interrupties. Vervolgt u uw betoog. Uhebt nog twee minuten.De heer Vermeer (BBB):Ja. We moeten dus ook kijken naar kleinere SMR’s, sommige zelfs met deomvang van een zeecontainer. Die kunnen een belangrijke rol vervullen inonze toekomstige energievoorziening en niet alleen voor de elektriciteits-levering, maar ook voor warmtelevering. Want ook daar hebben wij groteuitdagingen op het aantal bronnen dat wij hebben voor onze warmte-netten. Canada en Engeland zijn al koplopers en voor Nederland liggenhier ook echt kansen. Ik wil graag de Minister vragen of er ook locatiesworden onderzocht voor de eerst SMR-projecten en hoe die vergunning-verlening wordt voorbereid. Meerdere provincies hebben al aangegevenhier zeer geïnteresseerd in te zijn en er stappen in te willen maken.Verder de financiering en de overheidsdeelname. De bouw van kerncen-trales vereist significante financiële steun van de overheid. Publiek-privatesamenwerking kan helpen, maar financiers stellen hoge eisen aanrendementen en garanties vooraf. Ik heb nog wel een vraag over detopsector Energie. Ik heb geluiden gehoord dat de topsector Energiekernenergie niet in haar programma’s toelaat. Ik zou heel graag horenwaarom niet en wat de Minister hieraan kan gaan doen als blijkt tekloppen wat ik hierover zeg.Voorzitter. De energietransitie is geen experiment, maar een strategischekeuze voor de lange termijn. De regio’s waar kerncentrales komen,moeten er ook zelf beter van worden en niet alleen maar lasten ervaren.De Minister heeft de kans om Nederland energieonafhankelijk te maken,de energievoorziening stabiel te maken, de energierekening van burgersen bedrijven omlaag te brengen en de regio’s die deze verantwoorde-lijkheid dragen structureel te versterken. Wat ons betreft verliezen wegeen tijd meer met nog meer rapporten schrijven. Laten we deze kansenmet beide handen aangrijpen.Dank u wel.De voorzitter:Dank u wel. Dan is de beurt aan mevrouw Kröger van GroenLinks-PvdA.Ga uw gang.Mevrouw Kröger (GroenLinks-PvdA):Dank u wel, voorzitter. Ook voor de mensen in deze Kamer die sterkvoorstander zijn van de bouw van nieuwe kerncentrales, moet de briefTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15519 van de Minister, de laatste brief, toch als een koude douche zijn geweest.Uit de marktconsultatie blijkt dat er geen interesse was bij marktpartijenom te investeren, ook niet met flinke subsidies. Klopt het dan dat deconclusie van de Minister is dat de overheid van plan is het geheel tefinancieren? Dan lijkt het me toch wel behoorlijk relevant om te wetenover welke kosten we het nou eigenlijk hebben. Op onze eerdereKamervragen van november was het antwoord dat het kabinet zelf geenkosten heeft geraamd, omdat slechts zicht is op een overheidsbijdrage.Maar als nu blijkt dat het eigenlijk geheel gefinancierd moet worden,moeten we toch weten hoe veel het gaat kosten. Dus de vraag aan deMinister is of zij enig idee heeft van de kosten die gepaard gaan met debouw van vier kerncentrales, ordegrootte. Is het twee keer zo veel als nugereserveerd is, drie keer, vier keer? Waar hebben we het over?Ik zou ook echt heel graag zien dat de Algemene Rekenkamer hieropmeekijkt. Welke financiële risico’s halen we onszelf op de hals? Het Franserekenkamerrapport dat recent is uitgekomen, zou ik daar dan ook graagbetrokken bij zien en overigens het ook het ontluisterende artikel van ditweekend over de bouw van de reactor in Petten. Dat geeft toch wel aanhoe snel tijd en geld oplopen als je bezig bent met kernenergie ofkerntechnologie. De voorbeelden uit andere landen, zoals Hinkley enFramanville, illustreren dit ook. Heeft de Minister eigenlijk enigeaanleiding om te denken dat het hier in Nederland allemaal een stuksneller en goedkoper kan dan in andere landen? Er is nu 14 miljardgereserveerd. Dat is natuurlijk aan de ene kant een duizelingwekkendehoeveelheid geld als je bedenkt wat je er allemaal mee zou kunnen doen.Bijvoorbeeld 5 miljard om boeren te helpen. Je zou ook heel veel kunnendoen aan het isoleren van woningen van mensen die nu nog geeneenstoegang hebben tot een noodfonds, wat dit kabinet niet voor elkaar krijgt.We kunnen dus aan de ene kant heel veel doen met die 14 miljard op dekorte termijn om echt dingen voor elkaar te krijgen, maar aan de anderekant is het echt te weinig als je vier kerncentrales wilt realiseren. Dus hoegaat de Minister daar nou mee om?In het advies van de Commissie m.e.r. wordt gevraagd om de onder-bouwing van nut en noodzaak van nieuwe kerncentrales. Die vraag heb ikook. Vanuit de energiesector zelf komt de oproep voor de specifiekebehoefte die er na 2035 voor flexibel CO2-vrij vermogen: doe eentechniekneutrale tender. Hoe kijkt de Minister nou naar zo’n oproep uit desector zelf? Wat is de reden dat het coûte que coûte vier kerncentralesmoeten zijn? Is dat louter omdat er een politiek besluit voor ligt? Het voeltzo weinig rationeel allemaal.Dan de planning. Klopt het dat de Minister het jaartal waarop de nieuwekerncentrales operationeel zouden moeten zijn heeft losgelaten? Ik leeshet nergens meer in de Kamerbrieven. Die 2035 is weg, maar wat is hetdan nu? Is het 2040 of is het later? En wat betekent dat voor de rest van deplanning van ons energiesysteem? Diepe aanlanding van wind op zee,elektrificatie van de industrie: we moeten door. Kan de Minister mijgaranderen dat de uitermate onzekere toekomst van kernenergie inNederland geen impact gaat hebben op de noodzakelijke uitrol van zon,wind en waterstof?Dan de locaties.De voorzitter:Sorry, mevrouw Kröger. Voordat u verdergaat, heeft u een interruptie vande heer Erkens.De heer Erkens (VVD):Er wordt natuurlijk met bedragen gestrooid. Dat kernenergie duur is,wordt hier geïmpliceerd. Een kerncentrale kost gemiddeld ongeveer10 miljard, is de inschatting nu de lessen zijn geleerd. Vier stuks zou40 miljard betekenen. Dat betekent dat het geld in het Klimaatfonds ookTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15520 onvoldoende is. Dat weten we allemaal met elkaar. Daarom is het ook eenstartbedrag, om alle processen te starten en de aanbestedingen voor tebereiden, om te laten zien dat je serieus bent. Wat ik mevrouw Kröger wilvragen, is of zij de kosten van hernieuwbaar dan wel acceptabel vindtvoor Nederlandse huishoudens. Wij gaan 220 miljard euro uitgeven omhet stroomnet te verzwaren tot 2040. Dat is nog los van alle kostenrondom congestiemanagement: opslag, batterijen, regelbaar vermogen.Dat zijn allemaal kosten die de Nederlandse huishoudens dragen. Waaromvindt u die kosten dan niet belangrijk?Mevrouw Kröger (GroenLinks-PvdA):We weten met z’n allen dat de energietransitie geld gaat kosten. Alleensuggereert de heer Erkens nu dat de kosten voor verzwaring van het net,de kosten om diepe aanlanding van wind op zee voor elkaar te krijgen, dekosten die we hebben voor elektrificatie, wegvallen op het moment dat jedie vier kerncentrales bouwt. Dat is natuurlijk onzin. Die vier kerncentralesstaan er namelijk na 2040 en tot die tijd maken we al enorme stappen omons hele elektriciteitssysteem te verduurzamen. Bovendien gaan die vierkerncentrales, zo heb ik van de Minister gelezen, 15% of misschien 20%van de totale opwek leveren in de praktijk. We moeten dus inderdaad metz’n allen goed kijken hoe we de energietransitie financieren en ik hebdaarbij heel serieuze vragen over de kosten van kernenergie. Ik hoopeigenlijk dat de VVD die ook heeft, maar die lijkt zich nu een beetje teverslikken in een soort kerncommunisme.De heer Erkens (VVD):Hoe mooi zou het juist zijn als we met kernenergie wel tot betaalbareenergie voor Nederlandse huishoudens zouden kunnen komen. Wantmevrouw Kröger laat het nu lijken alsof de bouw van kerncentraleseigenlijk niet nodig is, omdat we «al die andere kosten toch moetenmaken». Veel experts zeggen: als je een groter aandeel kernenergie in demix hebt, worden ook de systeemkosten lager. Dat zijn allemaal kosten dieop het bordje van de Nederlandse belastingbetaler belanden. Rond windop zee zien we dat er nu een hele grote lobby start om ook daarbij metmeer subsidies of prijsgaranties te gaan werken, omdat de businesscasevan «hernieuwbaar» steeds slechter wordt naarmate je meer hebt;iedereen concurreert namelijk met negatieve prijzen met elkaar, waardoorgeen investeerder de handen daar nog aan wil branden. Juist als u dieklimaattransitie zo van belang vindt, waarom blijft u dan toch tegenkernenergie?Mevrouw Kröger (GroenLinks-PvdA):Wat is er op dit moment met wind op zee aan de hand? Je ziet eigenlijkdat we aanbod stimuleren, terwijl de vraag achterblijft. Het hele traject datdeze Minister in gang heeft gezet, met die maatwerkafspraken, gaateigenlijk gewoon te langzaam en jaagt onvoldoende elektrificatie aan. Datis een transitie die de komende tien jaar plaatsvinden; daar is echt haastbij. De hele discussie over hoe, wat voor en of kernenergie in die mixaanwezig is, is een discussie reëel gezien, als ik de Minister zelf moetgeloven, tot ver na 2035 speelt. We gaan dus sowieso een transitiemeemaken. Daar komen inderdaad kosten bij kijken; we moeten heel goedbekijken hoe we die goed beleggen en hoe we dat op een eerlijke maniergaan doen. Ik ben blij dat de VVD wat dat betreft ook wakker is. Maar wemoeten niet doen alsof die kerncentrales iets doen wat betreft dediscussie tot 2035. De Minister geeft namelijk zelf ook aan dat dat gewoonniet waar is.De voorzitter:U vervolgt uw betoog. U heeft nog anderhalve minuut.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15521 Mevrouw Kröger (GroenLinks-PvdA):Dank, voorzitter. Dan over de locatie. De uitkomsten van de studie naar deimpact op het gebied rond Borssele zijn zorgelijk. Ik hoorde mevrouwPostma net zeggen dat zij met mensen heeft gesproken die allemaal staante springen om kerncentrales en graag duidelijkheid willen. Ik benbenieuwd met hoeveel omwonenden uit het dorp ze dan heeft gesproken.Want die twee kerncentrales passen sowieso niet op de locatie van dehuidige centrale, als je de Borselse voorwaarden serieus neemt. Mensenmaken zich grote zorgen over de impact van een mega bouwoperatie vantien of vijf jaar, maar ook over de druk op woningen vanwege deduizenden arbeidsmigranten en over het verkeer. Snapt de Minister dezezorgen? Hoe serieus is dan die optie van Terneuzen als locatie? Die is nuopeens uit de lucht komen vallen. Begint daar dan nu niet dat heleparticipatieproces dat bij Borssele heeft geleid tot de Borselsevoorwaarden?Voorzitter. Dan misschien wel het meest pijnlijke besluit van de Minister:Groningen. De Minister heeft vandaag één kans. Ze heeft één kans omheel helder te zeggen: er komt absoluut geen kerncentrale in Groningen,nu niet en nooit niet. De ruimtelijke reservering die nu is gedaan, moetworden geschrapt. Dan vervalt volgens mij de door de Minister genoemdejuridische noodzaak die de landsadvocaat heeft geschetst.Voorzitter. Tot slot. Ik weet niet hoeveel tijd ik nog heb?De voorzitter:U heeft nog vijftien seconden.Mevrouw Kröger (GroenLinks-PvdA):Nou, dan heel snel nog iets anders. Ik hoop dat de Minister zich over hetvolgende vandaag uitspreekt. Je kunt een discussie hebben over SMR’s;die vindt nu duidelijk plaats. Maar wat betreft al die gemeenten enprovincies waarover nu wordt gezegd «we gaan niet door met de lokaleopwek van energie binnen het energiesysteem, want we bouwen eenSMR» wil ik zeggen: die SMR staat er niet voor 2030; ik hoop dat deMinister dat vandaag ook gewoon duidelijk maakt.Dank u wel.De voorzitter:Dank u wel. Er is nog een interruptie van de heer Bontenbal.De heer Bontenbal (CDA):We hebben het vandaag over kernsplijting, en over kernfusie, en bij fusiemoest ik denken aan die nieuwe partij op links die er straks gaat komen.Toen dacht ik: gaat die nieuwe club ook eens een keer op een frissemanier een hernieuwd standpunt op het gebied van kernenergieinnemen? Andere sociaaldemocraten op andere plekken in de wereld zijnook vóór kernenergie. Ik weet dat er in Finland een hele groene coalitie zit,met parlementariërs die voorstander zijn van kernenergie. Gaat datnieuwe linkse blok straks dus een frisse, moderne visie neerleggen opkernenergie als onderdeel van de toekomstige klimaatneutraleenergiesystemen?Mevrouw Kröger (GroenLinks-PvdA):Die frisse nieuwe partij, dat mooie nieuwe linkse blok, bouwt natuurlijkvoort op een heel stevig fundament. Dat stevige fundament is onderandere ons verkiezingsprogramma. Kijk, ik begon net als volgt. Ook desterkste voorstanders van kernenergie – ik weet dat de heer Bontenbaldaar een van is – zullen toch heel veel moeite hebben met deze Kamer-brief van de Minister en echt denken: «Oké, wat betekent dit? Vier kern-centrales in Nederland; welk budget hangt daaraan vast? Past dat? Is eenreëel verhaal?» Voor mij is een fris geluid ook een reëel geluid.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15522 De heer Bontenbal (CDA):Een nieuwe, frisse partij met hele oude standpunten; dat is dan weerjammer. Maar dan even twee hele concrete vragen, om het wat serieuzerte maken. Zijn SMR’s voor GroenLinks-PvdA wel bespreekbaar? En twee:is het openhouden van Borssele – en ik wil hier wel echt concreteantwoorden op – ook de wens van GroenLinks-PvdA? Op de website vanGroenLinks-PvdA heeft namelijk nog lange tijd gestaan dat ook Borssele,een goed draaiende kerncentrale, dicht zou moeten. Ik zou op beidevragen een duidelijk antwoord willen hebben.Mevrouw Kröger (GroenLinks-PvdA):Voor SMR’s geldt eigenlijk ook het hele betoog dat ik heb gehouden: het isop dit moment een tekentafel- of powerpointrealiteit, waarbij er heel veelonzekerheden zijn wat betreft de kosten, en waarvoor het fundamenteleprobleem van kernafval ook niet is opgelost. Als we hier in de Kamer eenhele discussie hebben over mensen die zich zorgen maken over windtur-bines, dan vraag ik me het volgende af: denken de partijen die nu heelhard pleiten voor een SMR dat, zeg maar, twee keer de tiphoogte daarbijeen reële afstandsnorm is? Ik merk dus dat ik denk ... O, vier keer detiphoogte, zegt meneer Vermeer. Excuus! Ik zie dat nu dus gewoon niet alsoplossing voor het grote vraagstuk waar we voor staan. Met betrekkingtot de kerncentrale Borssele heb ik wel echt vragen over het advies van deCommissie m.e.r. Daarin wordt namelijk gezegd: waar is die veiligheids-analyse die er moet komen?De voorzitter:Dank u wel. De heer Eerdmans heeft een vraag.De heer Eerdmans (JA21):Het voordeel van een SMR is dat die in ieder geval niet 400 meter bovende grond uitsteekt; ik denk dus dat er toch wat verschillen tussen zitten.Maar in het verlengde van de heer Bontenbal ... O, ik hoor iets overRotterdam. Maar goed, dit is inderdaad een vertrouwd zuurlinks geluidvanuit mevrouw Kröger. Maar in de landen waarin links aan de machtkomt, zie je dat dit standpunt verandert. Ik heb Starmer genoemd. Dat istoch niet echt een rechts-liberale man; hij behoort echt tot de linksefamilie. Hij zegt: we moeten wereldleider worden. Dat zegt hij niet omdathij nou zo heel gek is op kernenergie, maar hij ziet dat het banen opleverten op een relatief eenvoudige en betaalbare manier groene stroom geeft.Mijn vraag is dus als volgt. U kunt wel zeggen «die brief staat vol metniet-realistische zaken», maar hoe is het GroenLinks-dogma eigenlijk tebeslechten? Dat is ook de vraag van de heer Bontenbal. Hoe krijgt het eeniets positievere blik richting kernenergie, zoals het geval is in al die landendie ik genoemd heb, maar ook in de eigen GroenLinks-fractie in Opmeerbijvoorbeeld; die zeggen gewoon «geef ons zo’n module».Mevrouw Kröger (GroenLinks-PvdA):De heer Eerdmans noemt hier het voorbeeld van Keir Starmer in de UK.Die heeft volgens mij vooral een enorm hoofdpijndossier op zijn bordjemet Hinkley Point. Nogmaals: als we het hebben over kerndogma’s, voelik dat de echte kerndogma’s vooral zitten in die hele wens vanvier kerncentrales voor 14,5 miljard, in een klein land waarin we op kortetermijn grote stappen moeten zetten, en waarin er ongelofelijk veel kanmet wind en zon. Ik hoop eigenlijk vooral dat we daar vandaag doorheenbreken, met een Minister die heel duidelijk gaat schetsen over welkekosten we het nou eigenlijk hebben.De heer Eerdmans (JA21):En dat zegt de partij die het land vol wil zetten met windturbines! Ik vindhet zo ongekend. Ik kom er al jaren niet achter waar het probleem zit;Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15523 vroeger ging het bij Greenpeace vooral om het afvalprobleem; diemoesten zich vastketenen aan allerlei boten op de Noordzee enzovoorts.Nu is er iets met ruimte. Dan denk ik: ja, jongens, zet dan niet het heleland vol met windturbines; laten we daar eens mee beginnen. Ik zie hetdus niet. Ik zal waarschijnlijk ook vandaag niet zien waar dat trauma vanGroenLinks ’m in zit. Maar ik ga een andere keer nog weleens doorvragen,voorzitter.De voorzitter:De heer Eerdmans, de volgende keer dat u de voorzitter bij een debat wilbetrekken, moet u gewoon naar een EZ-debat komen! Morgen bijvoor-beeld, over het verdienvermogen van Nederland. Dan kunnen we kijkenwaar we geld mee kunnen verdienen: met kerncentrales uit Frankrijk ofmet windmolens uit Nederland. Maar ik zal nu als voorzitter hier niet opverdergaan, want ik ben neutraal. Meneer Kröger – nee, mevrouw Kröger!– met haar antwoord.Mevrouw Kröger (GroenLinks-PvdA):Meneer Kröger! Nu is alles in de war. O, ik hoor dat de heer Vermeer ookeen interruptie wil plegen, maar ik mag eerst nog antwoord geven. Overhet algemeen als je een vraag krijgt ...Ik zou de heer Eerdmans toch het volgende terug willen geven. Bij elkKamerdebat wordt er ongeveer een kerncentrale bovenop geplust: vantwee naar vier, dan nog een paar SMR’s, en huppakee het hele land vol. Ikdenk gewoon: op welke realiteit is dit idee gestoeld? Als je puur de briefvan de Minister leest, de cijfers bekijkt, de ruimte bekijkt ... Denk ook aanhet feit dat men in Groningen zegt: absoluut niet! Ik weet dat de heerEerdmans daar niet gevoelig voor is; die wil volgens mij ook gewoondoorpompen in Groningen. Dan denk ik dus toch dat de realiteitszin ietwatontbreekt.De heer Vermeer (BBB):Ik denk dat mevrouw Kröger net een heel belangrijk argument noemdewaarom juist kernenergie in Nederland zo belangrijk is, en dat is dat wijeen klein, dichtbevolkt land zijn. De heer Eerdmans gaf dat net ook al aan.Ik denk dat veel omwonenden, als ze mogen kiezen tussen zonneparken,windmolens en kernenergie, een andere keuze maken dan wanneer zealleen de vraag krijgen: wilt u wel of geen kernenergie? Maar wat voor mijnog wel belangrijk is om te weten wat de positie van GroenLinks-PvdA is,is een antwoord op de vraag of mevrouw Kröger per definitie geenkernenergie wil. Neem bijvoorbeeld een datacenter, waarvoor denucleaire unit goedkoper is dan het datacenter zelf, laat staan de inrichtingdaarvan. Als private partijen hiervoor hun eigen energievoorziening willenregelen, is GroenLinks-PvdA er dan nog steeds op tegen of kunnen ze erdan wel mee akkoord gaan? Een ander voorbeeld zou Chemelot kunnenzijn.Mevrouw Kröger (GroenLinks-PvdA):Toch even op dat eerste punt. De heer Vermeer stelt dat mensen liever eenSMR met de bijbehorende opslag van afval in hun gemeente hebben daneen windmolen of een zonnepark, maar als je kijkt naar de inspraak inBorssele, naar de zorgen in Terneuzen of naar wat er in Groningen speelt,weet ik niet waar de heer Vermeer de onderbouwing hiervoor vandaanhaalt; laat ik het zo maar zeggen. Voor ons zijn er evidente nadelen aankernenergie, echt zwaarwegende, evidente nadelen. Er zijn verschillendescenario’s en je moet een keuze maken. Je kunt geld verstandig uitgeven.Je kunt kiezen voor een systeem dat draait op zon, wind, groenewaterstof, opslagbatterijen et cetera. Dat is inderdaad het scenariowaarvoor wij dan kiezen.