Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie

Onderwijs over de energie transitie en de circulaire economieNovember 2021Door Het Groene Brein en Coöperatie Leren voor Morgen InhoudSamenvatting 31. Inleiding 82. De vraag vanuit de arbeidsmarkt 12Werkwijze12De relatie arbeidsmarkt en de energie transitie en de transitie naar CE 13Krapte op de arbeidsmarkt in relatie tot de energietransitie en CE 14Vraag naar technici 15Breder opleiden en leven lang ontwikkelen 16Systeemdenken 183. Het huidige aanbod vanuit mbo, hbo en wo 19Werkwijzeverkenning19Algemene resultaten 22Specifiekebevindingenmbo25Specifiekebevindingenhbo27Specifiekebevindingenwo284. Aansluiting onderwijs en arbeidsmarkt 30Onderwijsensamenwerkingmbo,hboenwo31Flexibiliteit van opleidingen 32Voldoende vaardige docenten 33Samenwerkingbedrijvenenonderwijs34Regionale aanpak 365. Conclusie en aanbevelingen 38Referenties 42Appendix A: 43Lijstmetgeïnterviewdeexpertsenbelanghebbenden;lijstmet deelnemersaanderondetafelbijeenkomst43Appendix B: 45Lijstmetonderwijsinstellingenwaarvanhetaanbodisgeïnventariseerd45 SamenvattingWestaaninNederland(enwereldwijd)voorgroteuitdagingenop hetvlakvanmilieu,natuurenleefomgeving.Hetklimaatverandert ensommigegrondstoffenwordenschaars.Ookleidensommigeproductenenmaterialentotvervuilingvanlucht,waterenbodem, metbijkomenderisico’svoordegezondheidenbiodiversiteit.Vanuitdezeproblematiekwordterhardgewerktomdeoplossingensamenhandenenvoetentegeven,ondermeerinhetKlimaatakkoordenhetGrondstoffenakkoord.Deenergietransitieendetransitienaareencirculaireeconomie(CE)krijgenconcreetvorm.Bijhetvormgeven vandezetransitiesspelenscholingenonderwijseenbelangrijkerol.Veelbanenveranderen,erontstaannieuweberoepenenwerknemershebbenanderekennisencompetentiesnodig.Zowelinhetinitieelopleidenalsinhetverkrijgenenbijlerenvanduurzameskillsdienodigzijnvoordezetransitieszijnhetmbo,hboenwovangrootbelang.InopdrachtvandeVerenigingHogescholen,deVerenigingvanUniversiteiten(VSNU),MBORaadenhetMinisterievanInfrastructuur enWaterstaat(ministerievanI&W)hebbenHetGroeneBrein ende coöperatieLerenvoorMorgen een verkenning uitgevoerd naar onderwijsrondomdeenergietransitieendeCE-transitie.Hierbijstonden drie vragen centraal: Wat is de vraag vanuit de arbeidsmarkt ophetvlakvandezetransities?Watisdestandvanzakeninhetonder-wijsvanmbo,hboenwoophetvlakvandezetransities?Enwatisnodigomhetonderwijsbetertelatenaansluitenopdearbeidsmarkt?3Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie ArbeidsmarktDe energietransitie en de transitie naar een CE leiden tot een toename indevraagnaararbeidombeidetransitiesvormtegeven.Ookblijktdater behoefte is aan scholing om te voldoen aan de benodigde kennis en vaardigheden,zowelinhetinitiëleonderwijsalsdoormiddelvaneenlevenlangontwikkelen.Hetgaathierbijzowelomscholingenopleidin-genvoorspecialisten,zoalshetopleidingenvanexpertsvooropslagvanenergieinwaterstof,alsomintegratievandeonderwerpenindeoplei-dingenvoormeerreguliereberoepen,zoalsverkopereninstallateur.Devraaggaatdeelsoverhetopleidenvanmeertechnicienhetbij-scholenvantechniciomdetransitiesvormtekunnengeven.Hetopleidenvanmeertechnicileeftsterkbijinstallatiebedrijven,energie-bedrijven,netbeheerdersenindebouw.Naastdevraagnaartechnici iserbijbeidetransitiesookvraagnaarmensenindeeconomischeensocialedisciplines.Zozullenbijvoorbeeldverkopersbijenergie-bedrijvenkennismoetenhebbenvanoptiesvoornieuweenergieendienen ontwerpers en inkopers rekening te houden met circulair ontwerp.Detransitiesvormencomplexemultidisciplinairevraag-stukkenmeteenbredeimpactophetwerkveld.Daarbijismetnameeensysteemaanpakbelangrijk.Hetintegrerenvansysteemdenken inonderwijsentrajectenvoorlevenlangontwikkelenisdanookvanessentieelbelang.Conclusie vraag van de arbeidsmarkt: • Devraagvanuitdearbeidsmarktisgrootendiverseniszowelgerichtoptechnicialsopberoepenindeheleketenvanontwerp,productie,verkoop,installatietotonderhoudenrecyclingvangrondstoffen.• Systeemdenkenenketenintegratiezijncruciaal.