Mensenrechteneducatie in Nederland

31700VVaststellingvandebegrotingsstatenvanhetMinisterievanBuitenlandseZaken(V)voorhetjaar2009Nr.72BRIEFVANDEMINISTERSVANBUITENLANDSEZAKENENVANONDERWIJS,CULTUURENWETENSCHAPAandeVoorzittervandeTweedeKamerderStaten-GeneraalDenHaag,8december2008Woensdag10decembera.s.zalhet60-jarigbestaanvanUniverseleVerklaringvoordeRechtenvandeMensgevierdworden.Indepreambulevandezeverklaringstaatondermeerdatstatenernaarzullenstrevendoor«onderwijsenopvoedingdeeerbiedvoordezerechten(envrijheden)tebevorderen».Indezebriefgaanwijinopactiviteitendieinditkaderwordenondernomen.DaarmeewordtgehoorgegevenaandetoezeggingvandeministervanBuitenlandseZakentijdensdebegrotingsbehandelingvanBuitenlandseZakenomineengezamenlijkebriefdeKamernaderoverditonderwerpteinformeren.Mensenrechtenzijnuniverseeldochnietaltijdvanzelfsprekend.Bijmensenrechtendenktmenalsnelaanverrelanden,dictaturenofconflict-haarden.Nietsisminderwaar.Mensenrechtenzijnoveralenaltijdvanbelang.Zestaanaandebasisvanmaatschappelijkethema’sdieonsdage-lijksbezighoudenzoalsdiscriminatie,tolerantie,deaanpakvancriminali-teit,huiselijkgeweld,immigratieofburgerschap.IedereeninNederlanddientbekendtezijnmetmensenrechtenenmetwatdezevoorhemofhaarinhetdagelijkslevenkunnenbeteken.Hetbelangvanmensenrechteneducatieisinternationaalvastgelegd.HetVNactieprogrammaPlanofActionoftheWorldProgrammeforHumanRightsEducationvandeVerenigdeNaties,datop10december2005isaangenomen,refereertaanbestaandemensenrechtenverdragen,zoalsbijvoorbeeldhetVerdraginzakedeRechtenvanhetKind.HetActieplanvraagtstatenomzorgtedragendatmensenrechtenverankerdzijninhetprimairensecundaironderwijsenbiedthiertoecriteria,eenconcretestrategieeneenpraktischhandvat.1.DeactiviteitenvanhetministerievanOnderwijs,CultuurenWetenschap«Allemensenwordenvrijengelijkinwaardigheidenrechtengeboren»,TweedeKamerderStaten-Generaal2Vergaderjaar2008–2009KST1263140809tkkst31700V-72ISSN0921-7371SduUitgevers’s-Gravenhage2008TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.721 aldusdeeerstezininartikel1vandeUVRM.Dezezinprijkthooginhetvaandelvanonzedemocratischerechtsstaat.Hetishetfundamentvanonsrechtsstelsel.Essentiëlerechtenalsdezebiedenpolitiekeenmaat-schappelijkevrijhedenopgrondwaarvanonzedemocratiefunctioneert.Nietalleenwordthetkaderaangegeven,maarhetrepresenteertbovenaldeattitudedienoodzakelijkisomdiekadersinstandtehouden.Alssamenlevingishetonzegezamenlijkeverantwoordelijkheidomonzevolgendegeneratiesbewusttemakenvandehistorischeoorsprongendemaatschappelijkerelevantievanmensenrechten.Datkanopverschillendeplaatsen,manierenenmomentengebeuren.Zovindtopscholenimpli-cietewaardeoverdrachtplaats;bijvoorbeeldalshetgaatomhetbelangdatscholenhechtenaaneenveiligeleeromgeving.Zijstellenschoolregelsvastdieopgrondvandezegedachtegeldendzijn.Ookkaneenschoolleerlingeninspraakgevenendaarmeeleerlingenvanuithunbelevingswe-reldbewustmakenvanhetbelangvanbestuurlijkeparticipatieendaarmeedusimplicietopeenessentieelrechtvaneenburgerineendemocratischerechtsstaat(UVRM,art.21).Dergelijkevoorbeeldenvanimplicietewaardeoverdrachtzijnooktevindeninhetgezin,desportver-enigingofgewoonopstraat.Kortom,mensenrechtenendegedachtendieeraantengrondslagliggenendieeruitvoortvloeienzijninonslandeenbelangrijkenorminhetintermenselijkverkeer.Demaatschappelijkenood-zaakomhierbijstiltestaan,komtinhethuidigeonderwijsopverschil-lendewijzenookinmeerexplicietezintotuitdrukking.InreactieophetECRI-rapport