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15524 De voorzitter:Dank u wel. Dan is de beurt aan de heer Erkens van de VVD. Ga uw gang.De heer Erkens (VVD):Dank u, voorzitter. Kernenergie is noodzakelijk om te komen tot eenschone, betrouwbare en betaalbare Nederlandse energievoorziening. DeVVD is er dan ook trots op om het taboe op kernenergie in Nederland tedoorbreken. Er is nu sprake van een heuse nucleaire renaissance in dewereld. Een eenzijdige focus op hernieuwbare energie lijkt te leiden tottorenhoge en volatiele energieprijzen. In buurland Duitsland is erindustriële krimp. In Frankrijk daarentegen zijn de energieprijzen stabieler,kan de industrie nog concurreren en is er deze week nog een enormeambitie op het gebied van artificial intelligence aangekondigd, allemaaldoor de duurzame stroom op basis van kerncentrales.Voorzitter. Ik had een hele spreektekst voorbereid, maar ik heb er een deelvan geschrapt, omdat er de laatste 24 uur nogal wat gezegd is door eenheleboel partijen. We leven in een tijd van geopolitieke spanningen. Wezijn nog steeds enorm afhankelijk van energie van buiten Europa. Onzeenergieprijzen zijn nog steeds te hoog voor onze huishoudens enbedrijven. Kernenergie is onmisbaar, dus daar moeten we de komendejaren serieus op inzetten. De laatste jaren is er een meerderheid ontstaanin de Kamer, na decennialang links verzet met het argument: het duurttien jaar, dus het komt te laat. Die argumenten horen we nog steeds,fascinerend genoeg.Maar de laatste 24 uur zie ik meerdere partijen over elkaar heen buitelenom toch te graaien uit het kernenergiegeldpotje. Het CDA vindt D66daarop, de PVV sluit zich daarbij aan en BBB wel of niet; dat is mij nogsteeds niet duidelijk. Dit holt de kernenergieambities uit. Het feit dat departij van de heer Timmermans zich hier gretig bij aansluit, zou volgensmij voldoende moeten zeggen voor de voorstanders van kernenergie. Erzit namelijk nog 14,6 miljard in het Klimaatfonds, waarvan 14,1 miljardvoor kernenergie beschikbaar is. Als je 5 miljard uit dat fonds haalt, zal tenminste 4,5 miljard, 90%, van kernenergiegeld komen.Het is ook niet zo dat je er achteloos geld uit kunt halen, want daarvertraag je de boel mee. Je laat daarmee namelijk zien dat je niet serieusbent. Je komt daardoor achteraan in de rij te staan bij de producenten,waarvan er niet veel zijn in de wereld – er zijn er drie die we in Nederlandkunnen overwegen – en die nu van overal, uit verschillende landen,aanvragen krijgen. Als je nu miljarden weghaalt, laat je als Nederlandsepolitiek eigenlijk zien: wij zijn niet serieus op het gebied van kernenergie;we hebben wel een voornemen, maar we halen toch een deel van het geldweg. Ik zeg dus tegen de collega’s: doe dat niet. De heer Flach noemde hetmooi «de nucleaire coup», maar volgens mij is het een antinucleaire coup,van de leden Bontenbal, Wilders en Jetten, met de heer Timmermans opde bijrijdersstoel. Ik roep mijn collega’s er dus toe op om dit niet te doenen tot inkeer te komen, want we moeten deze ambities overeind houden.De VVD gaat dit dan ook niet doen. Daarover staan ook gewoon afsprakenin het hoofdlijnenakkoord.Ik heb nog wat inhoudelijke vragen aan de Minister, maar ik zie dat ditinterrupties uitlokt.De heer Grinwis (ChristenUnie):Dit zou een splijtende bijdrage zijn geweest, ware het niet dat die eigenlijkenorm falen en vertraging maskeert. Die kerncentrale zou namelijk eerstrond 2030 worden gebouwd. Toen werd het 2035. Inmiddels durftniemand er meer een jaartal op te plakken. Ondertussen doen anderepartijen inderdaad voorstellen om een blunder uit de formatie – ik weetdat de VVD heeft gevraagd: weet je het zeker, weet je het zeker? – teherstellen en boerenondernemers die nu aan de kant staan toegang tegeven tot het Klimaatfonds. Dat gaat om toegang geven, hè? Dat is nogTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15525 wat anders dan de vraag hoeveel miljard dat precies wordt. Het initiatief-wetsvoorstel regelt de toegang. Vervolgens kun je bij begrotingsdis-cussies een discussie krijgen over hoeveel geld er naar welk onderwerpmoet. Wil de heer Erkens misschien wel 20 miljard voor kernenergie? Dankan hij dat inbrengen in een begrotingsdiscussie. Willen andere partijen,zoals de ChristenUnie, ook geld voor boerenondernemers? Dan kan datook ingebracht worden.De voorzitter:En uw vraag is?De heer Grinwis (ChristenUnie):Er gaat veel geld naar het eigen risico. Wat ons betreft is dat een niet zoverstandige, consumptieve uitgave. Dat investeer ik liever in de toekomstvan Nederland. Er zijn kortom oplossingen genoeg.De voorzitter:Meneer Grinwis, uw vraag.De heer Grinwis (ChristenUnie):Ik zal stoppen, voorzitter. Maar dit wegframen als een aanval opkernenergie, vind ik een beetje ... Het is geen splijtend betoog, maar hetmaskeren van de eigen onmacht om het maar niet te realiseren. Daar krijgik graag een reactie op.De heer Erkens (VVD):Die reactie geef ik graag, want het is heel simpel. Als er 14,1 miljard voorkernenergie ligt en je wilt daar 5 miljard van weghalen, doe je gewoon ietsaan de ambities. Dat moet je ook eerlijk zijn over dat je kernenergie nietbelangrijk genoeg vindt om te investeren in de energieonafhankelijkheidin de toekomst, een lagere energierekening en ga zo maar door. Het is watdat betreft een investering in de toekomst. Ik hoor nu wel in de bijdragevan de heer Grinwis dat het blijkbaar misschien toch niet uit dat bedraghoeft te komen. Maar het voorstel waarover wij in de Tweede Kamergestemd hebben – volgens mij was dat bij de begroting voor Klimaat, eindvorig jaar bij de begrotingsbehandeling – was gewoon een voorstelwaarin er 5 miljard uit de kernenergiepot gehaald werd. Dus we kunnen ernu omheen draaien, alsof dat niet het voorstel is, maar ja, het is heelsimpel: als je ergens 5 miljard weghaalt en het ergens anders aanspendeert, kun je minder op het onderwerp doen waar 5 miljard weggaat.De heer Bontenbal (CDA):Hier heb ik natuurlijk een beetje op gewacht. De VVD is een beetje in decampagnestand geraakt en gaat ook het CDA aanvallen. Dat vind ik dantoch interessant. De VVD zit zelf in de coalitie. Dus als er ambitie moet zijnop het gebied van kernenergie, moet de VVD dat laten zien, ook quadoorlooptijd. Dat zou dus mijn reactie zijn.Het tweede is dat u voor een klimaatopgave staat die breder is dankernenergie. Er staat ook nog 4 tot 5 megaton ingeboekt voor delandbouw. Er was geen enkel plan om daaraan te geraken qua maatre-gelen, maar ook niet qua budget. Deze Minister is Klimaatminister enmoet die megatonnen voor 2030 bij elkaar houden. U heeft de doelstellingneergezet en die wilt u ook halen, denk ik. Het gaat dus niet alleen overkernenergie, maar ook over hoe we de doelstelling in de agrarische sectorgaan realiseren. Daarvoor is geld nodig. Als u vraagt of dit een heel fraaivoorstel is, zeg ik: nee, het is een soort noodgreep; omdat er gewoon nietgenoeg geld is om dat stukje van 4 à 5 megaton in landbouw te halen,doen we dit. Als u zegt dat u straks meer geld nodig heeft voorkernenergie, vindt u mij aan uw zijde.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15526 De voorzitter:En uw vraag is?De heer Bontenbal (CDA):Maar deze megatonnen moeten veel sneller gehaald worden dan dieandere megatonnen. Ik wil gewoon niet dat de agrarische sector tegen demuur rijdt. De gelden voor kernenergie gaan later uitgegeven worden dande gelden voor landbouw. Dát is de reden. Wij willen de klimaatdoelenhalen en niet de agrarische sector tegen de muur laten rijden. U heeft ookde verantwoordelijkheid om dat niet te willen.De voorzitter:En nu uw vraag, meneer Bontenbal, want dit is bijna ...De heer Bontenbal (CDA):Ik wil daar graag een reactie op.De voorzitter:O, dit was het. Helemaal goed.De heer Erkens (VVD):Er lopen een paar dingen door elkaar in het verhaal van de heerBontenbal. Ik snap het; het is een gevoelig punt, want hij heeft zich ookjaren ingezet voor kernenergie en wat dat betreft zal het voorstel om nuwel een deel van het kernenergiegeld te gaan inzetten voor andere zakenmoeilijk voor hem zijn. Maar de heer Bontenbal kan ook niet ontkennendat wanneer je 5 miljard weghaalt, al die internationale bedrijven die hiercentrales zouden moeten bouwen, ons ook minder serieus gaan nemen.De capaciteit om kerncentrales te bouwen in de wereld, is de komendejaren beperkt. Dat weten we. Daar zitten wachtrijen aan vast. Dus aan deene kant praten over dat er vertragingen plaatsvinden door het locatieon-derzoek, maar tegelijkertijd zelf een voorstel doen waarvan misschien devertraging nog veel groter kan worden als je daardoor achter in de rijkomt bij de partijen die hier de centrales moeten bouwen, vind ik ookonverantwoord.Ik ben dan wel benieuwd naar het volgende, maar die interruptie kan ikdan andersom gaan plaatsen. Er ligt natuurlijk gewoon nog 5 miljard bijLVVN voor de landbouw. Zijn dat dan dezelfde miljarden en moeten dienaar het Klimaatfonds gaan? Dat is mij even niet duidelijk. Er wordtnamelijk gevraagd om 5 miljard. Dat is toevallig precies dat bedrag datnog onbesteed bij LVVN ligt en in het hoofdlijnenakkoord is ookafgesproken om dat hiervoor in te zetten. Dus moet het nou uitkernenergie komen of niet? Het wordt echt onduidelijk voor me.De voorzitter:Die interruptie kunt u dadelijk doen als de heer Bontenbal aan de beurt is.De heer Erkens vervolgt zijn betoog. U heeft nog twee minuten.De heer Erkens (VVD):Voorzitter, een aantal vragen aan de Minister over SMR’s, ten eerste. Opdit moment is de overheid nog bezig met onderzoek en simulatie, terwijlde markt nu eigenlijk al veel sneller lijkt te gaan. Hoe kan de Ministerconcrete initiatieven, zoals de Nederlandse start-up Thorizon, financieelfaciliteren vanuit bestaande beschikbare middelen? Hoe kijkt de Ministerernaar om de helft van het beschikbare SMR-geld vrij te maken voorSMR-investeringen in echte trajecten die ook concreet aan het worden zijnin Nederland, bijvoorbeeld in een SMR-fonds? Daarnaast zien we ookgraag nog een visie op welk onderdeel van de waardeketens van dieSMR-industrie we in Nederland van de grond willen opbouwen.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15527 Voorzitter. Er moet ook meer onderzoek gedaan worden naar nucleaireinnovaties. In 2022 heeft de Kamer in ruime meerderheid besloten ommijn motie om kernenergie toegang te geven tot de topsector Energie aante nemen. Tot op heden is die nog niet uitgevoerd. Wij horen, net als deheer Vermeer, vanuit elke nucleaire speler dat dit te maken heeft metonwil vanuit de topsector Energie. Het lijkt me toch niet de bedoeling datdaar het beleid gemaakt wordt in plaats van dat het kabinet en de politiekdaarover gaan. Dus graag ook een reactie van de Minister daarop. Ik hoordaarnaast graag hoe ze kijkt naar het stuk in De Telegraaf over dat hetNationaal Klimaat Platform kernenergie ook blijft uitsluiten. Daar ben ikook wel klaar mee. Want als er door dit platform plannen voor na 2030worden gemaakt, lijkt me dat kernenergie daar gewoon een onderdeel vanis.Voorzitter. Mijn laatste punt. We zien dat Nederland en Europa volledigachterraken op het gebied van artificial intelligence. Deze week was ergelukkig wat hoopvol nieuws uit Frankrijk. Maar China en Amerika racenvooruit op dit vlak. AI en SMR’s gaan uitstekend samen, zo laten ook detechreuzen uit de VS zien. Die hebben ook al concrete SMR-investeringenaangekondigd voor hun AI-infrastructuur. Graag hoor ik van de Minister ofze bereid is om samen met de Minister van EZ die AI- en SMR-strategie dekomende maanden wat dichter bij elkaar te brengen, zodat we ook inNederland die koppelkans pakken en kunnen blijven meeconcurreren inde race die nu gaande is.Dank u, voorzitter.De voorzitter:Dat leidt tot een vraag van mevrouw Kröger.Mevrouw Kröger (GroenLinks-PvdA):Toch nog even over die 5 miljard. Wat ons betreft geven we dat geld nu uitaan de dingen die goed zijn voor het klimaat en die direct effect hebbenop de energierekening van mensen, dus inderdaad aan isoleren, zonnepa-nelen et cetera. Maar goed, vanuit het perspectief van de heer Erkensbegrijp ik best dat hij denkt dat dit ten koste gaat van kernenergie. Maarhoe kijkt hij dan naar het voorstel van de heer Vermeer om de 5 miljardaan meevallers die er waarschijnlijk dit jaar komt, bij de Voorjaarsnota toete voegen aan het Klimaatfonds? Acht hij dat dan een reëel voorstel?De heer Erkens (VVD):Alle partijen kunnen eigen claims indienen voor de Voorjaarsnota. Zowerken die processen simpelweg. Maar volgens mij kun je in Nederlandvolgens de begrotingsregels sowieso nog steeds geen meevallers inzettendie er nog niet zijn. Dat is een beetje alsof ik er thuis van uitga dat ik deStaatsloterij zou winnen, een vakantie boek en online een auto bestel, dieik later ga betalen. Dat is niet onze voorkeursroute.Mevrouw Kröger (GroenLinks-PvdA):Dus voor de duidelijkheid: er is een voorstel, ook met steun van de BBB,dat er 5 miljard naar landbouw moet, naar de klimaatopgave voorlandbouw, naar boeren en dat dit gewoon uit het Klimaatfonds moetkomen.De heer Erkens (VVD):Als het nu uit het Klimaatfonds komt, dan gaat het ten koste vankernenergie. Ik heb meermaals herhaald dat we daar gewoon afsprakenover gemaakt hebben en dat de VVD de investeringen in kernenergie wilblijven doen.De voorzitter:Mevrouw Beckerman, uw laatste interruptie.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15528 Mevrouw Beckerman (SP):Hoe enthousiast mensen ook mogen zijn over kernenergie, we zijn nogniet eens begonnen en tegenvaller op tegenvaller stapelt zich op. Er is alveel gerefereerd aan de brieven die recent zijn gekomen, maar een helepijnlijke vond ik wel dat Groningen ook weer in beeld is voor eenkerncentrale. We hebben net een parlementaire enquête gehad. Daarin isgeconcludeerd dat we een ereschuld aan Groningen hebben. Er is eenmotie van mij aangenomen om Groningen te schrappen. En omdat datniet op tijd is gedaan, zegt het kabinet nu: Groningen is weer in beeld.Vindt de VVD met de SP dat de Tweede Kamer opnieuw klip-en-klaar moetuitspreken dat Groningen niet in beeld is, niet in beeld zal komen en datwe dat ook koste wat kost gaan voorkomen?De heer Erkens (VVD):Ik las de beantwoording van mijn Kamervragen als volgt: om de juridischeprocedure zorgvuldig te laten doorlopen en later te laten standhouden bijeen rechter, moet de Eemshaven nu in de procedure mee. Ik heb al eerderen vaker gezegd dat de voorkeurslocatie van mijn fractie Borssele is. Datis niet de Eemshaven en dat wordt het hiermee ook niet. Daar kunnen wedus heel duidelijk over zijn. Het enige wat ik hierin wel snap, is dat als jenu een procedure doet die ervoor zorgt dat het daarna bij de rechteraangevochten kan worden omdat je de Eemshaven niet in het proces laatafvallen – volgens mij moet namelijk de uitkomst zijn dat de locatie afvaltin het proces – dat proces dan mogelijk jarenlang wordt aangevochten bijde rechter door ngo’s die deze centrales niet willen en we dan inderdaadjaren vertraging gaan krijgen in de bouw van kerncentrales. Dat isonwenselijk. Maar voor ons blijft de voorkeurslocatie gewoon Borssele,zoals dat eerder gecommuniceerd is.De voorzitter:Dank u wel. Er zijn verder geen interrupties. Dus dan is het woord aanmevrouw Beckerman van de SP voor haar inbreng.Mevrouw Beckerman (SP):Voorzitter. Kernenergie is een heerlijke theoretische werkelijkheid voorsommigen. Al zes of zeven decennia is het de belofte, dé manier omgoedkoop en veilig energie op te wekken. Het enige probleem dat daaraannog in de weg staat, is de realiteit. Ik zei het net al: we zijn nog niet eensbegonnen, maar de tegenvallers stapelen zich al op. Partijen moeten zelfshun eigen kernprincipes loslaten om toch maar weer tot een plan tekomen voor kernenergie.Voorzitter. Om te beginnen: kernenergie is veel te duur. Voorstanders vankernenergie beweren dat het een goedkope en betaalbare energiebron is,maar uit zowel nationale als internationale analyses blijkt dat kernenergieeen van de duurste manieren is om elektriciteit op te wekken. Ik verwijsnaar één studie, de Levelized Cost of Energy+, een analyse van Lazard.Daaruit blijkt dat kernenergie in 2021 maar liefst 167 dollar permegawattuur kostte, vergeleken met 38 dollar per megawattuur voorwindenergie en 36 dollar per megawattuur voor zonne-energie. Hoewel deruwe productiekosten van een kilowattuur kernenergie laag kúnnen zijn,namelijk € 0,02 of € 0,03 per kilowattuur, zijn de totale kosten, inclusiefbouw, onderhoud en afvalopslag, veel hoger. Wanneer alle investerings-kosten worden meegerekend, stijgen de kosten naar ruim € 0,08 perkilowattuur. En dan moeten ze ook nog eens 85% van de tijd draaien omfinancieel rendabel te zijn. We zien nu al die financiële tegenvallers, ook inNederland.Het tweede probleem met kernenergie: het duurt te lang voor die er is. Inde brieven van de Minister lezen we dat 2035 al uit beeld is, maar er wordtniet bij verteld welk jaar dan wel in beeld is. Wat is het nou? Voorstandersvan kernenergie stellen dat we met grootschalige kerncentrales onzeTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15529 energievoorziening veiligstellen, maar waar ter wereld is een kerncentraleooit op tijd en binnen budget gebouwd? De voorbeelden zijn al genoemd:in Frankrijk was de vertraging twaalf jaar en in het Verenigd Koninkrijkwas de vertraging veertien jaar. Ons lukt het niet eens om