• Devraagvanuitdearbeidsmarktblijftveranderen;wewetennognietprecieswaardiedekomendejarenprecieszalliggen.Daarom isbreedopleideneneenlevenlangontwikkelenvanbelang.OnderwijsDeenergietransitieendetransitienaareenCEzijnallangeretijdaandegang.Ookinhetonderwijsgebeurterdaaromalveel.Annonovember2021zijnerinhetmbo39completeopleidingenen140keuzedelenmeteenfocusopCEofenergietransitie(enduurzaamheidinhetalgemeen,waarbijCEofdeenergietransitieeenonderdeelhiervanvormen). Inhethbogaathetom28opleidingenen123minoren.Inhetwozijner 33masteropleidingen,23minorenenruim70vakkengerichtopdezethema’s.Dezecijferswordenweergegeveninonderstaandegrafieken.4Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie Onderwijs over CE/energietransitie/duurzaamheid naar vorm — hboOnderwijs over CE/energietransitie/duurzaamheid naar vorm — woOnderwijs over CE/energietransitie/duurzaamheid naar vorm — mbo5Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie Conclusie stand van zaken onderwijs:• Er is een groei in de integratie van de energietransitie en de transitie naareenCEinhetonderwijstenopzichtevaneerdereonderzoeken uit2019.• Veelonderwijsoverdezetransitieswordtaangebodenindevorm vankeuze-onderdelen.• Ketenintegratiemistveelalnog.Aansluiting onderwijs en arbeidsmarktUitdeinventarisatieblijktdateralveelgebeurtendateropdiversemanierenwordtsamengewerkttussenbedrijven,overhedenenonder-wijsrondomdeenergietransitieenCE,bijvoorbeeldindevormvanlivinglabs,learningcommunitiesenhubs.Degrootstestapdiegezetdienttewordenvooreennogkrachtigerebijdrageaanbeidetransitiesishetrealiserenvanmeerflexibiliteit.Flexibiliteitdiemeersamenwerkingtotgevolgheeft.Vanuitdearbeidsmarktenvanuitstudentenendocenteniserbehoefteaanmodulaire,flexibeleonderwijsprogramma’s.Doorleer-routesteflexibiliserenkunnenhetonderwijsendearbeidsmarktbeteropelkaaraangaansluiten.Dankunnenvragenvanuitbedrijvensnelwordeningebedinopdrachtenvanstudenten.Ookkanditderegionalesamenwerkingendedoorlopendeleerlijnvanhetmbo,hbonaarwoversterken.Ditklinkteenvoudigmaarhetbetrefteengroteonderwijs-vernieuwingdieveelvoetenindeaardeheeft.Erzijnalmeerderegoedevoorbeeldenwaardezeflexibiliteitwordtvormgegeven.Conclusie aansluiting onderwijs en arbeidsmarkt: • Omdeaansluitingtussendearbeidsmarktenhetonderwijsteverbeterenisvooralbehoefteaanflexibeleninnovatiefonderwijsmeteenfocusopsamenwerkinginderegio,tusseninstellingenvanverschillendeonderwijssectorenentussenonderwijsenarbeids-markt.6Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie AanbevelingenOpbasisvandeconclusies,degevoerdegesprekkeninzowelhetonderwijsalsdearbeidsmarktenderonde-tafelbijeenkomstkomt eenaantalaanbevelingennaarvoren.Dezezijn:• Aanbeveling 1. Creëer een plek waar de gevraagde kennis en kunde vanuit het werkveld helder en breed gedragen is geformuleerd en voortdurendwordtbijgesteldopbasisvandeactuelebehoefteenontwikkelingen.• Aanbeveling 2. Creëereenplekwaaralhetonderwijsaanbod enarbeidsmarktinformatievindbaaris.Eenplekdiegedragenis vanuitdeverschillendeonderwijssectorenengoedherkenbaar isvoorstudenten,docentenenwerkveld.• Aanbeveling 3. Investeer in het vormen van een platform waarin samenwerkingtussenonderwijsenwerkveldconcreetvormkankrijgen.Ditplatformdientsneleneenvoudigpartijeninderegio,uitverschillendeonderwijslagenenberoepenveldaanelkaartekunnenverbinden.Bouwhierbijvoortopbestaandeinitiatievenenprobeerdeprojectendielopenteverbinden.Hierdoorkansnelendynamischwordengewerktaaneenlevenlangontwikkelen.• Aanbeveling 4.Investeerinhetmeerflexibelaanbiedenvanonder-wijswaarinenhetlevenlangontwikkelenleidendis,bijvoorbeelddoordeontwikkelingvannieuweonderwijsvormen.Investeerdaarmee ook in het doorontwikkelen van concepten als living labs enhetvergrotenvandeskillsvandocenten.• Aanbeveling 5. Investeer in het borgen van actuele lessen en inhoud diewordtaangebodeninminorenenkeuzevakkeninhetregulierecurriculumvanopleidingen.Hierbijdientzowelaandachttezijn voordedoorwerkingvandekeuzedelenenminoreninhetreguliereonderwijsalsaandachttezijnvoorhetverderontwikkelenvandekeuzevakkenenminoren.7Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie 1. Inleiding WestaaninNederland(enwereldwijd)voorgroteuitdagingenophetvlakvanmilieu,natuurenleefomgeving.Hetklimaatverandertensommigegrondstoffenwordenschaars.Ookleidensommigeproductenenmaterialentotvervuilingvanlucht,waterenbodem, metbijkomenderisico’svoordegezondheidenbiodiversiteit.Erisveelmaatschappelijkeonrustoverdezeonderwerpen.Deonderwerpenspelenalenkeledecenniamaarzijndelaatstejarenuitgegroeidtotdegrotevraagstukkenvanonzetijd.Zestaandagelijksopdevoorpaginavandekrantenerkomenschokkendebeeldenophetjournaal.Ookzijnerstevigediscussiestussenvoor-entegenstandersvanbepaaldemaatregelen.Deklimaat-encirculairetransitieszijn,kortom,transitiesmeteengroteimpactvooriedereen.8Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie Erwordthardgewerktomoplossingenvoordezeproblematieksamenhandenenvoetentegeven.Zowelophetvlakvanklimaatveranderingalsophetvlakvandecirculaireeconomie(CE).Voorhettegengaanvandeklimaatveranderingwerdop28juni2019hetKlimaatakkoordgepresenteerd,wateenpakketaanmaatregelenenafsprakenbevattussenbedrijven,maatschappelijkeorganisatiesenoverheden.HetdoelvanditKlimaatakkoordisom49%minderbroeikasgassenuittestotenin2030tenopzichtevan1990.HetKlimaatakkoordiseenbelangrijkdeelvandeNederlandseinvullingvanhetKlimaatverdrag vanParijs.Daarinhebbenlandenafgesprokenomin2050destijgingvan de gemiddelde wereldtemperatuur te beperken tot ruim onder de 2gradenCelsius.HetKlimaatakkoordbevatopgavesvoorvijfsectoren:elektriciteit,industrie,gebouwdeomgeving,mobiliteitenlandbouwenlandgebruik.HetkabinetnamderegieoverdetotstandkomingvanhetKlimaatakkoord,waarbijdeSEReenbelangrijkerolindeuitvoeringneemt.VoorhetvormgevenvandeCEwerdin2017hetGrondstoffenakkoordgetekenddoorruim400partijen,onderwieVNO-NCW,devakbonden,NGO’senhetkabinet.DezepartijenhebbenzichgecommitteerdaanhetvormgevenvaneenCEinNederland.Doelstellingenhierbijzijnomin2050eenvolledigeCEterealiserenenomin2030eenhalveringvanhetgebruik van de hoeveelheid primaire abiotische grondstoffen te hebben gerealiseerd.Indezeakkoordenisnaastaandachtvoordetechnischeoplossingenookeenbelangrijkerolweggelegdvoordesocialekantvandetransities.Zowelophetvlakvandraagvlakenproces,alsophetvlakvanscholingenonderwijs.GeconstateerdisdatscholingenonderwijseenbelangrijkerolspelenbijhetvormgevenvandeenergietransitieendetransitienaareenCE.Veelbanenveranderen,erontstaannieuweberoepen en werknemers hebben andere kennis en competenties nodig1.Zowelinhetinitieelopleidenalsinhetverkrijgenenbijleren vanduurzameskillsdienodigzijnvoordezetransitiesspelenhetmbo,hboenwoeengroterol.InopdrachtvandeVerenigingHogescholen,deVerenigingvanUniversiteiten(VSNU),deMBORaadenhetMinisterievanInfrastructuurenWaterstaat(ministerievanI&W)hebbenHetGroeneBrein endecoöperatieLerenvoorMorgen danookeenverkenninguitgevoerd naaronderwijsrondomdeenergietransitieendeCE-transitie.Dedrieonderwijskoepelswillenaandeslaggaanmethetvormgevenvan1 KPMG & Circle Economy (2021) Transitie is mensenwerk. Arbeid als factor in de circulaire economie.9Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie flexibelonderwijsvoordearbeidsmarktopdezetransities.Omdit goedvormtegevenhebbenweverkendwat(globaal)devraagisvan dearbeidsmarktnaaronderwijsoverdezetransities,wathethuidigeaanbodisvanuithetonderwijsenwaternodigisomhetonderwijs endearbeidsmarktbeteropelkaartelatenaansluiten.Indezepublicatiebeantwoordenwedevolgendedrievragen:• Wat is de vraag van de arbeidsmarkt op het vlak van de energietransitieendecirculaireeconomie?• Watishethuidigeaanbodvanuitmbo,hboenwo?• Watgevenexpertsaandatnodigisomhetonderwijsbeter telatenaansluitenopdearbeidsmarkt?Omdezevragentebeantwoordenhebbenwe16expertsenbelang-hebbendengeïnterviewd(zieappendixAvooreenlijstmetgeïnter-viewdepersonen).Hethuidigeaanbodvanhetonderwijshebbenwe viadeskresearchverkregenenverzameldintweeonderwijskaarten.Dezeresultatenzijngevalideerdenaangevulddoordeonderwijs-instellingen.Opbasisvandezeresultateniseenronde-tafelbijeen-komstgeorganiseerdmetwerkgevers,deelnemersvanuitdedrieonderwijssectoren,ministerievanIenWenvanuitdearbeidsmarkt (zieappendixAvooreenlijstmetdeelnemers).Inderonde-tafel-bijeenkomstzijndebevindingenaangescherpteniseringegaanop devraagtotwelkeconclusiesdezeleiden.Gehanteerde definities en afbakeningBijhetvormgevenvandezeverkenningzijnweuitgegaanvandevolgendedefinities.EnergietransitieDe energietransitie gaat over de overstap van fossiele energie naar eenduurzameenergievoorziening.Voordezetransitieiszuinigeromgaan met energie en het meer en slimmer benutten van hernieuwbare energiebronnen cruciaal om te streven naar een energiesysteemwaarbijniettotnauwelijksCO2vrijkomtindeatmosfeer.10Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie Circulaire economie (CE)De transitie naar een CE gaat over het verminderen van het gebruik van primaireabiotische(niet-hernieuwbare)grondstoffenvoorhetmakenvanmaterialenenproducten.DeCE-transitieleverteenbelangrijkebijdrageaanverschillendemaatschappelijkeopgaven:CO2-emissie-reductie,hetvoorkomenvanbiodiversiteitsverlies,verbeteringvanlucht-,water-enbodemkwaliteitengrotereleveringszekerheidvangrondstoffen2.Afbakening