(juni2007),stelthetkabinetdathetexplicietenindetailvoorschrijvenvandewijzewaaropmensenrechteneducatieinhetNederlandseonderwijshaarbeslagmoetkrijgen,onwenselijkis.Hetkabinetwijsteropdatditopgespannenvoetstaatmetdevrijheidvanonderwijs.Ditlaatonverletdathetwenselijkisdatmensenrechteninhetprimair-envoortgezetonderwijswordengeïntegreerd.Inhetverlengdedaarvanishetkabinetdemeningtoegedaandatmensenrechteneducatieineenbrederecontext(vanuitverschillendevakken)aangebodendientteworden.DitstandpuntwordtdoorNederlandindiversegremia,zoalsincomitésvoortvloeiendeuitdediversemensenrechtenverdragen,waarinonderwijspassageszijnopgenomen,uitgedragen.BurgerschapinhetPOenVOenhettoezichtdaaropHetvoorgaandeisinlijnmetdewettelijkverankerdeverplichtingvanscholenom«actiefburgerschapensocialeintegratie»1tebevorderen.Indememorievantoelichting2bijhetdesbetreffendewetsvoorstelwordtaangegevendatburgerschapsvormingondermeerbetrekkingheeftopdekennisvanenhetrespectvoordekernwaardenvanonzesamenleving.Inditkadervaltbijvoorbeeldtedenkenaanhetgelijkwaardigheidbeginsel.Deonderwijsinspectiehoudttoezichtopdenalevingvandewettelijkeopdrachttotbevorderingvanactiefburgerschapensocialeintegratie.Datdoetzijdoormiddelvanhethiervoorontwikkeldetoezichtkader3.Hierinisonderanderealsaandachtspunttenaanzienvanhetonderwijsaanboddevolgendepassageopgenomen:«Deschoolbevordertbasiswaardenendekennis,houdingenenvaardighedenvoorparticipatieindedemocratischerechtstaat.»4Hiermeeisimpliciethetverbandgelegdmetmensenrechten-educatie,omdatdeUVRMkaderstellendisvoordedemocratischerechts-staat.Inhettoezichtkadervandeinspectiegeldtverderalsuitgangspuntdatergeenalgemeengeldendemethodeisomdebevorderingvanactiefburgerschapensocialeintegratietestimuleren.Deschoolmoetinhaaronderwijsaanbodrekeninghoudendesamenstellingvandepopulatie,dewensenvanoudersendegrenzendiedegeldendewet-enregelgevingstelt.Scholenhebbendusruimtenodigvooreeneigeninvullinghierin.Hetkabinetwilhendezeruimteooknadrukkelijkbieden.Deoverheidsteltzichdusalstaakomdoorwetgevingentoezichttewaarborgendatactief1WPO,art.8,derdelid:Hetonderwijs:(a)gaatermedevanuitdatleerlingenopgroeienineenpluriformesamenleving,(b)ismedegerichtophetbevorderenvanactiefburger-schapensocialeintegratie,en(c)isermedeopgerichtdatleerlingenkennishebbenvanenkennismakenmetverschillendeachter-grondenenculturenvanleeftijdgenoten.2KamerstukkenII,vergaderjaar2003–2004,29666,nr.3.3InspectievanhetOnderwijs(2006):«Toezichtkaderactiefburgerschapensocialeintegratie».4Ibid.,pag.8.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.722 burgerschapensocialeintegratieaandachtkrijgenopscholen,maardescholengevenhierverdereigenhandiginvullingaan.KerndoelenPOBovenvermeldewaardenzijnalszodanigverankerdindeherzienekern-doelenvoorhetprimaironderwijs.DaarinisnietalleenkennisoverbijvoorbeeldderolvandeburgerinNederlandenEuropavanbelang(kerndoel36);ookhetzichgedragenvanuitrespectvooralgemeenaanvaardewaardenennormenisexplicietindekerndoelenopgenomen(kerndoel37).DaarnaastlerendekinderendehoofdzakenvangeestelijkestromingendieindeNederlandsemulticulturelesamenlevingeenbelang-rijkerolspelen.Daarbijlerenzerespectvolomtegaanmetverschilleninopvattingenvanmensen(kerndoel38).Debronnenvoordezebasalewaardenvormendegrondrechtenuithoofdstuk1vandeGrondwetendeUniverseleVerklaringvandeRechtenvandeMens(UVRM).KerndoelenvoordeonderbouwVOBijdecurriculumvoorschriftenvoorhetNederlandsevoortgezetonderwijszijnallereerstdekerndoelenvoordeonderbouwvanhetVOvanbelang,zoalsdezesindsaugustus2006gelden.Dewettelijkebasisvandezekern-doelenisgelegeninartikel11bvandeWetophetvoortgezetonderwijs(hierna:WVO).DekerndoelenzijnconcreetopgenomeninhetBesluitkerndoelenonderbouwVO(Stb.2006,316).AllescholenmoetendezekerndoeleninhetonderwijsprogrammavoordeeerstetweeleerjarenvanhetVOuitwerken.DiversekerndoelenvoordeonderbouwvanhetVObevattenaspectendiegerelateerdzijnaanhetthemamensenrechteninbredezin,zoalsdatisverankerdindeUniverseleverklaringvoordeRechtenvandeMenseninbestaandeverdragen.Allereerstisdaarkern-doel47,datalsvolgtluidt:47.Deleerlingleertactuelespanningenenconflictenindewereldteplaatsentegenhunachtergrond,enleertdaarbijdedoorwerkingervanopindividuenensamenleving(nationaal,Europeeseninterna-tionaal),degroteonderlingeafhankelijkheidindewereld,hetbelangvanmensenrechtenendebetekenisvaninternationalesamenwer-kingtezien.DevolgendekerndoelenvoordeonderbouwVOverankereneveneensaspectendiebijhetthemamensenrechteninbredezineenrolspelen:36.Deleerlingleertbetekenisvollevragentestellenovermaatschappe-lijkekwestiesenverschijnselen,daarovereenbeargumenteerdstand-puntintenemenenteverdedigen,endaarbijrespectvolmetkritiekomtegaan.37.Deleerlingleerteenkadervantientijdvakkentegebruikenomgebeurtenissen,ontwikkelingenenpersoneninhuntijdteplaatsen.Deleerlingleerthierbijoverkenmerkendeaspectenvan[tienbijnamegenoemde]tijdvakken.Deleerlingleertdaarbijinelkgevalderelatieteleggentussendegebeurtenissenenontwikkelingeninde20eeeuw(waaronderdeWereldoorlogenendeHolocaust),enhedendaagseontwikkelingen.38.Deleerlingleerteeneigentijdsbeeldvandeeigenomgeving,Neder-land,Europaendewereldtegebruikenomverschijnselenenontwik-kelingeninhunomgevingteplaatsen.39.Deleerlingleerteeneenvoudigonderzoekuittevoerennaareenactueelmaatschappelijkverschijnselendeuitkomstendaarvantepresenteren.43.Deleerlingleertoverovereenkomsten,verschillenenveranderingenincultuurenlevensbeschouwinginNederland,leerteigenenander-TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.723 mansleefwijzedaarmeeinverbandtebrengen,enleertdebetekenisvoordesamenlevingtezienvanrespectvoorelkaarsopvattingenenleefwijzen.44.DeleerlingleertophoofdlijnenhoehetNederlandsepolitiekebestelalsdemocratiefunctioneertenleertzienhoemensenopverschil-lendemanierenbijpolitiekeprocessenbetrokkenkunnenzijn.45.DeleerlingleertdebetekenisvanEuropesesamenwerkingendeEuropeseUnietebegrijpenvoorzichzelf,Nederlandendewereld.46.Deleerlingleertoverdeverdelingvanwelvaartenarmoedeoverdewereld,hijleertdebetekenisdaarvantezienvoordebevolkingenhetmilieu,enrelatiesteleggenmethet(eigen)leveninNederland.Examenprogramma’svoorhetvoortgezetonderwijsAlleleerlingeninhetVOzijnverplichtexamentedoeninhetvakmaat-schappijleer.Deexamenprogramma’svoorditvakmaatschappijleerinhetvmbo,havoenvwobevattendeonderwerpendieindezeexamensaanbodkomen.Diverseonderwerpenindezeexamenprogramma’shebbeneenrelatiemethetthemamensenrechten.Inhethavoenvwoisdedemo-cratischerechtsstaathethoofdthemavanhetvak.Zowordtinhetexamenmaatschappijleervwoexplicietaandachtbesteedaankennisenvaardig-hedenmetbetrekkingtotderechtsstaat,deparlementairedemocratie,deverzorgingsstaat(onderanderesocialerechtenenplichten),internationalevergelijkingeninternationaleorganisaties,endepluriformesamenleving.Hetexamenprogrammamaatschappijleervmbobenoemtonderanderedevolgendethema’s:cultuurensocialisatie,socialeverschillen,machtenzeggenschap(waaronderinvloedvanburgersopdepolitiekenkenmerkenvaneenparlementairedemocratie)enbeeldvormingenstereotypering(waaronderbegrepenhetbeginselvangelijkwaardigheidenrespect).Ookdeexamenprogramma’svoorhetvakgeschiedenisvoordeverschil-lendeschooltypeninhetVObevattenonderdelendierelevantzijninhetlichtvanhetthemamensenrechten.Zobevatzowelhetexamen-programmageschiedenishavo/vwoalshetexamenprogrammageschie-denisenstaatsinrichtingvmboalsbelangrijkthemadegeschiedenisvanderechtsstaatenvandeparlementairedemocratie,waarbijvrijheids-rechtenenpolitiekerechteneenrolspelen.Totslotisvanbelanghetvoorstelvooreennieuwexamenprogrammaaardrijkskundevmbo(Kijkopeenveranderendewereld,KNAGcommissieexamenaardrijkskundevmbo,februari2008).Onderhetthema«Verschil-lendesoortengrenzeninhetMidden-Oostenbeschrijven,hunvóórkomenverklarenenrelaterenaanidentiteit»isopgenomendatdeleerlingenvoorbeeldenmoetenkunnengevenvanmensenrechtenenkinderrechtendiebijhetbetreffendeconflictgeschondenwordenendaarbijdeUniver-seleVerklaringvoordeRechtenvandeMensendeRechtenvanhetKindalsnormhanteren.Hetonderwijsindemensenrechtenwordtalduszowelinhetprimaironderwijs,alsmedeinhetvoortgezetonderwijsintegraalvanuitverschil-lendecontextenbelicht.Mensenrechtenzijnimmersnietopzichzelfstaandefenomenen.Dezebenaderingdoetrechtaanhetbredekaraktervanditthemaenbiedtdocentenvoortsdemogelijkheidominhundidac-tischevormgevingdeinvloedvandezefundamentelerechtenophetfunctionerenvanburgersineendemocratischerechtsstaatuiteentezettenvanuitverschillendeinvalshoekenenopbasisvanhuneigenonder-wijskundigewerkelijkheid.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.724 VoorzienewijzigingvandekerndoelenPOenVOHetvoornemenisper1augustus2009indekerndoelenvoorhetprimaironderwijsendievoordeonderbouwVOdecanonvanNederlandteverankeren.Dezecanonomvatdiverseonderwerpenwaarbijhetthemamensenrechteninbredezineenrolspeelt.Alshandreikingvoorhetaanbrengenvansamenhangtussendeindecanongenoemdeonder-werpen,voorwerpen,personenenthema’s,zijnerveertienzogeheten«hoofdlijnenvandecanon»1.Metbehulphiervankanopbasisvanverschillende«canonvensters»implicietofexplicietaandachtwordengeschonkenaanmensenrechteneducatie.Eenvandezehoofdlijnen(nr.6)heeftbijvoorbeeldbetrekkingopdeRepubliekderZevenVerenigdeNederlanden.Hierinwordtondermeeralskenmerkendhistorischfeitdegodsdiensttolerantieaandeordegesteld.Ookthema’salsslavernij,deGrondwet,vrouwenemancipatieendeJodenvervolginghebbeneenindecanoneennadrukkelijkeplaatsenbiedendaarmeeookaangrijpings-puntenommensenrechtenindeklasaanbodtelatenkomen.KwaliteitsagendaVoorzowelhetprimairalshetvoortgezetonderwijsheeftuwKamervanOCWeenkwaliteitsagendavoordekomendejarenontvangen.Dezekwaliteitsagenda’sfocussenopeenaantaltopprioriteiten,waaronderdeverbeteringvantaal-enrekenprestatiesvanleerlingen.Bijbesprekingvandezekwaliteitsagenda’sheeftuwKamererblijkvangegevendezefocusteondersteunen.Ookisdaarbijuitgesprokendatscholenderustenderuimtemoetenkrijgenomgedurendedelooptijdvandekwaliteitsagen-da’stewerkenaandebeleidsprioriteitendieindeagenda’szijnovereen-gekomen.Omrustenruimteterealisereniskoersvastheidvanoverheidenpolitiekvanbelang.DitaspectisookbenadruktinhetrapportvandeCommissieDijsselbloem.Tegelijkertijdhebbenmeerderepartijengedu-rendedebegrotingsbehandelingBuitenlandseZakenhetverzoekuitge-sprokenommensenrechtenverderinhetonderwijsteintegreren.Hetgaatderhalveomhetvindenvaneenjuistebalanstussenhetnietverderbelastenvanhetonderwijsenvoldoendeintegratievanmensenrechten.2.DeactiviteitenvanhetministerievanBuitenlandseZakenIndemensenrechtenstrategievoorhetbuitenlandsbeleid«naareenmenswaardigbestaan»dieeind2007doordeMinisterraadisvastgesteldstaatdatmensenrechtendespelregelszijnvooreensamenlevingwaarinmenseninvrijheidvanelkaarkunnenverschillen,maarvoordewetgelijkzijn.DeactiviteitenvanhetministerievanBuitenlandseZakeninzakebewustwordingenkennisovermensenrechtenrichtenzichuiteraardhoofdzakelijkophetbuitenland.GezienhetbelangdatdeministervanBuitenlandseZakenaanmensen-rechtenhecht,maarookmethetoogopdegeloofwaardigheideneffecti-viteitvanhetbuitenlandsbeleid,wilhijgraag,inaanvullingophetbestaandeonderwijs,inNederlandeenextrainspanningleverenomdekennisovermensenrechtentevergroten.Op10decembera.s.vindenverschillendeactiviteitent.a.v.mensenrech-teneducatieplaatsinhetkadervanhetfestivalMijnRechtenJouwRechtenwaareengrootaantalNGO’saandeelneemt.Erwordendiedagverschillendeactiviteitengeorganiseerdvoorscholen,lerarenenleraren-opleidingenovermensenrechteneducatie.HetministerievanBuiten-landseZakenondersteuntditinitiatieffinancieel.OokheeftdeministervanBuitenlandseZakenvertegenwoordigersvandeNationaleJeugdraadondersteundinhetmakenvaneenflyerovermensenrechtenvoor1Zie:www.entoen.nu.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.725 jongerenenhiertoefinancieelbijgedragen.Dezeflyermaaktdeuitgangs-puntenvandemensenrechtenstrategieookbijjongerenbekend.DezeflyerzaldeministervanBuitenlandseZaken10decemberinontvangstnemen.HetministerievanBuitenlandseZakenfinanciertdaarnaastinhetkadervanhet60jaarbestaanvandeRvE(2009)envanhetEVRM(2010)activiteitenopscholenommensenrechten,democratieenrechtstaatenhetwerkvandeRaadvanEuropaopdezegebiedenmeerbekendheidtegeven.TotslotisdeministervanBuitenlandseZakenvoornemenseenlespakketsamentestellenendezeopNederlandsescholenaantebieden.Ditlespakketmoetuiteraardeenmeerwaardehebben,effectiefgebruiktwordenenaansluitenopdatgenewatdocentenmomenteelbelangrijkachten.OmditterealiserenvindtermomenteeloverlegplaatsttussenhetPlatformMensenrechteneducatieenhetministerievanBuitenlandseZaken.HetPlatformMensenrechteneducatiebestaatuitNGO’s,uitgeversenonderwijsgerelateerdeinstellingenmetspecifiekeexpertiseophetterreinvanzoweleducatiealsmensenrechten.Wanneerditlespakketisafgerondzullenwijuhiertoeverderinformeren.3.ConclusieZoalshierbovengeschetstzijnmensenrechtenreedsopverschillendewijzeterugtevindeninhetNederlandseonderwijsenwordenermeer-dereactiviteiteninditkaderontplooid.Tegelijkertijdzijnwijonsbewustvanhetfeitdathetmaatschappelijkmiddenveldalsmedeinternationalemensenrechtenmechanismen,recentelijkzorgenhebbengeuitoverdematewaarinNederlandopvolginggeeftaanhetbovengenoemdeVN-Actieprogramma.Wijzijngraagbereidverderedialoogmethetmaat-schappelijkmiddenveldhierovertevoerenomtebezienopwelkewijzemensenrechtenkunnenwordengestimuleerdzonderdatditleidttotnieuweregelgeving.Overigensdienttewordenopgemerktdatookandereministerieseengroterolspeleninhetvergrotenvandekennisovermensenrechtenopverschillendeniveausindesamenleving.ZowerkthetministerievanBinnenlandseZakenenKoninkrijksrelatiesaanhetkabinetsbredeactie-planterbevorderingvan-hetuitdragenvan-dekernwaardenvandedemocratischerechtsstaat.Dezedialoogzaldusookmeerderevakdepartementenkunnenomvatten.DeministervanBuitenlandseZaken,M.J.M.VerhagenDeministervanOnderwijs,CultuurenWetenschap,R.H.A.PlasterkTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.726