binnen de tijdons eigen gebouw te renoveren, dus hoe moet dit dan gaan?Dan nog iets waarvan ik me afvroeg: is het nou superhypocriet of is hetjuist goed nieuws? Dat betreft de draai van onder andere de VVD, diealtijd pleitte voor marktwerking, maar nu zegt dat kernenergie helemaal inoverheidshanden moet zijn. Want ja, hoe graag voorstanders het ookwillen en hoe graag ze ook denken dat dit wel gaat lukken, de realiteit isdat geen enkel bedrijf bereid is om de financiële risico’s te dragen. DeStaat moet alle kosten en risico’s op zich nemen, want kerncentrales zijnstructureel duurder dan vooraf gedacht. Ik hoop dat ik het toch een kleinbeetje als goed nieuws kan beschouwen en dat die draai van de VVD nietalleen de kernenergie betreft, maar de energievoorziening in brede zin.Dan kunnen er mooie dingen gebeuren.Dit was uitlokking, expres.De voorzitter:Nou, meneer Erkens, we zullen eens kijken of dat nog kan. Ja, het kannog, dus gaat uw gang.De heer Erkens (VVD):Ik heb geteld, voorzitter. Het is een beetje uitlokking, natuurlijk, maar hetvoordeel is ... Mevrouw Beckerman geeft aan dat het een draai is, maartwee jaar geleden hebben we samen met de heer Bontenbal al voorge-steld om een staatsdeelneming op te richten – dat heeft toentertijd in DeTelegraaf gestaan – omdat de wereldwijde politieke onzekerheid ervoorzorgt dat geen private partij eraan wil. Ik vind het signaal dat die miljardenmisschien niet zeker zijn juist een teken aan de wand voor de gedachte datde overheid deze investering op zich moet nemen. De politiek kan op ditdossier namelijk best wisselvallig zijn. Mijn vraag zou de volgende zijn. DeSP wil geen kernenergie en wil ook heel veel fossiele winning niet meer.De SP is ook tegen gaswinning op de Noordzee, volgens mij. Hoe gaan wehet dan wel voor elkaar krijgen? Welke energie gaan we in Nederland danwel winnen? Dat zou mijn vraag zijn.Mevrouw Beckerman (SP):Dat zijn, zoals ik dat zelf ook altijd probeer te doen, heel veel vragen in éénvraag. Laat ik beginnen bij de politieke wisselvalligheid en vooral bij demooie uitspraak van de VVD dat je energie ook in publieke handen kunthouden. Laten we met die twee realiteiten in het achterhoofd eens watbreder gaan kijken naar onze energievoorziening nu, want dat is wel eenheel actueel punt. We zien dat de gasprijzen aan het stijgen zijn. We ziendat heel veel huishoudens zich grote, grote zorgen maken. We zien dat hetkoud is. We zien ook dat bedrijven een prikkel hebben om gas te verkopenwanneer het duur is en daar geld aan te verdienen. Daarom zeggen heelveel landen: de opslag maken we helemaal publiek; we zorgen dat wegasvoorraden hebben voor als het koud wordt; we zorgen dat onzeinwoners goed en betaalbaar warm kunnen zijn. Als we die mooie lijn vande VVD doortrekken – de heer Erkens zegt: de politiek is wel erg wissel-vallig en we moeten publiek gaan – zou dit een belangrijk punt kunnenzijn, zodat je beter kunt prioriteren. Want wat doen we nu? We jagen deinwoners de markt op en heffen vervolgens een enorme belasting,waardoor heel veel mensen nu in de kou zitten.Het tweede deel van de vraag was: wat dan wel? Kijk bijvoorbeeld naarhoe snel het is gegaan met zonne-energie en hoe populair die panelen zijnals ze op het dak liggen. We zouden dat heel goed kunnen combinerenmet bijvoorbeeld collectieve batterijen. Ik zeg expres: collectief. Wij zijnniet zo’n groot voorstander van individueel. Maar wat is daar gebeurd?Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15530 Dan kijk ik toch weer naar de VVD, die net het punt van politieke wisselval-ligheid maakte. Ja, daar is nou echt sprake van politieke wisselvalligheid,want de goede regelingen die er waren, zijn teruggedraaid. Daardoor zieje dat de populariteit bij bijvoorbeeld huurders heel erg afneemt, terwijldiezelfde huurders vaak hun energierekening niet kunnen betalen. Waarzou mijn partij dus als eerste in investeren? Wij zouden ervoor zorgen datwe op geschikte daken collectieve zonnepanelen leggen, waar mensenvan kunnen profiteren, want nu kost het heel veel mensen, zekerhuurders, heel veel geld. Wij zouden dan ook zorgen voor opslag. Dat zijnecht stappen vooruit, waar je meteen mee kunt beginnen en die er meteenvoor zorgen dat de energierekening omlaaggaat. Je hebt er ook meteenveel opwek mee. De batterijkosten gaan nu ook omlaag; Nederland looptdaarin achter. Dit lijken mij nou echt gewenste investeringen waardoor jeén veel groener bent én de energierekening voor mensen kunt verlagen.Voorzitter, mag ik nog meer opwekmethoden noemen? Ik vind het welleuk.De voorzitter:Nou, nee, dit is wel genoeg, lijkt me. Ik snap dat u het leuk vindt, maar wemoeten ook nog met de Minister het debat aan. U vervolgt uw betoog.Daarvoor heeft u nog anderhalve minuut.Mevrouw Beckerman (SP):Anderhalve minuut.Voorzitter. Dan ga ik toch eerst even mijn punt maken over Groningen.Groningen, Drenthe en Friesland zijn in beeld voor de eindopslag vanradioactief afval, maar nu ook weer voor een kerncentrale. De TweedeKamer was heel helder en stemde voor mijn motie om Groningen weg testrepen als mogelijke locatie. Daarna kwamen de harde conclusies van deparlementaire enquête. Die twee dingen zouden een teken aan de wandmoeten zijn voor dit kabinet. Nu zien we dat Groningen toch weermeegenomen wordt en dat er toch weer een analyse komt. En dat is nietomdat het moet, maar omdat het kabinet niet op tijd is geweest met hetwegstrepen van deze plek als zoeklocatie. Wij zijn, Groningen is geenafvalputje. De feiten spreken voor zich. Wat de SP betreft neemt deMinister dan ook de nuloptie mee in plaats van Groningen.Dan heel kort nog iets over kernafval, als het mag. Naast de hoge kostenen de trage realisatie is er nog een fundamenteel probleem metkernenergie: het kernafval. Dat afval blijft honderdduizenden jarenradioactief en een veilige, definitieve oplossing ontbreekt nog steeds. Ineen eerder debat hebben wij de zoutkoepels genoemd en hebben wijgevraagd of die in beeld zijn. «Nee, die zijn niet in beeld», werd daarovergezegd, maar via een omweg blijken ze toch in beeld te zijn. Wanneerwordt die optie ook weggestreept?Dank u wel.De voorzitter:Dank, mevrouw Beckerman. Dan gaan we naar de heer Kops van de PVVvoor zijn inbreng. Ga uw gang.De heer Kops (PVV):Dank u wel, voorzitter. In plaats van te rommelen met veel te lageafstandsnormen voor windturbines en dergelijke, om die dingen tochdicht bij omwonenden te kunnen doordrukken, zou de Minister veel beterhaast kunnen maken met de bouw van die nieuwe kerncentrales. Eengroter aandeel kernenergie: de meerderheid van de Kamer wil dat, hetvorige kabinet wilde dat en ook dit kabinet wil dat. Niet twee nieuwekerncentrales erbij, maar zelfs vier. Ik zou zeggen: hartstikke goed, vooraldoen. Maar dan moet de Minister daar natuurlijk wel voor gaan zorgen.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15531 Want praten over kernenergie doen we al jaren. Onderzoeken zus,procedures zo, een debatje hier, een debatje daar, en ondertussen duurthet allemaal veel en veel te lang. Ook in de laatste brief van de Ministergaat het mis. Ik citeer: «Het lijkt niet meer realistisch om de eerste centralein 2035 operationeel te hebben.» Ten eerste: hoezo niet? Dat is nogtien jaar. Dat moet toch wel gaan lukken, met een beetje goede wil. Tentweede: het lijkt erop dat de Minister zich er al bij heeft neergelegd. Datkan natuurlijk niet. Kan zij hier toezeggen dat zij zich er keihard voor zalinzetten dat 2035, of liever nog eerder, wel gehaald gaat worden? Tenderde: waar komt die vertraging eigenlijk door? «Er moeten nog heel veelstappen worden gezet», zo lezen we, «zowel in de ruimtelijke procedureals in de aanbesteding als in de uiteindelijke bouw. Een detailplanning vanal deze stappen is nog niet te geven.» Sorry, hoor, maar dat klinkt eenbeetje alsof er de afgelopen jaren heel weinig, bijna niets, is gebeurd. Watis hier eigenlijk misgegaan? Wat heeft de Minister sinds haar aantredenconcreet gedaan om die centrales echt gebouwd te krijgen? Graag eenreactie.Voorzitter. Eind 2022, dus al meer dan twee jaar geleden, hebben we in dithuis een technische briefing gehad. Toen heb ik aan de aanwezigedeskundigen, de onderzoekers, gevraagd: wat is er nou nodig vanuit deoverheid, vanuit de politiek, vanuit ons dus, om de bouw van diekerncentrales echt te versnellen? Het antwoord was simpel, maar ook heelhelder: meer mankracht, vooral bij de toezichthouder, de AutoriteitNucleaire Veiligheid en Stralingsbescherming. Vervolgens heeft de PVVeen motie ingediend met het verzoek om de capaciteit daar uit te breiden.Die motie is aangenomen. Wat is daar dan de afgelopen twee jaar vanterechtgekomen? Graag een reactie.Voorzitter. In haar brief heeft de Minister het over een juridisch versnel-lingspakket, verschillende wet- en regelgevingstrajecten, structurele enprocedurele versnelling, procedurele stappen in de verkenningsfase vande projectprocedure in relatie tot participatie en het moment vanonafhankelijk advies enzovoorts. Ik heb echt geen idee wat hier staat. Kande Minister dit concreet maken? Hoe is het eigenlijk mogelijk dat we hetjaren later nog steeds over versnellen hebben? Waarom is dat versnellenniet allang gebeurd? Hoe kan het dat een heel eenvoudige motie over hetuitbreiden van capaciteit niet allang resultaten heeft opgeleverd? Ik hebdie resultaten in ieder geval nog niet gezien, dus graag een reactie van deMinister.Voorzitter. We lezen in de brief van de Minister dat de locatiekeuze isvertraagd en dat de locatie Eemshaven toch als voorkeursalternatiefonderzocht zal worden. Dat noemt de Minister zelf «een dilemma». Datsnap ik niet helemaal, terwijl ik de brief en het advies van de landsad-vocaat toch goed heb gelezen. Zoals door de landsadvocaat uiteengezetis, moeten in de planMER redelijke alternatieven, waaronder dus ook delocatie Eemshaven, weliswaar worden beschreven en onderzocht, maar«dat betekent geenszins dat ook voor deze locatie gekozen moet worden».Concluderend: klopt het dan dat deze locatie wel onderzocht, maaruiteindelijk niet gekozen zal worden? Zo ja, wat is dan eigenlijk hetdilemma? En klopt het dan dus dat het feitelijk, in de praktijk, ondanks dathet juridisch moet, eigenlijk alleen maar onnodig werk, papierwerk, is endus vertraging oplevert?En daarna? Wat gebeurt er na de locatiekeuze? Ik citeer: «Er is op ditmoment nog geen inzicht in concrete maatregelen die mogelijk zijn om nade locatiekeuze de bijbehorende processen en besluitvorming teversnellen». Aldus de Minister. Geen idee. Hoe kan het dat dat inzicht erdan nog altijd niet is? Wat is hier eigenlijk misgegaan de afgelopen jaren?Ik heb heel concreet de vraag aan de Minister: wat gaat ze nu wél doenom dat echt te versnellen, zodat 2035 wél gehaald zal worden?Dank u wel.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15532 De voorzitter:Tot op de seconde, meneer Kops. Complimenten. Mevrouw Rooderkerkheeft een interruptie.Mevrouw Rooderkerk (D66):Ik ben toch wel benieuwd naar de reactie van meneer Kops op ... Sorry?De heer Kops (PVV):Zei u nou «Minister»?Mevrouw Rooderkerk (D66):«Meneer» zei ik, toch? Ik zou u graag als Minister aanspreken, maar dat isnog niet helemaal de bedoeling. Ik ben benieuwd naar de reactie vanmeneer Kops op het voorstel van BBB om het Klimaatfonds met 5 miljardop te plussen. Ik zag de heer Twitter ... Pardon, ik bedoel de heer Wilders;«meneer Twitter» is misschien best een goede naam voor de heerWilders, by the way. Ik zag de heer Wilders op Twitter weer iets roepen,namelijk dat we dat geld natuurlijk ook moeten gebruiken om degasrekening van de mensen te verlagen, als een soort nieuwe fossielesubsidie. Kortom, we moeten voorkomen dat het Klimaatfonds een soortgraaifonds wordt, waar nu voor allerlei andere doelen geld uit wordtgehaald. We moeten ervoor zorgen dat we de klimaataanpak versterken. Isde heer Kops het ermee eens dat er dan geld bij moet in het Klimaat-fonds?De heer Kops (PVV):Dank voor deze vraag. Het is een gesloten vraag, dus dan kan mevrouwRooderkerk het mij ook niet kwalijk nemen dat ik een gesloten antwoordgeef: nee, natuurlijk niet.Mevrouw Postma (NSC):De heer Kops hield een warm pleidooi voor kernenergie, zoals we dat vanhem gewend zijn en dat ook in het verkiezingsprogramma van de PVVstaat. Ik ben inderdaad wat in verwarring gebracht door de tweet van deheer Wilders, die het erover heeft dat we de kosten dan inderdaad maarmoeten gaan dekken uit het Klimaatfonds. De uitdaging ligt er nu juist indat het geld in het Klimaatfonds dat nog vrij ligt, bestemd is voorkernenergie – en juist daar houden de heer Kops en de PVV zo’n warmpleidooi voor. Hoe moet ik die tweet zien in verhouding tot de inbreng dieu net leverde?De heer Kops (PVV):Bij mijn weten zijn er gisteren twee voorstellen gedaan. Het ene betrefteen motie in de Eerste Kamer, en er ligt ook nog een initiatiefwetsvoorstel.Daarbij gaat het om 5 miljard. Ik moet eerlijk zeggen dat ik nog niethelemaal helder heb waar precies dat geld vandaan moet komen. Danwordt er gezegd: uit het Klimaatfonds. Maar waar binnen het Klimaat-fonds het dan vandaan moet komen, is mij eerlijk gezegd nog helemaalniet duidelijk. Ik heb het nog eens even opgezocht. Er wordt hier telkenseen tegenstelling opgeworpen in de zin van «wil je het nou uitgeven aande boeren» – waar wij sympathiek tegenover staan – «of wil je hetuitgeven aan kerncentrales?» Volgens mij gaat dat helemaal niet op, wantbij mijn weten zit er in dat Klimaatfonds dan nog 26 miljard en gaat er14,1 miljard naar kerncentrales. Dus het zou allebei kunnen.De voorzitter:Nog een interruptie, mevrouw Postma?Mevrouw Postma (NSC):Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15533 Dat is niet precies de vraag. De tweet van uw roerganger gaat over wat dePVV wil: een lagere gasrekening, lagere huren, btw. Dus er wordt nietgerept over de motie van gisteren of het voorstel van de ChristenUnie ofhet CDA – dat weet ik niet meer scherp – maar er wordt gezegd: haal hetgeld dan maar weg bij het klimaat. Dit terwijl de grootste besteding aanklimaat, die op dit moment in het Klimaatfonds zit, die kerncentralesbetreft, die we volgens mij alle vier heel graag willen.De heer Kops (PVV):Volgens mij heb ik net aan de hand van enkele cijfers duidelijk gemaaktdat het elkaar helemaal niet hoeft te bijten. Dus het zou allemaal kunnen.Natuurlijk staat het iedereen vrij, elke partij vrij, om voorstellen te doen.Dat kan altijd. In aanloop naar de Voorjaarsnota – inderdaad, het is algetwitterd, dat klopt – zouden wij inderdaad graag zien dat er dan ookklimaatmiljarden naar een lagere gasrekening zouden gaan. Jazeker. Wedenken dat dat ook heel erg nodig is. Vandaag in de krant lazen we nogdat de energierekening ontzettend is gestegen, vooral bij huurders. Vanaf2017 gaat het dan over een stijging van gemiddeld 24%. Dus dat er watmoet gebeuren om die mensen niet letterlijk in de kou te laten zitten,absoluut. Nogmaals, iedereen kan voorstellen doen, en bij deVoorjaarsnota gaan we het er dan met z’n allen over hebben. Zo werkt het.De voorzitter:De heer Erkens met een vraag.De heer Erkens (VVD):Ik wil hier wel op doorgaan, want de uitspraak was inderdaad dat ermiljarden uit het Klimaatfonds ingezet zouden kunnen worden. De heerKops antwoordde net heel duidelijk op de gesloten vraag van mevrouwRooderkerk: nee, daar gaan niet miljarden bij komen. Nu kunt u gewoon inhet Klimaatfonds, in de begrotingsstaatjes, kijken hoeveel geld erbeschikbaar is. Er is nog 14,6 miljard onverdeeld; die is nog niettoegekend en nog niet verwerkt in begrotingen, begrotingen die vaak alaangenomen zijn waardoor je die uitgaven ook niet meer kan veranderen.Dat is 14,6 miljard, waarvan 14,1 miljard voor kernenergie. Dus dan zijn ertwee opties: óf u bent hier een voorstel aan het doen, willens en wetens,waar de heer Timmermans waarschijnlijk blij mee is, om kernenergie uitte hollen. Dus dat is optie één. U bent goed in gesloten vragen, dus ik geeftwee opties. Of het is optie twee: het is gebakken lucht; er zijn geenmiljarden beschikbaar als u het geld voor kernenergie niet wilt aanraken.Dus welke van de twee is het? Optie een of twee?De heer Kops (PVV):Zoals ik al zei: Wij willen allebei. Inderdaad, wij vinden kerncentrales heelbelangrijk. Wij willen graag dat er vier gebouwd worden. Een lagereenergiebelasting vinden wij uiteraard ook heel belangrijk. Je kunt het danuit het Klimaatfonds halen; dat is een voorstel, daar kunnen we het danover hebben. Je zou het ook gedeeltelijk uit Ontwikkelingshulp kunnenhalen. Dat kan. Dat treft dan, want dat sluit weer prima aan op het voorsteldat de VVD onlangs heeft gedaan. De VVD heeft onlangs een plangepresenteerd voor «werkend Nederland» – zo heet het, als ik het goedheb. Daar worden ook voorstellen in gedaan om, simpel gezegd, mensente helpen. Dan lezen we in de financiële paragraaf dat de VVD dat deelsjuist wil financieren uit Ontwikkelingshulp. Daar hebben we geen kritiekop, want dat lijkt ons prima, maar ik herhaal dat het iedereen vrijstaat omvoorstellen te doen. Of je het nou uit het Klimaatfonds haalt of uitOntwikkelingshulp: dat zijn voorstellen en daar gaan we het dan overhebben.De voorzitter:Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15534 Dank u wel. De heer Bontenbal, het is de beurt aan u voor de inbreng vanhet CDA.De heer Bontenbal (CDA):Dank, voorzitter, ik wilde natuurlijk beginnen met iets te zeggen over hetKlimaatfonds en de agrarische sector, maar daar is al zo veel over gezegddat ik dat schrap.Ik heb samen met collega Erkens, toen het nog goed ging tussen ons,allerlei voorstellen gedaan – dat doen we eigenlijk al tweeënhalf jaar – omkernenergie te promoten, met name om de uitrol van SMR’s in Nederlandte versnellen. De brief en die actieagenda vond ik teleurstellend. Ik mis deurgentie en wil meer een proactieve houding zien. Er zijn allerlei inzichtenopgedaan in gesprekken, ook met partijen die interesse tonen in hetbouwen van SMR’s, en ik zou willen weten welke obstakels er nu concreetworden weggenomen. Welke initiatieven gaat de Minister nu mogelijkmaken? Ik zou haar willen vragen om daar wat dieper op in te gaan: metwelke partijen wordt er gesproken en welke opties liggen er voor? Het is aldoor collega Eerdmans gezegd, die ook al jarenlang ten strijde trekt voorSMR’s: wat wordt nou het doel? Er is een Europese alliance rondomSMR’s, die heel duidelijk zegt dat ze in de vroege jaren dertig SMR’s inEuropa wil neerzetten. We hebben ons daarbij aangesloten, dus mag iktoch hopen dat we ook zo’n ambitie voor Nederland