onderwijsDezeinventarisatieisgerichtopdeinitiëleopleidingeninhetmbo,hboenwo.Alleopleidingenvoormensendiealwerken,zoalscursussenendergelijke,vallenbuitendezeinventarisatie.Ookinitiatieveninhetprimair,voortgezetenprivaatonderwijsvallenbuitendeinventarisatie.Waarweinditrapportsprekenoveropleidingenenvakken,bedoelenweookleerroutes,minoren,majors,tracks,keuzedelen,keuzevakken,cursussen,trainingen,etc.Ditbetekentdatweonsrichtenopalleinitieelgefinancierde opleidingenvanmbo-scholen,hogescholenenuniversiteiten (zieappendixB).Opbouw en opzet van de rapportageDezerapportagegeeftdebelangrijkstebevindingenvandetotaleverkenningweerophoofdlijnen.Hetrapportisalsvolgtopgebouwd:arbeidsmarkt,hethuidigeaanbodvanuithetonderwijsopmbo,hboenwo-niveauenaansluitingarbeidsmarktenonderwijs.Inelkhoofdstukwordtkortdegehanteerdemethodevanhetonderzoekvoorhetbetreffendehoofdstukbeschreven.Wesluitenderapportageaf metconclusiesenaanbevelingen.2 Planbureau voor de leefomgeving (PBL) (2021). Policy brief - mogelijke doelen voor een circulaire economie. https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2021/07/14/ policy-brief-pbl-mogelijke-doelen-circulaire-economie11Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie 2. De vraag vanuit de arbeidsmarktWerkwijzeOmzichttekrijgenopdevraagvanuitdearbeidsmarktophetvlakvandeenergietransitieendeCEzijn16expertsenbelanghebbenden(zieappendixA)vanuitzowelhetonderwijsalsdearbeidsmarktgeïnter-viewdenzijnrapporten(vanonderanderedeSER)bestudeerd.Vanuitdezeinterviewsendeskstudiezijneenaantalhoofdlijnennaarvorengekomen.Dezezijn:• De relatie tussen de arbeidsmarkt en de energietransitie en CE-transitie;• Krapte op de arbeidsmarkt in relatie tot de energietransitie en CE-transitie;• Vraagnaartechnici;• Vraagnaarbrederopleidenenlevenlangontwikkelen;• Vraagnaarsysteemdenken.Dezevijfhoofdlijnenwordenhieronderverderuitgewerkt.12Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie De relatie arbeidsmarkt en de energie­transitie en de transitie naar CEDoordetransitienaardeCEendeenergietransitiezullenveelbanenontstaan,verdwijnenenvooralveranderen:zowelwerkdatdirectmetdezesectorentemakenheeft,alswerkdatopenigeafstandstaat.Daarnaasthebbendetweetransitieseenwisselwerkingopelkaar,enwordendetransitiesookbeïnvloeddoorhieraanverbondendomeinen.Voordeenergietransitiebetekentditbijvoorbeeldconcreet:huizenmoetengeïsoleerdwordenenzonnepanelen,warmtepompen,kabels,netwerkenenstationsmoetenaangelegdenvernieuwdworden.Dezeveranderingen moeten ook ontworpen worden en klanten moeten wordengeadviseerd.Watdaarvoornodigis,iseenbreedscalaaanmensen,denkaan:installateurs,monteurs,bouwers,planners,elektriciens,kabelleggers,onderhoudsmedewerkersvaninstallatiesopzee,schilders,pijpfitters,bouwarbeiders,timmerlieden,IT-ontwikkelaars,ingenieurs,architecten,projectleidersinindustrieenbouw,enmanagersindezesectoren.DeCE-transitievereistdataldezemensenookwetendatdekeuzevoorbepaaldeontwerpenenmaterialengevolgenheeft,endatzekennishebben over welke afvalstromen op welke manier moeten worden ingeleverdomzooptimaalmogelijktewordenhergebruikt.Ookzijnmensennodigdieproductenenprocessenkunnenherontwerpen,om opdiemanierminderofanderegrondstoffentegebruikeninproducten.Totslotiserookvraagnaarcompetentiesinomliggendedomeinen.Denkhieraanbijaandigitalisering,infrastructuur,deleefomgeving,water,mobiliteitensamenwerkingentussenburgers.Omdetransitiesrichtingduurzameenergie,circulariteitenhetandersgebruiken van grondstoffen te realiseren en goed vorm te geven is goedeaansluitingvanhetonderwijsopdearbeidsmarktvereist.Zowelop het vlak van technieken als op het vlak van economische en sociale aspecten.Daarnaastisereenbrederebenaderingnodigvandezeonderwerpeninonderwijsopallerleiterreinen,zoalseconomie,technischeopleidingenenplanologie.13Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie Krapte op de arbeidsmarkt in relatie tot de energietransitie en CEVoorzoweldeenergietransitiealsdeCE-transitiezijnstudies3 verricht naar de consequenties van de transities voor de arbeidsmarkt op het vlakvangroeivanwerkgelegenheidenkrapteopdearbeidsmarkt.VoordeuitvoeringvanhetKlimaatakkoordzijnerverschillendeberoepennodigdievragenomspecifiekevaardigheden.HetUWV enROAonderscheiden65beroependienodigzijnomdeklimaatmaat-regeleninverschillendesectorenuittevoeren.Voordemeestevandezeberoepengeldtdatdekrapteopdearbeidsmarktdeafgelopenjarenistoegenomen.DaarnaastvoorspelthetPBLinhunonderzoek4 datdeenergietransitiedevraagnaararbeidlichtzaldoenstijgen.Doordat er verschillende effecten van de transitie optreden op verschillendetypenwerk,zaldievraagpersectorenperprovincieverschillenduitpakken.Devraagnaararbeidindeelektriciteitssectorzalbijvoorbeeldnaarverwachtinglichtstijgen,netalsdevraagnaararbeidindemachinebouw,bouw,architecten-eningenieursbureaus envormenvanICT.Indezesectoreniserbijvoorbeeldvraagnaardeproductievanzonnepanelen,hetisolerenvanwoningen,energiezuinigeapparatuureninstallaties,slimmemetersenbetaalmethodesvoorelektrischrijden.Dematewaarindezevraagtoeneemtvarieertperprovincie.InNoord-Brabantzaldevraaghetmeeststijgen,vanwege dehoeveelheidbedrijvenindemachinebouwenbouw.OokdetransitienaareenCEheeftconsequentiesvoordearbeids-markt.HetrapportvanKPMGenCircleEconomy,Transitieismensen-werk5,beschrijfthetvolgendehierover:“De transitie naar een circulaire economie leidt niet automatisch tot een groei in werkgelegenheid. Het aandeel van het totaal aantal banen, dat gekoppeld is aan circulaire economie, zal wel toenemen. De voorziene knelpunten zijn daarom niet zozeer kwantitatief, maar eerder kwalitatief van aard. Met andere woorden: in aantallen zijn voldoende arbeidskrachten om te voldoen aan de vraag, alleen beschikken zij mogelijk niet over de benodigde kennis en vaardigheden”.3 Zie onder meer onderzoek KPMG & Circle Economy (2021) Transitie is mensenwerk. Arbeid als factor in de circulaire economie. https://www.circle-economy.com/resources/transitie-is-mensenwerk-arbeid-als-factor-in-de-circulaire-economie4 Weterings, A. et al. (2018), Effecten van de energietransitie op de regionale arbeidsmarkt – een quickscan, Den Haag: PBL.5 KPMG & Circle Economy (2021) Transitie is mensenwerk. Arbeid als factor in de circulaire economie. https://www.circle-economy.com/resources/transitie-is-mensenwerk-arbeid-als-factor-in-de-circulaire-economie14Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie DestudiesvanPBLenKPMGlatenziendaterzoweleentoenameis in de vraag naar arbeid om beide transities vorm te geven als dat er behoefte is aan scholing om te voldoen aan de benodigde kennis en vaardigheden,zowelinhetinitiëleonderwijsalsdoormiddelvaneenlevenlangontwikkelen.Vraag naar techniciDebehoefteaantechnicileeftsterkinbijvoorbeeldinstallatiebedrijven,energiebedrijven,netbeheerders,maarookindebouw.Ditisallangereenprobleem,maarwordturgenterdoordevergrijzingendelagenieuweinstroomintechniekopleidingen.Eriseentekortaaninstalla-teurs,bijvoorbeeldrondomhetwerkvanhetleggenvankabelsenaansluitenvanzonne-ofwindparken.Ookvoormonteursverandert hetwerksnelenisheteenuitdagingomopdehoogteteblijvenvandelaatsteIT-skills.Verschillendegeïnterviewdeexpertsenbelanghebbendengevenaandathettekortaantechnicikritischerwordtennogverderzaltoenemen.Hettekortzitvolgenshenvooralopmbo-enhbo-niveau,maarbetreftbijvoorbeeldookIT’ersopwo-niveau.Dehuidigekrapteopdearbeids-markt en het grote verloop van werknemers maakt dit vraagstuk van hettekortaantechnicinogurgenter.Hetzichtopdeomvangvandittekortontbreekt,maaralshetgaatomfunctieswaarvoorhetmboenhboopleiden,wordtgenoemddatduizendenvacaturesmoeilijkintevullenzijn.Netbeheerdersgevenaandatnualprojectennietdoorkunnengaanvanwegedezetekorten.Omdeaanwasvanhetaantaltechnicitevergroten,terwijldeinstroomvanuithetonderwijsminimaalis,kandedoorstroombinnenbedrijvengestimuleerd worden door leven lang ontwikkelen en kunnen mensen uitanderesectorenomgeschooldworden.Inveelsectorenzijnechtertekorten,wathetwervenvanvoldoendemensennoglastigermaakt.Werknemerswordennuookvaakuithetbuitenlandgehaald,maardit issomslastigvanwegetaalverschillen.Alsmogelijkeoplossingommeerstudentenaantetrekken,wordtookgenoemddatergewerktkanwordenaaneenpositieverebeeldvormingvantechniekopleidingen. Dit kan worden bereikt door de focus te leggen op het werken aan maatschappelijkevraagstukken,zoalsdeenergietransitieenCE.Waarbijdenadrukligtoponderwijsgerichtoppraktischevraagstukkenindepraktijk.15Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie Omzij-instroomtebevorderenzijnspecifiekvoordeenergietransitieinventarisaties gedaan naar wat nodig is om mensen van werk naar