hebben. Ik snap dathet allemaal ingewikkeld is, maar waarom zetten we niet gewoon deambitie neer dat ook wij begin jaren dertig een SMR of meerder SMR’sdraaiende willen hebben, zeker ook omdat er in dit land initiatieven zijn ener mensen aan de deur kloppen? Ik weet dat het nog geen bewezentechnologie is en dat je ze nog niet van de plank kunt kopen, maar het iseen veelbelovende ontwikkeling.Ik denk dat we de boot gaan missen. Ik denk dat die SMR’s weleenssneller kunnen komen dan we denken. Als we zo doorgaan, denk ik datheel veel landen straks in de koplopersgroep zitten en dat Nederlandachter in de rij mag aansluiten en te laat is met de hele supplychain – endan komen wij in 2045 ook een keer aan de beurt. Ik vraag dus om daarmeer actie op te ondernemen.Dan de staatsdeelneming. De Minister heeft aangekondigd dat eenstaatsdeelneming de beste optie is om een nieuwe kerncentrale tebouwen. Ik vind dat niet gek. Dat is ook niks nieuws, want we hebben hethier al heel vaak over gehad. In de eerste financieringsopties die naar deKamer zijn gestuurd, ook door de vorige Minister, was dat al duidelijk.Collega Erkens en ik hebben inderdaad gepleit voor die staatsdeelneming,dus ik vind dat niet gek. Maar ik zou wel willen weten hoe dat er danuitziet. Welk aandeel? Is dat 100%, is dat 50%? En gaan SMR’s daarbijvoorbeeld ook onder vallen? Of is het alleen voor die twee of die vierkerncentrales?Sowieso dat hele onderscheid tussen die grote kerncentrales en dieSMR’s: is Borssele een SMR, ja of nee? Ik zeg altijd: we hebben allang eenSMR in Nederland staan – die staat gewoon in Borssele. Maar dat is weleen wat groot uitgevallen SMR. Maar stel nou dat grote kerncentrales 3 en4 niet lukken, zouden we dan niet beter kunnen inzetten op twee grotekerncentrales, waarbij het onze voorkeur heeft om die in Borssele neer tezetten, en ondertussen kunnen doorgaan met die SMR’s? Dat is ook ietswat het CDA steeds heeft gezegd.De vertraging vinden wij natuurlijk balen en vervelend. Ik snap ook wat uaan het doen bent. Als het verder in het proces rechtgebreid moetworden, dan gaat dat ook extra tijd kosten, maar ik baal er natuurlijk welenorm van dat het in de tijd naar achteren gaat. De gesprekken metZeeland vind ik ook belangrijk. Er liggen natuurlijk pakketten. Zeelandmoet hiermee gewoon geholpen worden. Als die provincie de bereidheidtoont om die centrales te huisvesten, met alle overlast van dien, dan moeter een heel goed pakket liggen waaruit blijkt dat er heel goed geluisterd isTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15535 naar de wensen van deze provincie. Daar hoort volgens mij ook bij dat wesnel een besluit nemen over EPZ en het aandeel van kerncentraleBorssele. Ik lees dat er nog allerlei onderzoeken plaatsvinden, maar ik ziegeen duidelijke keuze. Ik zou tegen de Minister willen zeggen: maak ookhier nu snel een keuze in. Daarbij zou ik zeggen: inderdaad, neem dieaandelen over, maar wees ook wat creatiever in de communicatie in dieprovincie. Er zijn natuurlijk allerlei inspraakavonden, maar daar zal eenbepaald type mensen op af komen. Waarom doen we dat niet watcreatiever, met podcasts en gastcolleges en allerlei andere dingen?Volgens mij is het belangrijk dat er ook in de provincie Zeeland draagvlakis voor kernenergie. Er is een nucleaire minor aan de Hogeschool Zeeland.Moet daar ook niet extra geld heen, aangezien u zegt dat u duizendenmensen nodig heeft? Ik zou zeggen: versterk die nucleaire minor inZeeland.Voorzitter, hoeveel tijd heb ik nog?De voorzitter:Nog dertien seconden.De heer Bontenbal (CDA):Oh ... De Omgevingswet maakt het dus verplicht om al die locaties uit tezoeken. Dan zou mijn vraag zijn: gaan er meer energieprojecten vertragingoplopen of sneuvelen doordat al die locatiekeuzes onderzocht moetenworden? Gaat de lng-terminal in Zeeland ook opschuiven in de tijd?Tot slot, voorzitter ...De voorzitter:Dat waren twee keer dertien seconden. Dat was het, meneer Bontenbal.De heer Bontenbal (CDA):Ik heb nog één zin.De voorzitter:Nou, één zin dan.De heer Bontenbal (CDA):De maritieme sector kijkt ook naar nucleaire aandrijving in het projectNuclearDrive. Ik zie dat ook als een kansrijk initiatief. Wilt u daar alstublieftook uw geld en uw tijd aan gaan besteden?Dat was het, voorzitter.De voorzitter:Dank u wel. Dan gaan we naar de heer Grinwis van de ChristenUnie, voorzijn bijdrage.De heer Grinwis (ChristenUnie):Voorzitter, dank u wel. Dit kabinet wil dolgraag nieuwe kerncentralesbouwen. Maar hoe vaker de coalitiefracties het erover hebben, hoe verderde bouw uit het zicht raakt. Dit kabinet bouwt eerder honderd luchtkas-telen dan één kerncentrale. Ondertussen kunnen we naar een kerncentralein de toekomst fluiten, terwijl er nog wel 14,1 miljard euro voor gereser-veerd staat.Hoe voorkomt het kabinet dat kernenergie het koekoeksjong wordt datandere elementen uit de energiemix vakkundig het nest uit drukt? Is hetniet een beter idee om erop in te zetten – dat was in de vorige coalitieeigenlijk ook de bedoeling – om twee kerncentrales 50%, of 50 plus 1,publiek te financieren en 50% privaat te financieren? Dan blijft erzo’n 5 miljard over. Daarmee kunnen we bijvoorbeeld ook de landbouwtoegang geven tot het Klimaatfonds; ik noem maar een dwarsstraat. In hetnajaar zag de Minister dat niet zitten, maar nu vast wel.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15536 U kunt ook denken aan het valmeerproject van Delta21. Het kabinet voerteen MKBA uit. Het is toegezegd dat die wordt uitgevoerd; dank daarvoor.Een valmeer heeft qua capex-opexverhoudingen vergelijkbare karakteris-tieken, zou robuuster zijn dan een kerncentrale, bespaart op windenergie,dus op ruimte op de Noordzee, en heeft potentieel voordelen voor onderandere veiligheid, zoet water en natuur. Het kan daarnaast wordenaangelegd door louter Nederlandse bedrijven, met Nederlandse techno-logie. Wellicht zouden we een deel van de niet uitgegeven miljarden daarbeter voor kunnen reserveren. Graag een reactie van de Minister op ditidee, met daarbij de vraag om dit in ieder geval mee te nemen.Voorzitter. Dan toch over de kerncentrales. Net voor het zomerreces warenwe met een grote delegatie Kamerleden in Borssele, waar we uitvoerighebben gesproken met betrokken bewoners. Ik was onder de indruk vanhoe gedegen zij te werk zijn gegaan om hun voorwaarden op tafel teleggen voor de bouw van een eventuele kerncentrale. Dat werd al doormijn collega’s genoemd. De beslissing die de Kamer en het kabinet nemenheeft immers, zeker in de eerste jaren, tijdens de bouw, grote gevolgenvoor de omgeving waarin zij wonen, werken en leven. De impact voorbewoners, positief en negatief, werd recent bevestigd in het impact-rapport van HZ en Lysias. Is de Minister bereid om een reactie hierop naarde Kamer te sturen?De bewoners zitten nu al tijden in onzekerheid. Het zou best kunnen dat erpas in 2027 duidelijkheid komt over überhaupt de locatiekeuze, mededoordat bijvoorbeeld de Eemshaven als locatie wordt onderzocht, terwijlniemand die locatie wil. Dat werd vandaag ook al onderstreept doorcollega’s. In de tussentijd doen zich allerlei verhalen de ronde die vooronrust zorgen, en wordt verdere besluitvorming over energieprojectengegijzeld. Wat dat betreft sluit ik mij aan bij de ideeën van collegaBontenbal over podcasts et cetera. Wanneer vindt de voorlopige endefinitieve locatiekeuze voor de kerncentrales nou plaats? Kan de Ministergaranderen dat ze de gemeenten en bewoners meeneemt in het proces?Kan ze toezeggen om de gemeenten op korte termijn mee te nemen in detechnische-haalbaarheidsstudies van de drie bouwers?In de tussentijd zijn dialoog en communicatie van groot belang. Op welkemanier houdt de Minister hier regie op? En hoe borgt de Minister dat eroog is voor de optelsom en samenhang van alle energieprojecten?Borssele en de provincie Zeeland snakken ernaar om de ruimtelijke puzzel,die ingewikkeld is, met de Minister te leggen. Wanneer komt de Ministermet duidelijkheid, in plaats van zich te verbergen achter procedures enprocedurele antwoorden? We lazen afgelopen weekend in de NRC over devoortgang van de reactor in Petten. Welke lessen trekt de Minister uit hetproces voorafgaand aan de bouw van de reactor in Petten voor de bouwvan de nieuwe kerncentrales?De Minister is voornemens om een staatsdeelneming op te richten omdatmarktpartijen te veel risico’s zien. In de Kamer spreken we best vaak overhet borgen van publieke belangen in de energietransitie. Als het bijvoor-beeld gaat over een groot opslagproject, zoals Delta21, zou ik ook wel eenstaatsdeelneming voor me zien, en zo zijn er meer voorbeelden. Kan deMinister onderbouwen dat de oprichting van deze nv echt een maatregelis om het energiesysteem tegen zo laag mogelijke kosten duurzaam enrobuust te krijgen? Hoe ziet in zo’n staatsdeelneming de verhoudingtussen publiek en privaat eruit, op het gebied van samenwerking enfinanciering? Is de Minister bijvoorbeeld bereid om breder te verkennenwat de mogelijke en wenselijke staatsdeelnemingen zijn binnen deenergietransitie, door bijvoorbeeld ook voor Delta21 het afwegingskaderaf te lopen?Voorzitter. Ten slotte. De Minister stelt het inmiddels ook zelf: het is nietmeer realistisch dat in 2035 de eerste nieuwe kerncentrale gaat draaien.Wanneer dan wel? Wat betekent dat voor de ambitie van de in Nederlandopererende energiebedrijven die in 2035 100% CO2-neutraal willen zijn?Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15537 En wat betekent dat voor de ambitie van de Minister, namelijk dat zij in2035 100% CO2-neutrale elektriciteit wil opwekken en leveren in dit land?Tot zover.De voorzitter:Dank aan de heer Grinwis. Dan zijn we aan het einde gekomen van deeerste termijn van de zijde van de Kamer. De bewindslieden hebbenaangegeven een halfuur nodig te hebben, dus we komen hier om15.30 uur weer terug. Ik zal hier dan niet terugkomen, want ik hebverplichtingen in de plenaire zaal, maar ik wens jullie allemaal een heelgoed debat. De heer Erkens zal het voorzitterschap overnemen, waarvoordank aan de heer Erkens. Dit debat is geschorst.De vergadering wordt van 15.01 uur tot 15.34 uur geschorst.Voorzitter: ErkensDe voorzitter:Bij dezen heropen ik de vergadering. Als de mensen op de publieketribune ook stiller zijn, kunnen we beginnen. Dank u, allen. We beginnenaan de eerste termijn van de regering. Gezien de tijd – we hebben nogminder dan anderhalf uur – stel ik voor dat we in ieder geval de eerstetermijn proberen af te ronden. Dat betekent dat interrupties wordengepleegd aan het einde van elk blokje. We wachten de beantwoording perblokje af. We beginnen met drie interrupties, maar als ze kort zijn, dankunnen we er vier van maken.Ik begreep dat de Staatssecretaris begint met de beantwoording. Dan kanhij daarna ook vertrekken. Vervolgens neemt Minister Hermans het over. Ikgeef het woord aan de Staatssecretaris.Staatssecretaris Jansen:Dank u wel, voorzitter. Dank ook aan de Kamer voor alle gestelde vragenin de eerste termijn en voor alle interessante discussies onderling. DeMinister en ik hebben die discussies beiden met bijzonder veel interessegevolgd.Voorzitter. Ik heb drie vragen. Ik zal beginnen met de vraag van mevrouwPostma van NSC: kan een nucleaire vergunning minder omvangrijk zijn?De vergunning zelf voor een nucleaire installatie is niet zo lang. Voor dePALLAS-vergunning praten we bijvoorbeeld over ongeveer 100 pagina’s.Voordat een vergunning verleend kan worden, dient de veiligheid echterwel met een robuust, en daardoor wat omvangrijker, dossier onderbouwdte worden. Dat is echt essentieel. Daarom wordt de veiligheid ookbeoordeeld door de ANVS, de Autoriteit Nucleaire Veiligheid en Straling.De diepgang en breedte van dit dossier wijken niet af van hoe dit inandere landen wordt gevraagd. Het is nu eenmaal een gegeven dat deveiligheid van een kerncentrale natuurlijk van belang is, waardoor hetzowel voor de reactorontwerpers als voor de ANVS normaal is dat ditgeleverd wordt. Nogmaals, dat is de indicatie. Wat u zelf aangaf, dietweeënhalfduizend pagina’s, daar herken ik mij echt niet in. Dat is eenander gedeelte. Voor een PALLAS-centrale gaat het om rond de100 pagina’s.De tweede vraag is van mevrouw Beckerman van de SP: wanneer streeptde Staatssecretaris de locatie «zoutkoepel» af voor de opslag vanradioactief afval? Het kabinet heeft op dit moment geen enkele locatieconcreet in beeld voor de eindberging van radioactief afval. Dat hebbenwe ook zo kenbaar gemaakt toen we hebben gesproken over het naarvoren halen van de locatie en de beslissing over een eindberging. Ik heb uin september aangekondigd met een plan van aanpak te komen voor debesluitvorming over de eindberging. Dat gaan we participatief doen. Deoverheid gaat zich op dit moment dus eerst heel luisterend opstellen. WeTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15538 willen er door gesprekken achter komen waar we tegenaan lopen en waarwel of geen interesse is in dit soort locaties. De overheid gaat dus geenvooringenomen standpunt innemen, en we gaan ook geen piketpaaltjesslaan. Gisteren is het concept Nationaal Programma radioactief Afval terinzage gelegd. Daarin vertellen we meer over de route naar deeindberging toe. De locatiekeuze is echt het eindpunt van het besluitvor-mingsproces, en zo moeten we het ook zien in het totale traject. Om ditproces serieus te nemen, bepalen we dus niet aan het begin al waar weuit zouden moeten komen. Dat is dan ook de reden waarom we op ditmoment alles openhouden en geen enkel piketpaaltje slaan.Voorzitter. De laatste vraag is van de heer Kops van de PVV: is decapaciteit van de ANVS op orde voor de bouw van de nieuwe reactoren?De capaciteit van de ANVS is op orde voor haar huidige werk. De ANVSheeft bij de bouw van de nieuwe reactoren natuurlijk een belangrijke rolals vergunningverlener. Onder het vorige kabinet is daarom eenuitbreiding in gang gezet, die is gefinancierd uit het Klimaatfonds.Daarmee komt de ANVS op sterkte voor de komende jaren, in het licht vande ambitie die er toentertijd was, dus voor de bouw van twee nieuwekerncentrales. Ik heb overleg gehad met de ANVS over welke extracapaciteit zij nodig denkt te hebben in het licht van de ambities van hethuidige kabinet. Die claim maakt onderdeel uit van de besluitvorming bijde Voorjaarsnota over het Klimaatfonds.Voorzitter. Dan zijn de drie vragen en de antwoorden die ik hierop heb.De voorzitter:Dank. Ik zag dat u een interruptie had van mevrouw Kröger. Voor deKamerleden die later binnenkwamen: we doen interrupties aan het eindevan de blokjes. Het zijn in principe drie interrupties, maar als u kort bent,wordt u beloond met een vierde interruptie. Voor sommigen van u is datmakkelijker dan voor anderen.Mevrouw Kröger (GroenLinks-PvdA):Ik had mijn interruptie al aangemeld voordat ik wist dat het er maar driezouden zijn, maar ik pleeg ’m toch. Ik schrik namelijk van het antwoordvan de Staatssecretaris dat er geen piketpaaltjes worden geslagen en datalles open is voor de eindberging van radioactief afval. Betekent dit datook de provincie Groningen echt een potentiële plaats is waar we deeindberging van radioactief afval kunnen gaan toestaan?Staatssecretaris Jansen:Dank aan mevrouw Kröger voor deze vraag. Zoals ik net aangaf willen wegeen enkele vooringenomenheid hebben bij de locatiekeuze. Wij zijn opdit moment dus echt aan het luisteren naar alle regio’s om te horen welkemogelijkheden er zijn en hoe men er tegenover staat. Op voorhand eenpiketpaaltje slaan – in dit geval: een locatie uitsluiten – doet daar denk ikgeen recht aan. Daarmee vergroot je namelijk misschien ook weer deonzekerheid bij andere regio’s die dan wel in beeld blijven. Wij willen dusop voorhand niets uitsluiten. Dit is echt allemaal onderdeel van hetparticipatietraject dat we met z’n allen hebben afgesproken. De definitievekeuze voor de eindberging is daarin echt de laatste stap.De voorzitter:Meneer Kops, u had ook een interruptie? Nee. Dan bedanken we deStaatssecretaris, die ons nu verlaat na de beantwoording van zijn vragen,en dan geef ik het woord aan de Minister.Minister Hermans:Voorzitter, dank u wel. En dank aan de Kamerleden voor alle gesteldevragen. Ik ga die beantwoorden in vier blokjes. Ik begin met nieuwbouwen alles wat daarbij gevraagd is over de planning, de financiering en deTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15539 locatie. Dan kom ik bij alle vragen rondom de SMR’s, dan de kennisinfra-structuur en tot slot het blokje overig.Voorzitter. De ambitie om kernenergie in Nederland te realiseren stamt aluit het vorige kabinet, en dit kabinet gaat daarmee verder. Het is belangrijkdat kernenergie onderdeel gaat uitmaken van onze energiemix omdat heteen stabiele en regelbare vorm van energie is die je nodig hebt voor tijdendat de zon niet of minder schijnt en of dat het minder hard of niet waait.Het is dus niet alleen kernenergie; het is ook niet alleen wind op zee ofwind op land, zoals ergens een keer in een interruptiedebat werdgesuggereerd. Nee, kernenergie is onderdeel van de energiemix die we zohard nodig hebben om onafhankelijk te worden in onze energievoor-ziening, om onze economie ook sterk te houden en te kunnen latendraaien op energie en natuurlijk om de klimaatafspraken die we hebbengemaakt, na te komen.Voorzitter. Toen ik begon als Minister, ben ik ook met dit dossier voort-varend aan de slag gegaan, juist omdat ik het belang van kernenergie indie mix zie. Laat ik heel eerlijk zijn bij de vragen die gesteld zijn over deplanning en over het realisme dat ik in die planning heb moetenaanbrengen. De heer Bontenbal gebruikte volgens mij de uitdrukking ook:ik baal daarvan. Ik baal ervan dat ik dat heb aangetroffen en zo hebmoeten communiceren, maar ik vind wel dat dat ook hoort bij mijn werk.Als je tot een conclusie komt, moet je daar eerlijk en open over communi-ceren. Ik zei het al: ik begon en trof een situatie aan met een onderliggendtijdpad. Van daaruit ben ik gaan werken. Hier zit geen enkel verwijt in, ookniet naar al het werk dat op het ministerie was gedaan. Want toen in devorige periode werd begonnen met het werken aan die kerncentrales endie kernenergieambitie, was de kennisbasis op het ministerie natuurlijkbeperkt doordat er jarenlang geen steun en geen meerderheid was voorkernenergie. Die kennisbasis moet je dus weer opbouwen. De helestructuur om die ambitie te kunnen gaan realiseren, moet teruggebrachtworden. Daar werd en wordt met man en macht aan gewerkt. Dat geldtook voor mijzelf.Dan vroeg de heer Kops: wat is er gebeurd en wat heeft u gedaan