werktehelpen.InopdrachtvanHumanCapitalAgenda’svandetop-sectoren heeft Centerdata samen met Berenschot het ‘Instrument TransitiepadenKlimaatakkoord’ontwikkeld6.Ditinstrumentkijktnaarwat nodig is voor mensen om van overschotberoepen de overstap te makennaartekortberoepen.Hetistoegepastopde25meestprangendeenergieberoependienodigzijnomhetKlimaatakkoord uittevoeren.Voorbeeld: HetSustainableElectricalEnergyCentreofExpertise(SEECE)vandeHogeschoolvanArnhemenNijmegenbiedtpraktijk-gerichtonderwijsvoorzij-instromersindetechniek.Ineenassociatedegreewordendezestudentenopgeleidvooreenwerkplekbijeenenergie-gerelateerdbedrijf.Breder opleiden en leven lang ontwikkelenNaast de vraag naar technici is in de breedte vraag naar nieuwe kennis envaardighedenineconomische-ensocialeberoepen.Zozullengaragehouders nieuwe vaardigheden moeten opdoen om met elektrischeauto’stekunnenwerken,zullenverkopersbijenergie-bedrijvenkennismoetenhebbenvanoptiesvoornieuweenergieenzullenontwerpersrekeningmoetenhoudenmetcirculairontwerp.Detransities vormen complexe multidisciplinaire vraagstukken met een bredeimpactophetwerkveld,waarbijmetnamedesysteemaanpak enhetketen-denkenvanbelangis.Eenvandeuitkomstenvandebovengenoemdeinventarisaties,is dat veel beroepen vragen om nieuwe vaardigheden en kennis om de energietransitieendetransitienaareenCEvormtegeven.Denkhierbijbijvoorbeeldookaanberoepenalshoveniers,koks,architecten,planners,gemeenteambtenarenruimtelijkeordeningenverkopers vaninstallaties.Inbedrijvenwordtvaakervarendatnognietallemede-werkerswordenmeegenomenindetransities.Despecifiekbenodigdevaardighedenzittennuvaakbijeengroepspecialisteneneristeweinigoverdrachtnaaralleniveausbinnendeorganisatie.6 Centerdata (2021) Instrument Transitiepaden Arbeidsmarkt Klimaatakkoord Eindrapport. Tilburg: Centerdata.16Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie Omdetransitiesopdearbeidsmarktgoedvormtekunnengeven,zoudenbredekennisenvaardighedenvoordeenergietransitieenCE inveelopleidingenterugmoetenkomen.VoordeCEgaatditbijvoor-beeld om begrippen als design for circularity,deR-ladderenpraktischevaardighedenalslosmaakbaarwerkenindebouw.OmopleidingenteinspirerenommeeraspectenvandeCEmeetenemen,heeftdeStichtingBeroepsonderwijs&Bedrijfsleven(SBB)eeninspiratierapportgeschrevenwaarindebenodigdecompetentiesvoorklimaatadaptatie,deenergietransitieencirculariteitinbeeldzijngebrachtenvoor-beeldenwordengegevenomdieindepraktijktebrengen.7 Ook heeft decoöperatieLerenvoorMorgen,metfinancieringvandeGoldschmedingFoundationenhetMinisterievanI&W,hetprojectCircular Skills 8opgezet.Hierinisondermeerbekekenwelkecompe-tentiesernodigzijnvanvmbotothogeschool.Ookiseropspecifiekethema’smeerkennisnodigomdetransitiesvormtegeven.Om-enbijscholingophetthemawaterstofwordt bijvoorbeeldvaakgenoemdalsbelangrijkvraagstuk.Vooralprivatepartijeninvesterendaarnuinenerligteenbehoefteomditeen betereplektegeveninhetonderwijs.Voorbeeld: Inhetpubliek-privatesamenwerkingsprojectGas2.0hebbenmbo-scholenenhetbedrijfsleveninhetnoordenvanNederlandsamenmodulesenkeuzedelenvoorwaterstoftechnologieontwikkeld.DezemodulesenkeuzedelenzijnooktevindenopoZone,hetleerplatformvoordetechniek.Daarwordtleermateriaalaangebodenvoorendoorbedrijvenindetechnischesector.De veranderingen op de arbeidsmarkt gedurende de transities vragen danookommensendiezichblijvenontwikkelen.DeelnamevanNederlandse volwassenen aan leven lang ontwikkelen is hoger dan hetOESO-gemiddelde,maarlagerdaninveelbestpresterendelanden(datauit2017)9.OoknemenpraktischopgeleideninNederlandveelminderdeelaanniet-formeeleninformeelleren.Inhetontwikkelenvanaanbodvoorlevenlangontwikkelenzouookrekeningmoetenwordengehoudenmetdegehelecarrièrevanwerknemers:watzalbijvoorbeeldindevolgendefasevandeenergietransitieeengoedecarrièrestapzijnvoorinstallateurs?7 Wijnen, B., Jankie, P., Mathijssen, S., & Bekx, W. (2021) Inspiratierapport Circulaire Economie. Zoetermeer: SBB.8 https://www.lerenvoormorgen.org/wat-we-doen/circular-skills9 Sociaal-Economische Raad (SER) (2019) Leven Lang Ontwikkelen. Voortgangsrapportage SER Actie-agenda. Den Haag: SER.17Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie Voorbeeld: InhetPractoraatWaterstofvanmbo-instellingNoorderpoortwordenstudentenvoorbereidomtewerkenmetwaterstof.Datdoenzevooralaandehandvanconcreteopdrachtenvanbedrijven.SysteemdenkenEenkwestievanuitdearbeidsmarktdieoverkoepelendisvoorzoweldeenergietransitiealsdetransitienaardeCE,ishetgebrekaansysteem-denken.Systeemdenken iseenwetenschappelijkebenaderingdietrachtoverzichtvanhetgeheeltebehouden,inplaatsvanzichteconcentrerenopafzonderlijkeonderdelenzonderteoverwegenwelkeroldezedeleninhetgrotergeheelspelen.Bedrijvengevensteedsvakeraandatafgestudeerdenvaardighedenmoetenhebbenophetgebiedvansysteemdenken.Datbetekentdat zeintegratiefkunnendenken,kunnencommunicerenmetmensenvananderedisciplinesenbijvraagstukkendesysteemimpactkunnenoverzien.Zehebbendandevaardighedenomanderestakeholderstebetrekken,aanpalendevraagstukkenteoverdenkenentedenkenintermenvantransities.Ditlevert‘constructiefkritische’studentenop.Studentenkunnendanbijvoorbeeldkritischkijkennaarhetchemischrecyclen van plastic en de afweging maken of chemisch of mechanisch recyclendebestekeuzeis.Eenandervoorbeeldisdateeninstallateurbijvoorbeeldgoedkansamenwerkenmetmensenuitdebouwenrekening kan houden met de veranderende context waarin installaties aangelegdmoetenworden.Hiervoorzijnooksocialeskillsnodig:kritischdenken,samenwerken,communicerenenreflecteren.Daarmee kunnen werknemers anticiperen op de veranderende context vanhetwerk.Erwerdopgemerktdatdezevaardighedenrondomsysteemdenkennuvooralinwo-,hbo-enmbo-niveau3en4wordenontwikkeldennogteweinigvoorkomeninmbo-niveau1en2.Waartechnischeskillssomsnogwelaantelerenzijnineenbedrijf,zijndezevaardighedenophetvlakvansysteemdenkenessentieelominhetonderwijsoptenemen.Voorbeeld: InKenniscentrumMissionZerovandeHaagseHogeschoolwordtmultidisciplinaironderzoekgedaan,vanuiteentechnologische,economische,maatschappelijkeenbestuurlijkeblik.Hetonderwijsismultidisciplinair en moedigt studenten aan om vraagstukken die te maken hebben met de energietransitie en de transitie voor CE vanuit al dezeinvalshoekentebekijken.18Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie 3. Het huidige aanbod vanuit mbo, hbo en woWerkwijze verkenningOmhethuidigeaanbodteinventariserenzijnverkenningengedaanvanhetonderwijsinmbo,hboenwo.Voorhetoverzichtvanhetaanbodinhetmbo,hboenwozijnallereerstdewebsitesvandeMBO-Raad,SBB,VerenigingHogescholenenVSNUgeraadpleegdomeenoverzichttemakenvanallebekostigdeinstellingeninNederland,intotaal61mbo-scholen,36hogescholenen14universiteiten,diemeegenomenzijnindeverkenning(zieappendixA).PeronderwijsinstellingisergekekennaareenvorigeverkenningvanHetGroeneBreinenDuurzaamDoornaaropleidingenrondomduurzaamheiduit2015-2016eneenver-kenningvanHetGroeneBreinvanonderwijsoverdeCEuit2019-2020.Dezeoverzichtenzijnvervolgensnagekekenengeactualiseerd.Omeenpreciesbeeldtekrijgenzijndewebsitesgeraadpleegdvan deonderwijsinstellingen,alsmededeonlineopleidingsgidsenenstudiegidsen,websiteszoalskiesopmaat.nl,studiekeuze123.nlenbiobasednetwork.eu.Dewebsitesvandeonderwijsinstantieszijngeraadpleegdenvervolgenszijnalleopleidingsbeschrijvingenenstudiegidsenopopleidingsniveau,minorniveauenvakniveaubestudeerd.Erisnagegaanofdeterm‘energietransitie’, ‘duurzaamheid’en/of‘circulaireeconomie’wordtgenoemdinde19Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie opleidingsbeschrijving,ofeenaanverwantetermzoals‘biobased’,‘energy’,‘sustainability,grondstoffenen/of‘wind/solar’(ziekadermetgebruiktetermen).Waarwesprekenoveropleidingenenvakken,bedoelenweookleer-routes,minoren,majors,tracks,keuzedelen,keuzevakken,cursussen,trainingen,etc.Gebruikte termenCE:DeopleidingenenvakkeninderichtingvandeCEzijntoegevoegdwanneerzeoverheteconomischesysteemvangeslotenkringlopengingen,zoalsbijvoorbeeldoverdebusinessmodellenvandeCEofhoematerialenengrondstoffenkunnenwordenhergebruiktenhunwaardezominmogelijkverliezen.DaarbijisdevolgendedefinitievanCEgehanteerd:‘Eencirculaireeconomieiseeneconomischsysteemvangeslotenkringlopenwaaringrond-stoffen,onderdelenenproductenhunwaardezominmogelijkverliezen,hernieuwbare energiebronnen worden gebruikt en systeemdenken centraal staat.’10Energietransitie:Deopleidingenenvakkeninderichtingvandeenergie-transitiezijnalleentoegevoegdalszeofweloverdetransitievanenergie, ofoverspecifiekeenvandeduurzameenergiebronnenzoalswind,zonofbiomassagingen.Duurzaamheid (algemeen):duurzaamheid(algemeen)iseencategoriewaar-onderenergietransitieenCEvallen,duswanneerdeopleidingenenvakkeninderichtingvanduurzaamheid(algemeen)zijntoebedeeldgaandezenietspecifiekoverCEofdeenergietransitie.Zegaandanalgemeneroverduurzameontwikkelingenophetgebiedvaneconomische,socialeenleefomgevings-behoeften,klimaatveranderingendewereldofstedenofbijvoorbeeldvoedselsystementoekomstbestendigmaken.HierinspelendeCEendeenergietransitieweleenrol.Kernthema