in deafgelopen periode? Die vraag wil ik beantwoorden door iets te zeggenover wat we hebben gedaan op het gebied van de locatie, de techniek, hetgeld, de mensen en de kennis. Laat mij dan ook iets zeggen over deverlenging van de bedrijfsduur van de kerncentrale in Borssele. Ik denkdat dat allemaal een goed beeld schetst van wat er gebeurd is. Ik beginmet de locatie. Om te komen tot een locatiekeuze moet een projectpro-cedure worden doorlopen. Die is vorig jaar februari gestart en daar is eenaantal vervolgstappen in gezet. Op basis van een actualisatiestudie zijn ereerst in september twee gebieden toegevoegd waarvan ook bekekenwordt of dat potentiële locaties zijn. Er is een gevoeligheidsanalysegedaan, mede naar aanleiding van de ophoging van de ambitie van ditkabinet om niet twee maar vier kerncentrales te bouwen. We kijken of wenu alles goed in beeld hebben. Tot slot is er het besluit dat ik afgelopenweek, afgelopen maandag – excuus, het was dinsdagochtend – aan deKamer heb gestuurd, namelijk dat wij in de projectprocedure ook moetenkijken of er in Eemshaven een geschikte locatie voor een kerncentrale is.Daarmee kan de volgende stap in de projectprocedure gezet worden, endat is de publicatie van de conceptnotitie Reikwijdte en Detailniveau. Diestap hoop ik in het voorjaar te kunnen zetten. Dit op het gebied van hetlocatiebesluit.Dan de techniek. In het afgelopen jaar hebben er technische-haalbaar-heidsstudies plaatsgevonden bij drie partijen, bij drie mogelijke vendors,om dat woord één keer te gebruiken. Het is een bewuste keuze geweestom dat al vroeg in het proces te doen, juist om snelheid te kunnen maken.Zonder dat je al definitief een locatie weet, maar wel na het aanwijzen vaneen voorkeurslocatie – ik kom daar straks nog op terug, want daar zijn ookvragen over gesteld – gaf dat de mogelijkheid om die drie partijen teTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15540 vragen om een technische-haalbaarheidsstudie uit te voeren voor delocatie in Borssele. Dit geeft ons veel inzichten in risico’s, maar ook oververvolgstappen die er gezet moeten worden.Voorzitter. Dan de technische-haalbaarheidsstudie. Ik geef nu gelijkantwoord op een vraag van in elk geval de heren Bontenbal en Flach envolgens mij ook van de heer Grinwis. De provincie Zeeland en degemeente willen graag inzicht in die technische-haalbaarheidsstudiekrijgen. Dat begrijp ik en dat vind ik ook heel erg terecht. Dat hebben wezo afgesproken en dat gaat dus ook op korte termijn gebeuren, als dethird-party review klaar is. Dat is de onafhankelijke review die op diestudie wordt gedaan. Die review laten we bewust doen, zodat wij dat nietzelf hoeven te doen, maar een derde partij het onafhankelijk voor onsbestudeert. We zullen die inzichten en die uitkomsten dan natuurlijk ookmet de provincie Zeeland en de gemeente Borsele in het bijzonderbespreken. Die technische-haalbaarheidsstudies zijn zo belangrijk omdatdie een stap vormen in het komen tot de selectie van de aanbieder of debouwer van de kerncentrales. Met de inzichten uit de technische-haalbaarheidsstudie kunnen we dat selectieproces nu verder gaaninrichten.Dan op het gebied van geld. Er heeft een marktconsultatie plaatsge-vonden. Die inzichten zijn al eerder met de Kamer gedeeld. Daarover gaatook de brief met de mededeling dat het kabinet op dit momentdeelneming als de meest logische optie ziet. Die optie «deelneming»werkt het kabinet verder uit, want voordat je die daadwerkelijk hebt, moeter natuurlijk nog besluitvorming in het kabinet over plaatsvinden. Daar iseen heel aantal stappen in te zetten en die vervolgstappen kunnen we nunaar aanleiding van die marktconsultatie gaan zetten. Daarnaast wordt ereen projectorganisatie opgezet die het mogelijk maakt om al voor diedeelneming er is, op afstand van het ministerie de noodzakelijke stappente zetten.Voorzitter. Dan over mensen en kennis. Dit is terecht door veel Kamer-leden benoemd. Uiteindelijk hebben we de kennis nodig om tot goedebesluiten te komen, maar ook om mensen op te leiden die straks nietalleen de kerncentrales gaan bouwen maar daar ook gaan werken.Daarvoor is er het Meerjarig Missiegedreven InnovatieprogrammaKernenergie. Daar worden leerstoelen uit gefinancierd en er is eenNuclear Academy uit gefinancierd. Op dit moment loopt er op het hbo inZeeland en ook op het mbo Scalda het een en ander. Op het hbo loopt eenminor en op het mbo Scalda is er een leerweg, als ik het zo mag noemen,op het gebied van nucleaire kennis. Die beide modules zijn overtekend. Deminor had geloof ik plek voor twintig studenten en die wordt nu dus ookdoor twintig studenten bijgewoond. Dat is volgens mij dus een mooiteken dat er interesse voor is en dat de medewerkers en bouwers van detoekomst ook worden opgeleid.Verder zijn we op het gebied van mensen en kennis in kaart aan hetbrengen wat nou de potentie is voor het Nederlandse bedrijfsleven omstraks mee te kunnen doen in dit hele project. Volgens mij vroeg de heerErkens daarnaar. Ik zal er straks nog uitgebreider op ingaan, maar datproces loopt samen met VNO-NCW en FME, dus de organisaties die zichthebben op wat de bedrijven in de maakindustrie zijn die ons hierbijkunnen helpen.Voorzitter. Tot slot de verlenging van de bedrijfsduur in Borssele. Daarvoormoet de wet worden aangepast. Dat wetsvoorstel is bijna klaar om in deministerraad behandeld te worden en naar de Raad van State te gaan. Dathoop ik in het tweede kwartaal van dit jaar te laten gebeuren. In dat kadervinden de verkennende gesprekken plaats met EPZ. Daar is ook een aantalvragen over gesteld en daar zal ik nog inhoudelijk verder op ingaan, maardit even in het kader van de vraag wat er allemaal gebeurt en welkestappen er gezet zijn.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15541 Voorzitter. Dan vroeg onder anderen mevrouw Kröger, maar ook de heerKops, wat dan een haalbare datum is. Ik schreef in de brief van afgelopenmaandag dat 2035 niet meer realistisch lijkt. Dat is het tijdpad van waaruitik ben gaan werken toen ik begon. Daarvan zie ik nu dat het echt onderdruk komt te staan. Daar baal ik natuurlijk ook van. Om er versnelling in tekrijgen laten we zoveel mogelijk werkzaamheden en sporen parallel lopen.Eén voorbeeld daarvan is die technische-haalbaarheidsstudie doen opbasis van de voorkeurslocatie zoals die, uit mijn hoofd, vorig jaar februariis aangewezen. We zijn de projectprocedure voor de locatie gestart. Er zijnook al gesprekken in Borssele gestart over het Rijk-Regiopakket, en we zijndus met de financieringsstructuur bezig. Dat loopt dus allemaal naastelkaar.De heer Kops vroeg ook: waar kan je nou nog versnellen en kan je nogmeer doen om te versnellen? Laat ik het zo zeggen: elke mogelijkheid dieer is, zal ik natuurlijk aangrijpen, die laat ik die onbenut. Ik wil hierbijrealistisch zijn, want als je vertraagt of versnelt in het ene spoor betekentdat niet automatisch een vertraging of versnelling voor het geheel, juistomdat we dus een aantal dingen parallel doen. We zijn al gestart met dietechnologieselectie, of dat proces eromheen, zonder dat de definitievelocatie bekend is. Als we verder gaan versnellen, zal dat altijd eenafweging zijn en kan dat in potentie altijd een prijs hebben. Dat kanletterlijk zijn in geld, in draagvlak omdat je minder tijd hebt om eenparticipatieproces in te richten of in risico’s omdat je onzorgvuldigebeslissingen moet nemen. Zonder gedegen onderzoek zullen in dat soortgrote en complexe projecten als kernenergie risico’s zich vaak in laterefases manifesteren. Als je kan versnellen, zal het dus altijd een wegingtussen deze drie elementen zijn die dan bepaalt of die versnelling het ookwaard is, of die te verantwoorden is en of je die versnelling ook op diemanier kan inzetten.Dit zijn we nu aan het doen. Daarvoor gebruiken we ook die third-partyreview en de technische-haalbaarheidsstudies. Op basis daarvan zal ik inhet volgende kwartaal – ik denk dat dat april of begin mei wordt – eenuitgebreidere voortgangsbrief laten komen. Volgens mij verwees ik daarook naar bij de Kamervragen. In die brief gaan we meer in op de planning.Dan zal ik dus ook die afruil tussen die risico’s van snelheid en zorgvul-digheid, en het mogelijke effect op kosten en draagvlak in beeld brengen.Ik zal ook laten zien wat dat betekent voor realisatie in de tijd en wat voorjaartal daar dan al dan niet bij zou kunnen horen. Ik ga nu dus niet eenjaartal noemen, zeg ik tegen mevrouw Kröger. Dat vind ik geen recht doenaan wat we nu zo zorgvuldig mogelijk proberen te doen. In een proceswaarin zoveel onzekerheden zitten zal het mogelijk versnellen in potentieook risico’s met zich meebrengen. Die zal ik dus inzichtelijk maken in devoortgangsbrief die ik in april/mei stuur.Voorzitter. Dan de opmerking dat we de boot niet mogen missen. De heerFlach vroeg mij wat het zou betekenen als je 5 miljard van de kernenergie-middelen naar de verduurzaming van de landbouw zou overhevelen. Ookin dit debat word ik weer door velen van u aangespoord om tempo temaken en om waar het kan te versnellen met de bouw en de ontwikkelingvan de kerncentrales. Op het moment dat er geld bij kernenergie wordtweggehaald, kan ik dat niet waarmaken. Kernenergie hebben we op delange termijn nodig als bron van duurzame energie. Dat zei ik al. Het kosttijd, veel tijd, misschien ook wel meer tijd dan we zouden willen, maar aandie tijd zit ook een langetermijninvestering vast. Die 14 miljard is nodigvoor de ambitie op het gebied van kernenergie. De huidige inzichten latenzelfs al zien dat 14 miljard krap bemeten is. We hebben de afspraak voorvier kerncentrales gemaakt. Daar houd ik me aan. Die werk ik uit. Dat iseen opdracht die ik heb uit het hoofdlijnenakkoord. Nu geld weghalenzorgt ervoor dat het tekort alleen maar groter wordt, omdat die 14 miljardal krap is.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15542 Het tweede is – dat werd onder anderen door de heer Erkens genoemd –dat het in mijn ogen een zeer onwenselijk signaal afgeeft aan de sector.Het doet iets met de betrouwbaarheid van de door ons uitgesprokenambitie, met potentiële effecten op de technologieleveranciers die nu noginteresse hebben om in Nederland te gaan bouwen en op anderebelangrijke partners die we nodig hebben in dit hele proces.Voorzitter. Dat wilde ik zeggen over mijn inschatting als je dat geldweghaalt bij kernenergie.De voorzitter:Misschien heel kort, Minister. Hoeveel vragen heeft u nog in dit blokje?Want ik zie de handen van de Kamerleden steeds verder omhooggaan.Minister Hermans:Nog best veel, voorzitter. Er zijn veel vragen gesteld over nieuwbouw,maar ik zou nu even kunnen stoppen.De voorzitter:Als de Kamerleden geen geduld meer hebben, doen we nu een rondjeinterrupties. Ik zag mevrouw Rooderkerk als eerste haar hand opsteken.Mevrouw Rooderkerk (D66):Veel wijzer over wanneer de kerncentrales er komen en wat ze danmoeten kosten, zijn we nog niet. Alles wordt weer naar april verwezen endan zitten we al met spanning te wachten op het voorjaarspakket. Nu zegtmeneer Hermans ...De voorzitter:Mevrouw Hermans.Mevrouw Rooderkerk (D66):Ja, mevrouw Hermans. Dit is een soort running gag van dit debat aan hetworden. Eigenlijk is het zelfs «Minister Hermans».Nu zegt Minister Hermans dat ook hierover meer duidelijkheid komt bijhet voorjaarspakket. Maar ondertussen zie ik hier een compleet verdeeldecoalitie ontstaan. BBB zegt: plus het Klimaatfonds bij. NSC vraagt: waarmoet dat geld dan vandaan komen? PVV zegt: er kan nog wel meer uit hetKlimaatfonds worden gehaald. VVD zegt: behoud vooral de kerncentrales.Kortom, het wordt er niet makkelijker op voor de Minister. Kan zij daar ietsover zeggen? Wat verwacht zij nu te gaan doen bij de Voorjaarsnota, metalle wensen die er liggen?De voorzitter:De interrupties graag wat bondiger. Ik ga gewoon per Kamerlid beslissenof ze bondig genoeg waren als er een vierde komt. Dat is het handigst.Minister Hermans:Ik heb in het debat gisteren in de Eerste Kamer en ook in de media allerleiideeën en plannen voorbij zien komen. Ik heb nog geen eensluidendvoorstel gehoord waarvoor ik zich nu zo een-twee-drie een meerderheidzie aftekenen. Ik werk vanuit de opdracht die ik heb uit het hoofdlijnenak-koord en de afspraken die daarin gemaakt zijn over klimaat en energie,met de middelen die beschikbaar zijn om de kernenergieambities terealiseren. Vandaaruit werk ik en daar ben ik op dit moment mee bezig.Mevrouw Rooderkerk (D66):Maar daar is wel één probleem mee, of eigenlijk twee. Eén: die afsprakenzijn niet genoeg om de klimaatdoelen te halen. Daar zijn ze nu niet genoegvoor. Twee: er staat wel heel veel geld op de rekening voor kerncentrales,Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15543 die nog lang niet gebouwd gaan worden. Welke oplossing stelt mevrouwHermans dan voor?Minister Hermans:Dit zijn inderdaad twee vragen, maar wat mij betreft ook twee apartesporen. Eén: ja, de Klimaat- en Energieverkenning laat zien dat er een stapextra gezet moet worden. Daar ben ik mee aan de slag en daarover ben ikin gesprek met mijn collega’s in het kabinet, onder anderen met deStaatssecretaris van IenW, die hier net ook nog zat. Daar ben ik dus meebezig. Dat is één.Het tweede is het verder werk maken van het realiseren van de ambitiesen de afspraken die we hebben gemaakt op het gebied van kernenergie.Daar heb ik de middelen die in het Klimaatfonds zitten heel hard voornodig. Kernenergie en de centrales waar we aan werken zijn één project.Het is niet zo dat je nu even een beetje uit dat fonds haalt of dat je het nueven half of voor een stukje doet; nee, je bent in één keer met die ambitiebezig en daar hoort een serieuze reservering van het geld dat we nodighebben bij. Ik noemde al wat het risico is als we daar nu geld vanaf halen.Dat heeft namelijk effect op de technologieleveranciers en op anderepartners. In heel Europa zijn landen bezig met het ontwikkelen vankerncentrales. Technologieleveranciers zetten hun middelen en besteteams in op de meest realistisch geachte projecten. Als zij zich terug-trekken, ontstaat er een voldongen feit ten aanzien van de haalbaarheidvan de nieuwbouwambitie. Daar moet ik allemaal rekening mee houden,maar dat laat onverlet dat ik ook werk aan een pakket naar aanleiding vande uitkomsten van de KEV.De voorzitter:Meneer Kops, ik zag uw hand ook.De heer Kops (PVV):De Minister wil geen jaartal noemen dat dan in plaats van die 2035 zoumoeten komen. Ik vind dat toch jammer, want dan weten we nog steedsniet waar we aan toe zijn en wanneer er wat gaat gebeuren. Ik had veelliever gehoord dat de Minister duidelijk had gezegd: we gaan alsnog voor2035; het kan misschien moeilijk worden, maar we gaan ervoor. Ik hoordede Minister ook zeggen: ja, we gaan wel versnellen, maar dat brengt ookrisico’s met zich mee, want als je ergens gaat versnellen kan het ergensanders vertragend werken, hoe dan ook. Ik heb gewoon nog steeds niethelder wat er de komende tijd dan precies gaat gebeuren. In de brief vande Minister lezen we over «een juridisch versnellingspakket» en «verschil-lende wet- en regelgevingstrajecten». Ik vraag me echt af wat er dekomende tijd concreet gaat gebeuren. Wij als Kamer moeten diewetgeving behandelen. Wat komt er dan allemaal op ons af?Minister Hermans:Ik werk aan een voortgangsbrief die in april, mei naar de Tweede Kamerkomt. Op basis van de technische-haalbaarheidsstudies en de onafhanke-lijke review die daarop gedaan wordt, geven we daarin aan wat we hetmeest realistisch achten voor de verdere voortgang. Ik heb gezegd: als jegaat versnellen, kan dat ook een prijs hebben. Die prijs kan ’m letterlijkzitten in de prijs, maar die kan ’m ook zitten in het feit dat er vertragingkomt of dat je meer risico gaat nemen. Waarom zei ik dat zo? Omdat ikvind dat ik de uitruil tussen die elementen inzichtelijk moet maken, wantdie bepaalt of je bereid bent om dat risico te lopen, om die prijs te betalenof om die vertraging op een later moment te incasseren. Dat wil ikinzichtelijk maken in die brief, zodat dat voor ons allemaal heel trans-parant is. Dan kunnen we het debat voeren over welke vraagstukken eencomplex project als het realiseren van kerncentrales met zich meebrengten welke onzekerheden er in het proces zitten, ook in latere jaren. Daar wilTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15544 je nu al zo goed als mogelijk rekening mee houden, maar die kun je helaasook niet allemaal voorzien.De heer Kops (PVV):Dank voor dat antwoord. De Minister komt dus met een voortgangsbriefen ze geeft opnieuw een soort analyse van de risico’s, de onzekerheden ende afweging die gemaakt moet worden. Ja, heel goed natuurlijk. Primadat je risico’s gaat afwegen, maar de vraag ging meer over het juridischeversnellingspakket. Dat klinkt nogal omvangrijk. Wat is dat dan? Dat wasmeer de vraag.Minister Hermans:Inderdaad, die vraag stelde de heer Kops mij ook. Wat doen we? In deruimtelijke procedures die je moet doorlopen voor energieprojecten in hetalgemeen kijken we wat er mogelijk is om die procedure te versnellen.Een van de voorstellen daarvoor is afgelopen vrijdag naar de Raad vanState gestuurd. Dat gaat over de mogelijkheid om sneller een terrein ofbepaalde grond te kunnen betreden om te onderzoeken of dat eengeschikte locatie zou zijn voor een hoogspanningsstation of eenhoogspanningsnet. Dat is een van de stappen. We werken nu ook aan eenvoorstel om energieprojecten aan te kunnen merken als projecten vanmaatschappelijk belang, waardoor je ze kunt versnellen. Of dat voor detwee kerncentrales waar we het nu specifiek over hebben, nog effect zalhebben, betwijfel ik, want daarvoor is de projectprocedure natuurlijk algestart, maar we zijn hierna niet klaar. Vandaar dat ik het belangrijk vindom naar mogelijkheden te blijven kijken, niet alleen voor deze energie-infrastructuurprojecten, maar ook voor andere projecten.De voorzitter:Ik zag de hand van de heer Bontenbal ook nog omhooggaan.De heer Bontenbal (CDA):Ik snap natuurlijk het argument van de Minister dat het onzekerheidcreëert. Ik zou willen zeggen: een paar maanden geleden nog was het planom twee kerncentrales te bouwen. Een nieuw coalitieakkoord zorgt in diezin ook voor onzekerheid. Daarnaast denk ik dat internationale inves-teerders zich op dit moment over heel veel dingen in Nederland zorgenmaken, want er is heel veel onzekerheid, ook over de stabiliteit van hetkabinet en zo. Ik denk zelf dus dat die 5 miljard uit het Klimaatfondsbeschikbaar stellen voor de agrarische sector niet zal zorgen vooronzekerheid bij de nucleaire sector over de vraag of ze wel of niet gaaninvesteren. De Minister heeft ook de taak om de klimaatdoelen te halen.Zij weet net als ik dat voor de uitstootvermindering van 4 à 5 megaton diede agrarische sector moet leveren, niets is afgesproken. Zij is daar ookverantwoordelijk voor. In de tijd zal het geld eerder nodig zijn voor deagrarische sector, om die te helpen verduurzamen, met baten voor destikstofreductie, dan voor kernenergie. Dat is de redenering om andersmet dat geld om te gaan. Daar moet dit kabinet toch gevoelig voor zijn?Het wil toch sneller de klimaatdoelen halen en de boeren uit de knelhalen?Minister Hermans:Even een reactie op het begin van de redenering in de interruptie van deheer Bontenbal. Polen is een van de landen in Europa die kerncentralesbouwen. Dat land heeft 14 miljard gereserveerd en heeft dat bedragklaarstaan om daaraan bij te dragen; laat ik het zo maar formuleren. Hetvorige kabinet had de ambitie van twee kerncentrales en had daar5 miljard voor uitgetrokken. Daar zit al een enorme discrepantie tussen,dus we moeten nu niet doen alsof die 14 miljard een heel raar bedrag iswaarvan je makkelijk kunt zeggen: we halen er wat vanaf, we halveren hetTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15545 en dan heb je ook de halve ambitie. Dat is volgens mij een beetje de lijndie mevrouw Rooderkerk suggereerde, maar zo werkt het niet. Dat is nietde uitstraling die wij als kabinet belangrijk vinden. Dat is niet de mate vanambitie en serieusheid die we hebben om kernenergie in onze mix op tenemen.Dan de verduurzaming van de landbouw. Ja, ook de landbouw heeft eenklimaatopgave. Dat ben ik volledig eens met de heer Bontenbal. Ook dieafspraken zullen moeten worden nagekomen. Gelukkig is het niet zo dat ernu op geen enkele manier toegang is voor boeren tot het Klimaatfonds,want voor energetische CO2-reductie, bijvoorbeeld door het verduur-zamen van tractoren, is geld beschikbaar. Ook boeren kunnen gebruik-maken van een subsidieregeling als de SDE++-regeling. Het zit ’m sec opreductie van de CO2-uitstoot die hoort bij het houden van dieren. Ik vindhet niet gek – dat heeft zijn oorsprong in het feit dat er onder het vorigekabinet een transitiefonds was – dat de primaire verantwoordelijkheiddaarvoor ligt bij de sector die daar primair verantwoordelijkheid voor is,namelijk de landbouw. Het Ministerie van LVVN heeft daarvoor ook geldop zijn begroting staan.De heer Bontenbal (CDA):Dit is een te mooi verhaal. Er is natuurlijk gewoon heel veel geld uit hettransitiefonds naar het Klimaatfonds gegaan. Het transitiefonds is gekilden er is 9 miljard naar het Klimaatfonds gegaan. Ik zie geen tegenstellingtussen het verduurzamen van de landbouw en kernenergie. Volgens mijmoeten we die allebei willen, maar in de tijd zijn ze heel verschillend. Inde tijd hebben we de komende jaren gewoon geld nodig voor deagrarische sector; voor kernenergie hebben we dat geld ook nodig, maarlater. Dat regelen we tegen die tijd wel, zou ik zeggen. Het gaat er eerstom dat er goede keuzes worden gemaakt door dit kabinet. Voor delandbouw hebben we dat geld op de korte termijn gewoon nodig. Ik denkdat helder moet zijn wat er gebeurt als we het niet doen. Dan zal hetnamelijk via normeren en beprijzen gaan. Dat betekent dat dezelfdedoelen alsnog behaald worden, maar dat boeren het uit eigen zak moetenbetalen. Daar moeten we niet omheen draaien. Daarom snap ik de draaivan de BBB heel goed: zij snappen dat als er geen geld is, het wel degelijktoch betaald moet worden, maar dan door de agrarische sector zelf. Wijvinden dat daar een onrechtvaardigheid in zit. Grote industrieën en allerleipartijen krijgen de kans om te verduurzamen ...De voorzitter:Wilt u zo langzamerhand naar uw vraag gaan? Anders blijft het bijdrie interrupties.De heer Bontenbal (CDA):Zij mogen verduurzamen met steun van de overheid. Er is één sector diehet met normeren en beprijzen moet doen en dat vinden wij oneerlijk.De voorzitter:Wil de Minister daar nog op reageren?Minister Hermans:Nou, nog kort iets over de middelen voor kernenergie. Er wordt nunatuurlijk al geld uitgegeven, maar de grote bedragen betreffen verplich-tingen die we in de komende jaren zullen moeten aangaan voor hetrealiseren van de ambitie. Daar nu geld vanaf halen vind ik onverstandigen niet passen bij de ambitie die we hebben voor kernenergie. Kijk maarnaar de bedragen die daar Europees voor gereserveerd worden. Het iséén groot project dat je niet in delen kunt opknippen. Daar hoort eenreservering bij en die heeft dit kabinet gemaakt.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15546 De heer Bontenbal (CDA):Als het betoog echt consistent zou zijn, dan zou u zeggen: ik ga én deagrarische sector tegemoetkomen, en als ik dan geld tekortkom voorkernenergie, gaan we dat later alsnog als kabinet regelen. Want u wilt tochalle sectoren verduurzamen? Dit kabinet wil niet alleen kerncentralesbouwen. Nee, dit kabinet wil ook de agrarische sector verduurzamen enook alle andere sectoren. Ik hoor u nu dus maar over één sector praten,over één deel van de plannen van het kabinet, maar u heeft doelstellingenvanuit het hele Klimaatakkoord. Daarbij ligt er gewoon geen geloof-waardig verhaal. Maar daar zal ook gewoon geld voor op tafel moetenkomen.De voorzitter:Ik vraag nog om een korte reactie van de Minister, maar het voorstel iswel om het bredere klimaatdebat ... We hebben dinsdag een plenair debatover de Klimaat- en Energieverkenning staan. Het debat van vandaag gaatover kernenergie, dus dat daar raakvlakken mee zijn, lijkt me logisch. Maarwe gaan het niet naar alle sectoren verbreden, zou ik willen voorstellen.De Minister reageert nog.Minister Hermans:Voorzitter, heel kort. De heer Bontenbal heeft natuurlijk gelijk. Er ligt eenklimaatopgave voor meerdere sectoren. Daar ben ik me heel erg vanbewust. Daarom zei ik net ook tegen mevrouw Rooderkerk: de discussiedie we nu hebben over kernenergie staat los van het feit dat de KEV heeftgerapporteerd dat er over alle sectoren heen te weinig gebeurt en er eenstap extra gezet moet worden om dat doel weer binnen bereik te krijgen.Daar werk ik ook aan.Mevrouw Kröger (GroenLinks-PvdA):Toch ook op dit punt, want ik hoor de Minister eigenlijk schetsen: ik kangeen tijdpad geven en ik weet niet hoeveel het gaat kosten, maar het moetgebeuren, want er ligt een politieke afspraak om vier kerncentrales tebouwen en daarom moet dat geld blijven staan. Maar er ligt ook gewooneen aangenomen motie in de Eerste Kamer die zegt: nee, we willen ooktoegang tot dat Klimaatfonds voor de landbouw, want daar ligt een helegrote opgave en we willen de landbouw ook helpen. Ik vraag de Ministerdus toch het volgende. Ze schoof het net een beetje weg in de trant van:nou, dat zien we wel. Maar hoe gaat de Minister om met die uitspraak vande Eerste Kamer? Dat is namelijk een heel duidelijk signaal van partijendie met elkaar zeggen: we moeten dit oplossen.Minister Hermans:Even voor de goede orde: over die motie moet nog gestemd worden. Ikvind het belangrijk om op basis van de feiten te blijven debatteren. Maarik heb de handtekeningen eronder gezien. Die motie zegt verder ook nietprecies hoe het dan moet gaan gebeuren. Ik hoorde net in het debat al datde een zegt «hoog het Klimaatfonds maar op», de volgende zegt «en haaldat bij ontwikkelingssamenwerking vandaan» en weer de volgende zegt«haal het bij kernenergie vandaan». Daarom zei ik: ik zie niet een voorstelontstaan waar hier een meerderheid voor is. Ik werk dus door aanenerzijds een klimaatpakket aan aanvullende afspraken om dat doelbinnen bereik te halen en anderzijds aan de ambities en de afspraken diewe hebben op het gebied van kernenergie.Mevrouw Kröger (GroenLinks-PvdA):Dit is wel een hele aparte manier, vind ik, van een Minister die gewooneen gigantische opgave heeft voor klimaat op al die verschillendeterreinen, zoals de heer Bontenbal terecht schetste. Er ligt nog niks oplandbouw. Die megatonnen worden nog niet gehaald. En dan zegt ze nu:Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15547 ik vind de opdracht vanuit de Eerste Kamer niet duidelijk en jullie zijn hetniet met elkaar eens, dus ik ga gewoon lekker door op de ingeslagen weg.Dat is me iets te arrogant richting een meerderheid in de Eerste Kamer. Erligt een duidelijke wens, hoe je het ook wendt of keert: maak datklimaatgeld ook toegankelijk voor de enige sector die op dit moment nietgeholpen wordt. Hoe reageert de Minister daarop?Minister Hermans:Ik reageer daarop door het volgende te zeggen. Ik vind het niet terecht datde suggestie wordt gewerkt dat er vanuit het klimaat geen ruimte is omboeren te helpen bij hun verduurzaming, want dat is wel degelijk zo. Iknoemde al de verduurzaming van tractoren. Er zijn ook subsidiesbeschikbaar om bijvoorbeeld zonnepanelen op daken van stallen teleggen. Dus ook vanuit de klimaatkant worden boeren geholpen. En ja, erzijn keuzes gemaakt door dit kabinet, ook in financiële zin. Die zijn voormij leidend. Ik heb het hele debat gisteren gehoord en ook vandaag in deKamer, maar zoals ik al schetste, werk ik aan een klimaatpakket om tevoldoen aan de afspraken die we in de Klimaatwet en bij het klimaatak-koord van Parijs hebben gemaakt. En ik werk verder met de ambities diewe hebben op kernenergie.De voorzitter:Mevrouw Kröger, uw laatste interruptie. U heeft er drie gehad, dus ik geefu er zelfs een vierde als bonus bij.Mevrouw Kröger (GroenLinks-PvdA):Goed dan, mijn laatste interruptie. Dan bewaren we het hele verhaal overde onbetaalbaarheid van kernenergie voor het debat waarbij de Ministereindelijk met cijfers daarover komt.Maar dit is natuurlijk een beetje flauw. Deze Minister weet ook dat om delandbouw echt te verduurzamen ... Dat gaat niet over een elektrischetractor en ook niet over zonnepanelen op dat veld. Dat weet deze Ministerdonders goed. Daar moet echt iets anders voor gebeuren. Daarvoor staatdit kabinet aan de lat. Er is een meerderheid in de Eerste Kamer die zegt:er moet iets. Ook partijen hier zeggen dat. Dan kan de Minister nietzeggen: ik pot dat geld op voor iets dat geen CO2-reductie behaalt voor2035 of 2040. Dan doet deze Minister haar werk namelijk gewoon niet. Datvind ik voor een coördinerend Minister op het gebied van klimaat kwalijk.Ik vraag nogmaals of ze zich serieus wil verhouden tot een wens vanuit deEerste Kamer.Minister Hermans:Ik verhoud me tot alle wensen, verzoeken en vragen die er zijn. Maar ikschets ook hoe ik ernaar kijk. Maar wat hier gebeurt ... Ik zit hier in eendebat en mij wordt van alle kanten opgeroepen om snelheid te maken metkernenergie. Maar nog geen 24 uur geleden is er een motie ingediend om5 miljard bij kernenergie weg te halen. Die twee dingen kunnen nietsamengaan. Ik werk vanuit een hoofdlijnenakkoord waarin er afsprakenzijn gemaakt. Ja, we moeten de doelen halen. Ja, daar hebbenvijf sectoren een bijdrage aan te leveren, ook de landbouw. De landbouwkan deels, voor sommige projecten, voor sommige acties en voorsommige maatregelen, ook rekenen op steun vanuit de Klimaatbegroting,het Klimaatfonds of de SDE++-subsidieregeling. En er is 5 miljard op debegroting van het Ministerie van LVVN waarvoor ook nog concretevoorstellen en maatregelen kunnen volgen om te voldoen aan de doelenen de ambities die daar liggen. Daarnaast werk ik dus aan die kernenergie-ambitie, omdat we met z’n allen hebben gezegd: in de energiemix van detoekomst, in 2050, maakt kernenergie een belangrijk onderdeel uit vanonze mix. In het Nationaal Plan Energiesysteem staat dit ook duidelijkopgenomen.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15548 De heer Vermeer (BBB):BBB was ook mede-indiener van die motie, dus ik hecht er toch aan om tevertellen dat wij dit gedaan hebben onder de nadrukkelijke voorwaardedat het niet ten koste van kernenergie zou gaan. Daarop is de tekst ookaangepast. Nogmaals, daar staat in: zodanige maatregelen te nemen dathet beschikbaar is. Dat kan dus nog alle kanten opgaan. Dat is heel bewustop deze manier omschreven. Dus als mensen zich er zorgen over makendat dit ten koste zou gaan van kernenergie .... De handtekening van BBBonder die motie zorgt er in ieder geval voor dat dat uitgesloten is alsoptie.De voorzitter:De Minister. En daarna gaat de Minister door met de beantwoording, wantik zie geen handen meer.Minister Hermans:Voorzitter, het was geen vraag aan mij. Althans, ik heb geen vraaggehoord.De voorzitter:U mag erop reflecteren of u gaat door met de beantwoording. Wat u wilt.Ik zie geen handjes meer.Minister Hermans:Ik heb hier genoeg over gezegd, dus wat mij betreft ga ik door met debeantwoording. Een aantal zijn net al voorbijgekomen in de interrupties.Mevrouw Beckerman vroeg: waar ter wereld is er een kerncentrale op tijden binnen budget gebouwd? In Barakah – ik hoop dat ik het goeduitspreek – in de Verenigde Arabische Emiraten zijn in totaal vier reactorengebouwd van 1.400 megawatt per stuk. Daarbij was er een beetjevertraging en enige budgetoverschrijding, maar dat was beperkt. En het istoch goed om op te merken, ondanks dat het al zo lang geleden is, datBorssele ook binnen de tijd is gebouwd.Ik vind het volgende ook belangrijk om te zeggen, omdat hier ook veelmensen uit Zeeland op de tribune zitten en mogelijk ook meeluisteren.Mevrouw Beckerman had het namelijk over een papieren werkelijkheid alshet over kernenergie gaat, maar in Borssele staat een kerncentrale die al50 jaar actief is. Daar werken mensen, al 50 jaar lang. Ze gaan daar dag in,dag uit naartoe en aan het werk. Daarover praten alsof het een papierenwerkelijkheid is, vind ik daar geen recht aan doen.Voorzitter. Dan de deelneming. Ook daar zijn vragen over gesteld. De heerFlach is niet meer aanwezig, maar hij vroeg: wat is precies het perspectiefnu er wordt gekozen voor een deelneming? Het is misschien goed om tezeggen dat de oprichting van een deelneming nog moet gebeuren. Ik hebnu namens het kabinet geschetst dat het ons de meest logische optie lijkt,maar we zijn nog niet zover dat er morgen een deelneming is; daarvoormoet echt nog veel gebeuren. De oprichting van zo’n deelneming zegt alszodanig nog niets over het uiteindelijke overheidssteunpakket of deoverheidsinvestering. Mevrouw Kröger vroeg daar net naar. We zettendeze stap om dit verder uit te zoeken, omdat de onderzoeken van Ernst &Young vorig jaar en BNP Paribas laten zien dat marktpartijen investe-ringen in kernenergie riskant vinden en een grote rol van de overheidverwachten in de vorm van een deelneming. Een privaat meerderheids-aandeel – daar vroeg de heer Flach naar – is dus niet realistisch in debeginfase. Dat heeft te maken met een lange terugverdientijd, hogeinvesteringen op voorhand en een lange bouwtijd. In de beginfasemoeten vergunningsrisico’s en politieke risico’s natuurlijk gemitigeerdworden. De verwachting is dat de belangstelling om in te stappen echttoeneemt voor partijen als die risico’s gemitigeerd zijn en de investeringTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15549 van de overheid duidelijk is; dat zien we internationaal ook. In detussentijd blijft het kabinet natuurlijk in gesprek met de sector.Mevrouw Kröger vroeg mij: kan de Algemene Rekenkamer meekijken? Hetantwoord daarop is: ja. Dat hoort sowieso ook in de formele stappen dieje moet doorlopen om uiteindelijk daadwerkelijk tot oprichting van eendeelneming over te gaan. Daar hoort ook een advies van de AlgemeneRekenkamer bij.Mevrouw Kröger vroeg mij ook om het Franse rekenkamerrapport erbij tebetrekken. Dat vind ik minder logisch, omdat dit onlangs verschenenrapport, als dat is waar mevrouw Kröger naar verwijst, echt heel specifiekziet op de Engelse situatie. Dat vind ik niet vergelijkbaar. Maar onze eigenRekenkamer kijkt zeker mee.Voorzitter. Dan de locatie. De voorkeurslocatie is Borssele en nu is tochEemshaven in beeld. Het is misschien goed als ik het even wat uitge-breider schets, ook omdat mevrouw Beckerman een paar keer naar haarmotie verwees. Zij vroeg: het zou toch geschrapt worden uit het waarbor-gingsbeleid? Dat is zo; dat gaat ook gebeuren. De AMvB om Eemshavenuit het waarborgingsbeleid te schrappen, is in voorbereiding en wordt ditvoorjaar voorgehangen. Maar het waarborgingsbeleid is wat anders dande vraag waar wij ons aan moeten houden als je een projectprocedurestart. Het waarborgingsbeleid legt vast dat op een locatie die eronder valt,niet iets gebouwd mag worden wat het bouwen van een kerncentrale inde weg zou kunnen staan. Nogmaals, daaruit wordt Eemshavengeschrapt.Waar ik nu mee te maken heb, is dat we vorig jaar februari de projectpro-cedure gestart zijn. Ook toen Borssele werd aangewezen als voorkeurslo-catie heeft het toenmalige kabinet duidelijk gemaakt dat het aanwijzen vaneen voorkeurslocatie niks zegt over de keuze voor de definitieve locatie ende te onderzoeken locaties. Dat is waar we nu voor staan. Na eenactualisatiestudie hebben we in september Terneuzen en Maasvlakte 2moeten toevoegen als potentiële locaties. Nu blijkt dat Eemshavenuitsluiten dermate grote risico’s met zich meebrengt dat je op een veellater moment in het traject tot nog veel grotere vertraging kunt komen.Dat is – dat zeg ik ook in de richting van de heer Kops – een keuze waar jevoor staat. Daarbij moet je afwegen hoeveel vertraging er nu is – nu is ernatuurlijk ook een beetje vertraging – en wat het straks kan betekenen. Datis de achtergrond van hoe het kabinet tot dit besluit is gekomen. Dieprojectprocedure zegt namelijk dat we alle redelijk gelijkwaardigealternatieven moeten onderzoeken.Voorzitter. De heer Flach vroeg mij nog: wordt de procedurelast niet heelhoog als je naar vier kerncentrales gaat, wat voor vertraging gaat zorgen?Juist vanwege het risico dat de heer Flach schetst, is er na het uitkomenvan het hoofdlijnenakkoord een gevoeligheidsanalyse uitgevoerd, om tekijken of de ingezette projectprocedure voldoende robuust was. Ook datbetekende een extra stap in het proces. Dat heeft wat extra tijd gekost,maar daarmee is wel het risico dat de heer Flach noemt, geminimaliseerd.Voorzitter. De heer Flach vroeg ook naar het advies van de heer Kops. Ikbedoel de heer Knops, de gebiedsverbinder. Excuus! De gebiedsverbinder,de heer Knops, bekijkt namens het Rijk, de gemeente en de provincies hoeje een Rijk-Regiopakket kunt maken, mocht de definitieve keuze voor debouw van de kerncentrales op Borssele vallen. Een van de aanbevelingenis om een stuurgroep in te richten. De heer Flach vond dat ik daar in mijnreactie afhoudend op had gereageerd. Het is niet zo dat ik geen stuur-groep wil, maar ik vind het ook zonde om een nieuw overleg in te richtenals er al iets bestaat wat we kunnen gebruiken in het kader van efficiënt endoelmatig vergaderen. Maar als de bestaande overlegstructuren nietvoldoen, zal er een extra stuurgroep of een apart overleg voor wordeningericht; dat heb ik ook zo afgesproken met mijn collega-bestuurders inZeeland.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15550 Voorzitter. De heer Eerdmans vroeg mij naar de ambitie van gemeentenen provincies, die volgens hem groter lijkt dan die van het Rijk. Dat herkenik niet op die manier. We trekken juist heel erg gezamenlijk op, ook op hetgebied van SMR’s, in de verschillende provincies die de heer Eerdmansnoemde, en in het bijzonder de gemeente Borsele en de provincieZeeland. Daar zijn we direct aan de slag gegaan op basis van devoorwaarden die geformuleerd zijn. Daarbij hebben we gekeken of we toteen Rijk-Regiopakket kunnen komen. Er is dus een gedeelde ambitie omdaar samen op een goede manier uit te komen.De heer Vermeer vroeg mij nog: kijken we nou zo ruimhartig mogelijknaar de voorwaarden die in Zeeland zijn geformuleerd? De Borselse en deZeeuwse voorwaarden zijn het uitgangspunt voor het Rijk-Regiopakket.Daar wordt dus door de gebiedsverbinder, de heer Knops, aan gewerkt.Samen met de regio en de gebiedsverbinder kijken we naar een inhoude-lijke appreciatie van elk van die voorwaarden. We bekijken of en hoe dieallemaal een plek kunnen krijgen in het Rijk-Regiopakket.De heer Vermeer (BBB):In ieder geval bedankt voor dit antwoord en de toelichting. Kan deMinister iets aangeven over een planning op dit gebied? Wanneer kunnenwij als Kamer wat informatie van de gebiedsverbinder verwachten?Minister Hermans:We hebben net een reactie gestuurd op het eerste advies van de gebieds-verbinder. We hebben daarover gesproken met de gebiedsverbinder, deprovincie en de gemeente. We werken nu gewoon verder. Ik weet niet eenexact moment te noemen waarop een volgende stap gezet wordt. Ik kaneven nagaan of ik dat kan aangeven. Als er een advies komt, zullen we datsowieso delen, maar ik kan even kijken of er al zicht is op wanneer dat zalzijn.Voorzitter. De heer Grinwis, de heer Flach, mevrouw Kröger en de heerEerdmans vroegen mij naar het impactrapport van de HogeschoolZeeland en Lysias. De heer Grinwis vroeg specifiek of ik een reactiedaarop naar de Kamer kan sturen. Mevrouw Kröger vroeg naar de zorgenover het ruimtegebrek in Borssele en de druk op omwonenden. Ik zei al:we trekken echt gezamenlijk op. Het impactrapport waarnaar verwezenwordt, is een van de bouwstenen voor het op te stellen Rijk-Regiopakket,net als de haalbaarheidsstudies en de integrale effectanalyse. Ik zie deheer Kops kijken: moeten al die onderzoeken, al die stappen? Ja, het zijnecht belangrijke stappen om uiteindelijk tot een besluit te komen, ookvoor een goede invulling van zo’n Rijk-Regiopakket. Het is dus nietbedoeld om iets op te houden of ingewikkeld te maken, maar het zijn ookecht formele stappen die we moeten zetten in de procedure.Tegen de heer Grinwis – hij is er niet meer – zeg ik: het rapport dattwee à drie weken geleden is opgeleverd, is een versie 1.0. Het is ook doorde onderzoekers neergezet als een levend document dat steeds zalworden aangescherpt op basis van nieuwe inzichten en nieuwe onder-zoeken, zoals die technische-haalbaarheidsstudie. Het is dus nu niet nodigom een inhoudelijke appreciatie te sturen, maar ik kan de heer Grinwiswel echt toezeggen dat we het betrekken bij de verdere vormgeving vandat Rijk-Regiopakket.Voorzitter. Mevrouw Kröger vroeg ook naar het ruimtegebrek en deafstemming tussen alle energieprojecten in Zeeland, als ik het zo maginterpreteren. Of bedoelde ze echt specifiek Borssele? Nee, zie ik. Ze vroegook hoe serieus we kijken naar Terneuzen als locatie en of daar dan ookhet hele participatietraject begint. Dat was de vraag die mevrouw Krögerstelde. Ja, in het laatste overleg dat ik had in Zeeland hebben weafgesproken dat we met de gemeenten Vlissingen en Terneuzen gaankijken hoe we de participatie kunnen gaan vormgeven op een manier diedaar past. Hoe het in Borssele gegaan is, is geen standaardvorm; iedereenTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15551 mag het op z’n eigen manier invullen. Maar op alle locaties waar we gaankijken omdat er potentieel een kerncentrale zou kunnen komen, geven wezo’n traject vorm. Dat doen we juist omdat er uiteindelijk, als de project-procedure en de integrale analyse klaar zijn, op basis van verschillendeaspecten, waaronder draagvlak, een integrale afweging wordt gemaakt.Daarom is dat participatieproces zo belangrijk.Voorzitter. Dan de heer Vermeer: hoe gaat het kabinet voorkomen datdorpen overbelast worden door de komst van werknemers? Er is noggeen concreet plan voor de precieze locaties om werknemers die gaanwerken aan de bouw van de kerncentrales te huisvesten. Daarvoor is hetecht noodzakelijk dat er eerst een locatie gekozen wordt. We zullennatuurlijk wel kijken naar een oplossing die ervoor zorgt dat mensen zodicht mogelijk bij de locatie kunnen wonen. Dat heeft ook een effect op dekosten en de tijd. Het is natuurlijk ook prettig voor iedereen die erbijbetrokken is. Dit wordt ook betrokken bij de technologieselectie. Hierworden in het Rijk-Regiopakket samen met de regio afspraken overgemaakt.Dan een vraag van de heer Vermeer over de hoogspanningsverbindingenen hoe we voorkomen dat die het landschap en de leefomgeving verderverslechteren. Hij vroeg ook of we bereid zijn om de ondergrondseinfrastructuur als norm te nemen. We hebben aan TenneT gevraagd omde impact op het systeem te onderzoeken: wat heb je nou nodig, nietalleen bij twee, maar ook bij vier grote kerncentrales? De uitkomstendaarvan verwacht ik medio 2025. Op basis daarvan kunnen we dan ookeen weging maken. Daar speelt overigens ook de aanlanding wind op zeeeen rol in. Dan weten we wat er nodig is, bijvoorbeeld aan infrastructuur,en hoe je dat op een goede manier kan inpassen.Dan vroeg mevrouw Postma mij of we kwaliteit laten prevaleren bovenprijs, zodat de nieuwe kerncentrale lang mee zal gaan. Ik zei al dat detechnische-haalbaarheidsstudie en de third-party review zijn bedoeld omde technologieselectie goed geïnformeerd en op basis van de goedeinformatie te kunnen starten, om juist op dit soort aspecten de goedekeuze te kunnen maken. Het gaat dus over kwaliteit en prijs, maar ookover snelheid, kosten, risicoprofielen en lokale impact, zodat je al dieelementen mee kunt nemen. Dat moet samen leiden tot een selectiepro-cedure waarin die verschillende aspecten een rol spelen. Als mevrouwPostma ook kwaliteit bedoelde in de zin van veiligheid, dan is hetbelangrijk om te benadrukken – daar wil ik geen enkel misverstand overlaten bestaan – dat we daar natuurlijk geen afbreuk aan zullen doen en datdat ook aan het oordeel is van de onafhankelijke toezichthouder, de ANVS.Dan nog de communicatie in Zeeland. Daar vroeg een aantal van u naar,onder anderen de heer Bontenbal. Zouden we daar ook creatieve vormenvan communicatie, zoals een podcast, in kunnen toepassen? In hetkomende jaar, de komende periode zullen we in Zeeland samen met allebetrokkenen in Zeeland echt aandacht besteden aan nut en noodzaak vankernenergie. We zullen daarbij kijken en zoeken naar vormen die passendzijn, waarmee je ook mensen bereikt die niet – volgens mij was het deheer Bontenbal die dat zei – op de traditionele inspraakavond komen. Wezullen daar online en fysiek dingen voor doen. Dat zal ook in overleg zijnmet de gemeente en de provincie. Die hebben natuurlijk ook kennis overwat goed werkt en wat voor behoefte er is, wat voor type informatie en inwelke vorm. Als er meer bekend is over de concrete activiteiten daarvoor,zal ik die uiteraard met de Kamer delen.Voorzitter, dit over de nieuwbouw.De voorzitter:Ik kijk even of er nog interrupties zijn. Mevrouw Postma en dan vraag ikdaarna mevrouw Kröger om het voorzitterschap tijdelijk over te nemen,want ik heb zelf ook nog een vraag.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15552 Mevrouw Postma (NSC):Het gaat over het informeren van bewoners. Ik hoor de Minister ietszeggen over nut en noodzaak van een kerncentrale. Volgens mij gaat hetdaar in Borssele helemaal niet meer over, maar gaat het over devoorbeelden die ik gaf: hoe ziet het eruit, wat is de inpassing, is het net zogroot als Hinkley en als je dat dan op de kaart zet bij Borssele, past het welen hoe zit het met de overlast? Het feit dat de Minister aangeeft dat hetover nut en noodzaak gaat, geeft mij de vrees dat het departement er nietvaak genoeg geweest is om dat gesprek aan te gaan over de zorgen nuleven. Dan zou mijn oproep zijn aan de Minister, mijn vraag aan deMinister: kunnen de Minister of haar ambtenaren die kant op gaan omweer in gesprek te gaan over hoe het eruit gaat zien?Minister Hermans:Ik had moeten zeggen «onder andere nut en noodzaak». Want mevrouwPostma heeft natuurlijk gelijk. Het gaat over meer en je wil communicerenen informeren over meer dan alleen nut en noodzaak, maar dat is ook eenbelangrijk aspect. Als we de straks de technische-haalbaarheidsstudies,die inzichten, hebben en ook de review daarop, heb je concreet informatieom precies op de aspecten die mevrouw Postma noemt het gesprek aante gaan in welke vorm dan ook. Dat zullen we doen, ook in overlegnatuurlijk met de provincie en gemeenten over op wat voor manier we dathet beste vorm kunnen geven.De voorzitter:Geen vervolgvraag? Kunt u dan tijdelijk het voorzitterschap overnemen,mevrouw Kröger?Voorzitter: KrögerDe voorzitter:Zeker. De heer Erkens.De heer Erkens (VVD):Dank, voorzitter. Eén vraag nog over de procedures en de tijdslijnenwaarmee we werken. Ik snap dat de locatiekeuze niet versneld kan wordennu, omdat het anders juridisch kwetsbaar wordt. Maar na de locatiekeuze,komen uiteraard nog een aantal andere procedurele stappen, waarondervergunningverlening, de aanbestedingsprocedure en hoe die opgezetworden. Is het mogelijk om in die brief, die voortgangsbrief die eraankomt over twee maanden, daar wat over te zeggen, of daar nog versnel-lingsopties op zitten? Ik kan me namelijk voorstellen dat als je dat wilversnellen, dat ook wetswijzigingen vergt en dat het als we daar pas bijdie stap achter komen met elkaar ook te laat wordt. Kan de Ministerdaarnaar kijken?Minister Hermans:Dat hoort wat mij betreft bij die afruil van opties die er zijn om potentieelte kunnen versnellen en de vraag wat voor risico’s je daar dan mogelijkmee loopt. Dat wilde ik schetsen in de brief die ik al van plan was om testuren, die ik al toegezegd had, in april/mei.De voorzitter:Dan geef ik het voorzitterschap weer terug.Voorzitter: ErkensDe voorzitter:Dank. Dan gaat de Minister door met haar tweede blokje, SMR’s.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15553 Minister Hermans:Voorzitter. Dan ga ik door met de SMR’s. Daar is een heel aantal vragenover gesteld. Voordat ik op die vragen inga, heb ik een paar algemeneopmerkingen. Ik wil oppassen dat er een tegenstelling ontstaat tussengrote kerncentrales en SMR’s. Ze zijn verschillend en vragen om eenverschillende benadering. Ik wil de kansen van zowel groot – de traditi-onele kerncentrale, als ik die zo mag noemen – als klein, namelijk deSMR’s, benutten waar mogelijk. De grote kerncentrales hebben echt eenpublieke noodzaak in onze publieke, centrale energie-infrastructuur. Dat iseen reden om daar als overheid een rol in te nemen. SMR’s kunnen heelgericht in worden gezet tussen een aanbieder en een afnemer. Daar lijktook de private haalbaarheid groter, waardoor initiatieven snel ontplooidzouden kunnen worden. Daar hoort dan wel bij dat de overheid helpt bijhet organiseren of bij elkaar brengen van vraag en aanbod. Daaromkiezen we ervoor om initiatiefnemer te zijn bij die grote kerncentrales,laten we ruimte aan private initiatieven voor de SMR’s en bekijken wewaar de behoefte aan ondersteuning precies zit bij de vergevorderdeSMR-initiatieven. In mei van dit jaar volgt er een voortgangsrapportage enzal ik inzicht geven in hoe dat precies zit, hoe we daarin staan en welkeverdere stappen we daarin kunnen zetten. Dat zeg ik even om geentegenstelling tussen de traditionele kerncentrale en SMR’s te latenontstaan.Daarmee heb ik deels antwoord gegeven op de vraag van de heerBontenbal. Hij zei: moet je naast die eerste en die tweede nou niet vooralbezig zijn met die SMR’s voordat je verdergaat met drie of vier? Het isvoor mij geen keuze, zoals ik al zei. We zijn bezig met alles wat nodig isom die eerste twee van de grond te krijgen. Het SMR-programma moetecht inzicht geven in de potentie van SMR’s in Nederland. Dat gaatgewoon door. Dat wacht niet op iets.De voorzitter:De heer Bontenbal. Ik wilde de vragen aan het eind van de blokjes doen,maar het is uw laatste interruptie, dus bij dezen.De heer Bontenbal (CDA):Het wordt dan een hele lange. Nee, hoor. Grapje.Er is wel degelijk een verschil. Als het lukt met de SMR’s zal bijvoorbeeldde beschikbaarheid van personeel anders zijn. Want je bouwt dan metmodulaire centrales. Dat is echt anders dan wanneer je alles op eenbouwplaats doet. Er is dus wel degelijk een verschil. We gaan nog bestwel veel moeite krijgen om die grote centrales in Zeeland te bouwen, ookqua medewerkers, ruimtelijke impact, mobiliteit enzovoorts. Het is dushelemaal niet zo’n gek idee om wel degelijk na te denken over of jeparallel aan de nummers een en twee met die SMR’s aan de slag moet,met het oog op ruimtelijke inpassing, haalbaarheid, financiering,medewerkers enzovoorts. Ik wil meer ambitie van dit kabinet op hetgebied van die SMR’s, omdat ik denk dat wij anders de boot gaan missen.Dat zou ik zonde vinden.Minister Hermans:Volgens mij zit de crux – daar vinden de heer Bontenbal en ik elkaarhelemaal – in het woord «parallel». We zetten alle stappen voor dekerncentrales een en twee, in de projectprocedure, in de technische-haalbaarheidsstudies. Daarnaast werken we verder aan het programmavoor SMR’s om de concrete initiatieven tot wasdom te laten komen en diehopelijk in Nederland een plek te kunnen geven.Voorzitter. De heer Bontenbal vroeg mij naar de doelstelling van deEuropese industriële alliantie om de eerste SMR’s vroeg in de jaren dertigdraaiende te hebben. Kan dat ook de ambitie van het kabinet zijn? Volgensmij vroeg de heer Bontenbal mij eerder ook al hoe de Minister samen-Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15554 werkt met andere landen op dit onderwerp. Dat doe ik. In Europa wordtintensief samengewerkt met landen en koplopers op dit gebied. Ik hebdaar ik dacht volgende week ook weer een overleg over met Europesecollega’s. Bij de Energieraad in maart zal ik weer aanschuiven bij hetnucleaire ontbijt, waar ook altijd over de SMR’s gesproken wordt. Hetkabinet neemt binnen die industrial alliantie deel aan de werkgroep publicengagement en financiering. De inzet is ook echt gericht op de benodigdekennis om die SMR’s in Europa en Nederland snel voor elkaar te krijgen.De simulaties die we daarvoor doen, zijn daar ook een belangrijkvoorbeeld van.Voorzitter. Mevrouw Kröger vroeg mij naar de deadline van de SMR’s enzei dat 2030 toch geen reëel jaartal is. Met alle kennis die er is en dewetenschap die we hebben, denk ik dat er nog geen concreet projectgerealiseerd is. Mevrouw Kröger heeft dus gelijk als ze zegt dat 2030 geenreëel jaartal is. Realisatie tegen 2040 lijkt op dit moment logischer. Maarook hier geldt dat ik er niet tegen ben als de initiatieven dermate concreetzijn dat het eerder in de jaren dertig zou kunnen. Is 2030 dus realistisch?Daarover ben ik het eens met mevrouw Kröger: ik zie dat niet gebeuren.Mevrouw Postma vroeg mij of er SMR’s worden geplaatst bij industrie-clusters of datacenters en of dat ten laste komt van de bedrijven zelf. Wezijn in gesprek met concrete initiatieven. Ik zei al dat ik in mei van dit jaarzal laten weten hoe dat er precies voor staat en wat voor inzichten datgeeft over locaties. Ik schetste net de kansen die het kabinet ziet tenaanzien van die SMR’s en had het over «groot» en «klein». Die SMR’s zijneen optie om juist dicht bij de afnemer gerealiseerd te worden. Ik hoopdat ik hiermee die vraag beantwoord heb.De heer Stoffer zei dat het SMR-programma nu vooral gericht is op ...Sorry, ik bedoelde: de heer Eerdmans. Hij stelde mij een vraag, naaraanleiding van een amendement van de heer Eerdmans en de heerStoffer. Er gaat wel echt van alles mis met namen, maar hier ergens kloptehet! Hij zei: het lijkt alsof het programma nu vooral gericht is opdraagvlak, terwijl de bedoeling van het amendement juist was omvoortvarend aan de slag te gaan. Dat programma richt zich op hetvoorbereiden van Nederland op de komst van SMR’s. Dat is meer dandraagvlak alleen. Dat is wat we nu aan het doen zijn en waarover ik, zoalsik tegen de heer Bontenbal zei, de gesprekken met mijn Europesecollega’s voer.De heer Bontenbal vroeg of de staatsdeelneming ook een rol zal spelen bijhet faciliteren van de SMR’s. Kennis die we opdoen uit de deelnemingwordt benut bij de ontwikkeling van SMR’s. De inzet van een deelnemingis een vergaand beleidsinstrument. Dat is op dit moment niet aan de ordevoor SMR’s. Ik hoop echt nog op de private ontwikkeling.Voorzitter. De heer Flach van de SGP had het over een veilige ruimtelijkeinpassing van SMR’s. Met het programma wil ik duidelijkheid scheppenover die ruimtelijke inpassing. Vanuit verschillende stakeholders is er ookecht behoefte aan sturing op die ruimtelijke inpassing. Specifiek de veiligeinpassing betreft het opstellen van ruimtelijke randvoorwaarden. Excuusvoor dit enigszins procedurele antwoord, maar dat is onderdeel van deeerste twee programmalijnen van het SMR-programma. Die resultatenworden halverwege 2025 opgeleverd. Dan kan ik daar ook weer preciezerop ingaan.Dan de vraag van de heer Erkens; ik zei er al iets over. Het ging over dewaardeketen van SMR’s in Nederland die we graag willen opbouwen ende vraag was welke industriële waardeketen zou kunnen in Nederland. Wezijn op dit moment in gesprek, met VNO-NCW, FME, afzonderlijkebedrijven, SMR-ontwikkelaars, om in kaart te brengen welke Nederlandsebedrijven een rol kunnen spelen in de nucleaire toeleveringsketen. Devraag daarbij is ook hoe we dit kunnen afstemmen op de toekomstigebehoefte van technologieleveranciers. De eerste indruk is dat er echtkansen zijn voor het Nederlandse bedrijfsleven, zeker daar waar je minderTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15555 echt puur specialistisch-nucleaire kennis nodig hebt. Daarbij kunt udenken aan civiele werkzaamheden en de maakindustrie. De studies vantechnologieleveranciers zijn hier ook belangrijk voor. Er wordt op ditmoment een aparte inventarisatiestudie gedaan waarin concreetingezoomd wordt op waar de kansen liggen en wat we moeten doen omdaarop in te kunnen spelen en daarop te kunnen voorsorteren. Tot slot:eind van dit jaar organiseert het kabinet samen met Nucleair Nederlandeen event waar suppliers en aanbieders samenkomen om goed inzicht tekrijgen in hoe je al die inzichten daadwerkelijk in de praktijk kunt brengen.Voorzitter. De heer Flach en de heer Erkens vroegen naar het Thorizon-traject en of de helft van het beschikbare SMR-geld niet daarin gestoptzou kunnen worden. De overheid draagt al een aantal jaar financieel bijaan onderzoeken naar nieuwe vormen van CO2-vrije nucleaire energieop-wekking. Daar horen ook generatievierreactoren bij. Thorizon heeft in2022 aanspraak gemaakt, met succes, op een bijdrage van Invest-NL. Inhet kennis- en innovatieprogramma kernenergie wordt de financiëlebijdrage aan onderzoeken verder voortgezet.Voorzitter. De heer Erkens vroeg of ik samen met de Minister van EZ toteen AI/SMR-strategie kan komen. In Amerika zetten grote techbedrijveninderdaad in op SMR’s ter ondersteuning van de AI-infrastructuur. Datheeft te maken met de grote energievraag naar vollast-energie. Deconclusie dat SMR’s de enige geschikte toepassing zijn voorAI-infrastructuur is nog onvoldoende onderbouwd. Het is dus niet zo datdaar een-op-een een link tussen is, maar ik zal met de Minister van EZ derelevante kennis met betrekking tot de SMR-ontwikkeling en -toepassingdelen en bezien of het opportuun is om hier in de toekomst nader in teduiken.De heer Bontenbal vroeg welke inzichten de Minister heeft opgedaan uitde gesprekken met clusterorganisaties en bedrijven over mogelijkeinteresse in het realiseren van SMR’s. Mijn beeld tot nu toe is dat enkeleSMR-ontwikkelaars een beter beeld hebben dan de industrieclusters vande kansen bij afnemers. De gesprekken met de clusters hebben ervoorgezorgd dat bedrijven en industriële partijen aansluiten bij de simulaties,waar ik net ook al naar verwees, juist omdat er behoefte is aan meerinformatie over toepassingsmogelijkheden. Het kabinet blijft bedrijven enclusters helpen door op basis van de vraag van het cluster gezamenlijkdetailstudies uit te voeren, om te bekijken hoe je dit energetisch kuntinpassen in het industriecluster. Dit laat wat mij betreft een meerwaardevan het private initiatief zien. Dat is namelijk effectief in het zoeken en hetleggen van de verbinding tussen vraag en aanbod.Dan de laatste vraag in dit blokje over SMR’s, van de heer Bontenbal. Diegaat over een breed maritiem consortium. Dat heeft zich verdiept in denucleaire energievoorziening voor de zeevaart. Kan ik iets doen om dat teversnellen of ondersteunen? Ik ben het met de heer Bontenbal eens dat detoepassing van SMR’s voor nucleaire voortstuwing een interessantegedachte is. Ook voor de maritieme sector is het belangrijk om nucleairekennis op te bouwen en inzicht te krijgen in de belangrijkste kennis. Dezeonderwerpen zijn dus belangrijk en relevant in het SMR-programma. Mijninzet is om met de maritieme sector en collega’s van het Ministerie vanIenW en het Ministerie van EZ in kaart te brengen wat we concreetmoeten doen om het te versnellen. Ik ga daar vanuit KGG en hetSMR-programma een constructieve bijdrage aan leveren.De voorzitter:Dan kijk ik even rond. We hebben niet veel tijd meer. Laten we deinterrupties alstublieft kort houden. Ik begreep dat we tien minutenkunnen uitlopen; van de kant van de Minister wordt dat nog gedubbel-checkt. We hebben de zaal in ieder geval tien minuten langer. Laten wedus heel kort de interrupties doen. Dan proberen we de eerste termijn afTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15556 te ronden. Laten we zien hoever we komen. De heer Vermeer en daarnade heer Eerdmans. Kort, alstublieft.De heer Vermeer (BBB):De Minister noemde al dat er half 2025 een bericht over hetSMR-programma naar de Kamer komt. Kan daarbij naast privateinitiatiefnemers ook gekeken worden naar lagere overheden? Wij hebbenbijvoorbeeld een brief van de gemeente Opmeer gekregen, die daar methaar raad mee aan de slag wil. Maar ook de provinciale staten vanGelderland hebben daar meerdere keren over gepraat en kijken volgensmij met een schuin oog naar locatie Dodewaard. Wordt dat meegenomen?Want misschien ontstaan er wel nieuwe provinciale of gemeentelijkeenergiebedrijven op deze manier.Minister Hermans:Een provincie waar interesse is, doet ook mee in de simulaties. Met degemeente waar de heer Vermeer naar verwijst is deze week contactgeweest. Er zijn dus contacten. Daar waar we iets voor elkaar kunnenbetekenen, kunnen we dat doen. Ik moet wel terughoudend zijn: wekunnen natuurlijk niet elke motie zomaar ten uitvoer brengen. Gemeente-lijke moties, zeg ik daar nog even expliciet bij.De voorzitter:De heer Eerdmans had ook nog een interruptie. Ook kort en krachtig.De heer Eerdmans (JA21):Heel kort, voorzitter. Ik begrijp dus dat private partijen hebben aangekloptbij het ministerie voor de ontwikkeling van SMR. Klopt dat? Ja? Heel kort:wat was de kernbehoefte van die bedrijven? Waar zit het hem dat vooralin?Minister Hermans:Die concrete initiatieven zijn echt pas heel recent bij het ministeriebinnengekomen. Daar is over gesproken. Het gesprek over de concretebehoefte vindt nu dus plaats. We verkennen in die gesprekken wat deondersteunende rol zou kunnen zijn vanuit KGG, vanuit de overheid.De voorzitter:Dan heb ik zelf nog een korte vraag namens de VVD. Ik ga het voorzitter-schap gezien de tijd even niet overdragen. Mijn vraag gaat over dekoppeling met AI: kunt u in de brief met de visie over de SMR’s terug-komen op waar die koppelkansen liggen? Dat lijkt me een logischmoment.Minister Hermans:Ja. Dat is de brief die medio dit jaar komt. Daarin kunnen we daaropingaan.De voorzitter:Dan gaat de Minister door met de beantwoording.Minister Hermans:Dan kom ik bij het blokje kennis. De heer Eerdmans vroeg naar het aantalmensen dat nodig is en of scholieren daar nou op worden voorbereid. Ikzei daar in de inleiding al wat over. Het kabinet zet zich er nadrukkelijkvoor in om het aanbod van onderwijs en trainingen voor de kernenergie-sector op mbo- hbo- en wo-niveau te vergroten en daarmee de nucleairekennisbasis te versterken. Op wo-niveau zijn er leerstoelen en een aantalpromovendi, ook aan de TU Delft. Op het hbo op Hogeschool Zeeland issamen met de Nuclear Academy een minor opgezet. Het mbo heeft eenTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15557 keuzedeel nucleaire technologie opgezet, dat afgelopen september isgestart.Mevrouw Rooderkerk vroeg naar de relatie tussen kerncentrales,migratiebeleid en buitenlandse studenten en of ik daarover in het kabinetgesprekken voer. Met betrekking tot de relatie tot arbeidsmigratie –misschien moet ik het zo formuleren – ben ik in gesprek met mijn collegavan SZW, die hiervoor verantwoordelijk is. De exacte vraag naarpersoneel en het type personeel blijft afhankelijk van factoren als de keuzevoor de technologieleverancier, de locatie en het aantal kerncentrales dattegelijkertijd gebouwd wordt et cetera. Ik ben daarover dus in gesprek metmijn collega van Sociale Zaken.De heer Eerdmans vroeg naar de groeiende nucleaire ambities in hetbuitenland, hoe Nederland daarop aansluit en wat we doen in internati-onaal perspectief. We volgen de internationale ontwikkelingen natuurlijkop de voet. We zijn aangesloten bij verschillende overlegorganen. Iknoemde de nucleaire alliantie al en de industriële alliantie voor SMR’s. Ikben het niet met de heer Eerdmans eens als hij zegt dat wij achterlopen.Als ik naar andere landen kijk en met collega’s spreek, constateer ik dat wetegen gelijksoortige uitdagingen en vraagstukken aanlopen. De eerlijkheidgebiedt te zeggen dat we allemaal een andere nationale context en eenander energiesysteem hebben. De heer Eerdmans kan ervan op aan datwe in contact blijven staan met al die landen. Dat wat betreft kennis.Voorzitter. Ik heb nog een aantal vragen in het blokje overig. MevrouwRooderkerk en mevrouw Kröger vroegen naar de noodzaak voor flexibelCO2-vrij vermogen na 2035 en of er niet een techniekneutrale tender moetkomen. Een techniekneutrale aanpak werkt als de technieken onderlingvergelijkbaar zijn. Dat is niet het geval in termen van projectomvang,financieringsbehoefte en de inzet in het energiesysteem. De bouw van eenkerncentrale is een heel groot project op één locatie met een langedoorlooptijd en een grote omvang. Daarom werkt dat type tender niet.Mevrouw Rooderkerk vroeg, als ik het mij goed herinner, ook nog naar desystematiek met SDE++. Ze vroeg of je er niet op eenzelfde manier naarkan kijken. Daar hoort dit antwoord bij, namelijk dat het er niet bij aansluitgezien de manier hoe een kerncentrale in elkaar zit, de financiering en deomvang van het project.De heer Grinwis vroeg: hoe voorkomt het kabinet dat kernenergie hetkoekoeksjong wordt en andere elementen uit de energiemix uit het nestduwt? De energietransitie vraagt en-en: kernenergie, wind en zon. Ze zijnallemaal nodig om te komen tot een CO2-neutraal energiesysteem.Daarom is voor alle technieken ruimte nodig in de energiemix.Voorzitter. Er zijn nog vragen gesteld over de gesprekken met EPZ over hetovernemen van aandelen door de Staat, ook in het licht van de bedrijfs-duurverlenging Borssele. Mevrouw Postma stelde mij die vraag, maarvolgens mij ook de heer Bontenbal. Die gesprekken vinden op dit momentplaats en zitten in de verkennende fase. Die verkennende fase is belangrijkom voldoende informatie op tafel te krijgen om tot een waardering van deaandelen te kunnen komen en een niet-bindend bod voor te kunnenbereiden. We hebben hulp en expertise ingeschakeld om daarbij teondersteunen. We zijn natuurlijk ook afhankelijk van de verkopendepartijen als het gaat om het verkrijgen van al die informatie. Ik en mijncollega’s hebben ook de taak om met de Minister en het Ministerie vanFinanciën te spreken over de financiële dekking van een eventueleovername.Tot slot. RWE is als medeaandeelhouder ook een relevante partij in degesprekken over een mogelijke overname. Ik praat daarom ook met RWE.Ik zag «tempo maken» staan, dus ik dacht dat het over de klok ging. Maardat was ten aanzien van deze gesprekken; dat moest ik zeggen. Weproberen natuurlijk tempo te maken, want ik snap de vraag en het verzoekuit Zeeland heel goed. Maar het gaat niet over niks. Ik vind dus wel dat jedit zorgvuldig moet doen.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15558 Dan had mevrouw Postma een vraag over de PALLAS-reactor en dekosten daarvan. Deze komen ten laste van een nog op te richten beleids-deelneming voor PALLAS. Die krijgt daarvoor financiering van VWS, endie komt dus ook ten laste van de begroting van VWS. De financiering kanop termijn onder andere worden terugbetaald met de verkoop vanmedische isotopen.Dan waren er nog vragen van de heer Erkens en de heer Vermeer over detopsector Energie en over het verwijt dat nucleaire energie daar geentoegang toe zou hebben. Ik ken dat verwijt. Laat ik het zo zeggen: ik hebdaar in het nabije verleden over gehoord. Dit najaar zal dit naar mijnweten geregeld en opgelost zijn. Dan maakt het ook echt volledig engelijkwaardig onderdeel uit van de topsector Energie, na een besluit vanhet bestuur daarover. Dat betekent dus ook dat er concreet kan wordenmeegelift op activiteiten die georganiseerd worden door de sector, zoalspubliek-private matchmaking en kennisdisseminatie via het ecosysteemvan de topsector.De voorzitter:Nou, als dat geen begrijpelijke taal is!Minister Hermans:Dat dacht ik, voorzitter. Ik zeg erbij dat ik dit in de gaten zal houden, wantu stelt deze vraag waarschijnlijk niet voor niks. Ik zal dit in de gatenhouden.Dan is het blokje af, voorzitter.De voorzitter:Ik ga nog heel kort rond. We hebben nog zes minuten. Ik wil de laatsteminuut gebruiken om de toezeggingen snel door te lopen. Heel kort dus.Ik snap dat er nog vragen zijn, maar de Minister moet over vijf minutenvertrekken; dat is de afspraak die ik gemaakt heb. We lopen namelijk al uit.Het woord is aan mevrouw Postma, voor een korte interruptie.Mevrouw Postma (NSC):Ik zou graag nog antwoord willen op de vraag die ik heb gesteld over deaandelen en over de overlegstructuur die dan eventueel ontstaat tussenhet Rijk en RWE. Op dit moment gaat alles via consensus; dat gaat vaakom 50%. Is dat de gewenste situatie? Is dat de situatie die de Staat graagzou willen zien? Die vraag was nog niet beantwoord.Minister Hermans:Hier kan ik echt niet op vooruitlopen. Zo ver zijn we gewoon nog niet inhet proces. We praten wel met iedereen, met alle betrokkenen. Ik snap datdaar veel vragen over zijn, maar ik moet echt oppassen met wat ik hier inhet openbaar over deel. Maar ik zeg hierop ook echt dat we nog niet zoverin het proces zijn.De voorzitter:Meneer Vermeer, had u nog een afrondende vraag?De heer Vermeer (BBB):Ik had even een kort punt. Als de Minister praat met de topsector Energie,ook over het ecosysteem – het zijn moeilijke zinnen – kan de Minister danook iets meegeven ... Het enige wat er op hun website te vinden is, isnamelijk een zeer negatief verhaal over kernenergie. Misschien moet datook even gecheckt worden, voordat dat rond blijft zweven.Minister Hermans:Dat zullen we doen.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15559 De voorzitter:Mevrouw Rooderkerk, met uw afrondende vraag. We kijken zo nog evenof iemand een tweeminutendebat gaat aanvragen. Deze commissiekennende, is dat meestal het geval. Dan zouden er dus ook nog vragengesteld kunnen worden.Mevrouw Rooderkerk (D66):Ik had er nog eentje over, dus die zou ik toch graag gebruiken. Die gingover het laatste blokje van de Minister. Daarin kwam ze met wat procesin-formatie over SDE++. Ze gaf ook aan hoe dat werkt. Maar mijn vraagdaarachter was natuurlijk waarom zij ervoor kiest om op deze manier zoveel geld vrij te maken voor die kerncentrales, en om daar zo voor te gaanstaan, terwijl we ook zien dat er op allerlei gebieden CO2-besparing nodigis. Ik noem de boeren, waar we het al uitgebreid over hebben gehad. Daargebeurt dan eigenlijk veel te weinig. Met die vraag blijf ik toch zitten na ditdebat. Wij willen enorm veel geld apart gaan zetten voor deze centrales ...De voorzitter:En uw vraag? Want we krijgen nog een tweeminutendebat, en dinsdageen plenair debat. Ik hoor graag uw concrete vraag.Mevrouw Rooderkerk (D66):Zal ik dan nu een vraag stellen?De voorzitter:Heel graag. Dat vraag ik u.Mevrouw Rooderkerk (D66):Bedankt, daar was ik nu eigenlijk aangekomen. Mijn vraag is dus: waaromkiest zij ervoor om dit apart te behandelen, in plaats van het als geheel tebezien? Hoe zorgt ze ervoor dat ze het klimaatpakket gaat maken?Minister Hermans:Het is en-en-en. Dat geldt voor de energiemix: kernenergie, wind op zee,zon en waterstof; we hebben het allemaal nodig. Dat geldt ook voor hetbeleid: ik moet én met extra maatregelen komen om de doelen die wehebben afgesproken in de Klimaatwet te halen, én we hebben eenafspraak gemaakt over kernenergie. Het is dus en-en.De voorzitter:Dan dank ik de leden voor het debat. Ik begreep van de heer Eerdmans dathij een tweeminutendebat aanvraagt. Vervolgvragen zullen daarin dusvast en zeker een plekje krijgen, zonder dat we daarbij de tijdsdruk hebbendie we nu ervaren. Ik dank de leden voor het debat. Ik dank de Minister enhaar ondersteuning voor hun aanwezigheid. Ik dank de mensen op detribune.Ik loop de toezeggingen nog langs. Het zijn er drie. Dat kan dus snel gaan,als u nog oplet.−De Minister stuurt eind april, of begin mei – laten we zeggen: mediokwartaal twee, uiterlijk begin mei – een voortgangsbrief kernenergie,waarin zij ingaat op de planning. Daarbij staat ze ook stil bij de afruilwat betreft aspecten als snelheid, zorgvuldigheid, draagvlak en kosten.Die klopt, zie ik. Die toezegging is aan meerdere Kamerleden gedaan, zieik hier ook staan.−Medio 2025 informeert de Minister de Kamer over de koppelmogelijk-heden voor SMR’s en AI.Dat was een toezegging aan mijzelf.Minister Hermans:Dat doe ik in de al toegezegde brief over de SMR’s.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15560 De voorzitter:Dat komt in de SMR-brief, ja.−In dezelfde brief – dit is de toezegging aan de heer Vermeer – gaat zijook in op de kansen voor de regio, ook wat betreft regionale trajectenen de lagere overheden.Dat komt in de voortgangsbrief SMR te staan. Zo heb ik ’m hier staan. Diegaat dan over het SMR-programma en de kansen voor regionale en lokaleoverheden. Ik hoor een aarzelende «ja», dus die staat. Uitstekend. Dank.Mevrouw Kröger. Ontbreekt er één?Mevrouw Kröger (GroenLinks-PvdA):Over de eerste toezegging: is dat nou gewoon de inschatting van hoeveelvier kerncentrales gaan kosten? Dat was mijn vraag. Toen zei de Minister:dat komt in die planningsbrief te staan. Is dat die afruil wat betreft kosten,waar het over ging?Minister Hermans:Nee, dat zijn twee ... Ik werk ook door aan alles wat er nodig is rond dedeelneming. Daar zitten ook weer opties in wat betreft hoe je dat kuntinvullen. Dat staat nog even los van het bedrag; dat zijn gewoon optiesover hoe je dit vorm kunt geven. Dat werken we verder uit. Dat komt laterdan de voortgangsbrief die echt ziet op het hele traject en op de stappendie gezet worden op weg naar de bouw van een kerncentrale. Een briefover de financiering ... Ik check dat even naast me. Ik probeer die voor dezomer nog aan de Kamer te sturen.De voorzitter:Heel kort. We zitten in de laatste minuut.Mevrouw Kröger (GroenLinks-PvdA):Algehele verwarring: uit de third-party review van die technische-haalbaarheidsstudie zou voortkomen wat die vier kerncentrales zoudenkosten. Wanneer krijgen we die?Minister Hermans:Voorzitter, even om verwarring te voorkomen, want dat moeten we niethebben: de technische-haalbaarheidsstudies en de review worden nuafgerond. Die vormen de basis voor de voortgangsbrief; die komt eruiterlijk in mei. Ik probeer daar eind april of begin mei mee te komen. Indie technische-haalbaarheidsstudie zit waarschijnlijk een bandbreedte quakosten. Die worden daarmee ook openbaar. De verdere vormgeving en deuitwerking van de deelneming zitten daar niet in; die komen in een apartebrief.De voorzitter:Die noteren we dan ook.Dank u allen. Hiermee sluit ik de vergadering. U kunt allen vertrekken.Sluiting 17.11 uur.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 645, nr. 15561