of subthemaAlsdetermen,ofeenaanverwanteterm,isgenoemdindeopleidings-beschrijvingisereengradatietoebedeeldvandematewaarineenopleiding,minorofcursusoverdeCE,energietransitieofduurzaam-heidinhetalgemeengaat:alskernthemaofsubthema.Wanneerineenopleidingofvaknaasteenvandebovengenoemdethema’sooknoganderethema’swordenbesproken,isdegradatiesubthematoe-10 Het Groene Brein (2021) Kenniskaart Circulaire Economie. https://kenniskaarten.hetgroen-ebrein.nl/kenniskaart-circulaire-economie/is-definitie-circulaire-economie/20Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie bedeeld.Wanneerheelduidelijkdeopleidingofhetvakoverditthemagaat,isdegradatiekernthematoebedeeld.Ookzijndewebsitesvan deonderwijsinstellingenopgezochtmetdebovengenoemdetermenomnaderhandtekijkenofernogandereopleidingenofvakkentevoorschijnkwamen.ValidatieAlslaatstehebbendeonderwijsradendeinditonderzoekopgebouwdedatabasetervalidatienaardeonderwijsinstellingengestuurdomtekijkenofhetoverzichtvolledigis,ofdatervolgensdezeinstellingennogopleidingenofvakkenmissen.Indiendithetgevalwas,zijndezetoegevoegdaandedatabasealszijinderdaadaantoonbaaroverdeCE,energietransitieofduurzaamheidgaan.Indegevallendatdeinstellingenniethebbengereageerdzijndedoordeonderzoekersverzameldedataongewijzigdgelatenindedatabase.Voorhetmboisereenoverzichtgemaaktvanalleinstellingen,dievervolgensopdezelfdemanierzijnonderzochtalshethboenwo.WebsitesvanonderanderdeonderwijsinstellingenzelfenhetSBB zijngeraadpleegd.Deresultatenhebbenwegrafischweergegevenvooralledriedeonderwijsniveaus.Hierinisdevormvanhetonderwijs,zoalseenopleidingofeenvak,opgenomenendefocusvanhetonderwijsonderverdeeldinCE,energietransitieenduurzaamheid.Reflectie validiteit werkwijzeBovenstaandewerkwijzeleidttoteenoverzichtvanopleidingenenvakkendiezichduidelijkprofilerenophetvlakvandeenergietransitieofdeCE.Opleidingenenvakkenwaarbijwelaandachtisvoordethematiekenmaarwaarbijdezeaandachtnietexplicietterugkomtin detitelsenbeschrijvingenvallenindezewerkwijzebuitendescope.Hetkanzijndateropleidingenenvakkenzijn,diewelhelemaaldeprincipesvandeCEendeenergietransitievolgen,maardiewoordennietgebruikeninhunomschrijvingenvandeopleidingenen/ofvakken.Dezevallenindezeinventarisatiebuitendescope.Daarmeeiseenlimitatievanhetonderzoekdatdeinventarisatienietvolledigsluitendis.Deinschattingvandeonderzoekersis,doordevelegesprekkenenhetinzichtindestandvanhetonderwijsopditvlak,datditslechtszeldenvoorkomtomdataandachtaandeenergietransitieendeCE vaakwordtgezienalsonderscheidendcriteriumendaarommee-genomenwordtindebeschrijving.21Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie Tezamenmetdewerkwijzeomviabeschrijvingenopwebsitestezoeken,betekentditdatdeinventarisatiegeenvolledigedekkinggeeft.Debreedtevanhetzoekprocesendetoegepastemaniervanvalidatiegeven volgens ons wel het meest betrouwbare en valide beeld dat binnendekadersvanditonderzoekmogelijkwas.Algemene resultatenHetresultaatvandeverkenningiszichtbaarineenkaartoverhbo-enwo-onderwijs en eenkaartovermbo-onderwijs(zieookdelandkaartenhieronder).Inderesultatenvindenwedriepuntendievoorhetonderwijsopalleniveausgelden:• Weconstatereneengroeiindeintegratievanduurzame transitiesinhetonderwijs• Weconstaterendatveelonderwijsoverdezetransities keuze-onderdelenzijn• We constateren dat ketenintegratie veelal nog mistHieronderwordendezedriehoofdpuntennadertoegelicht.Naeentoelichtingopdezedriehoofdpuntenvolgteennadereprecisering peronderwijssector;mbo,hboenwo.Figuur 2 Kaart met mbo-opleidingenFiguur 1 Kaart met hbo- en wo-opleidingen22Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie Groei in integratie duurzame transities in onderwijsOm te kunnen constateren of het aantal opleidingen en vakken is toegenomen,hebbenwedevergelijkinggemaaktmeteerdereonder-zoekendieopditvlakzijnuitgevoerd.Metnamedeonderzoeken vanuitHetGroeneBreinuit201511,12enuit201913.Hetlastigeisdat dezeonderzoekenmetandereopdrachtenvanuitopdrachtgevers zijnopgezet,waardoorergeenéén-op-éénvergelijkingtemakenvalt.Bijhetonderzoekuit2015washetverzoekvanuitdeTweedeKamergedaanominzichttekrijgenindematevanintegratievanhetbredebegripduurzaamheidinhetonderwijsvanallesectoren(basisschooltotenmetuniversiteit).Inhetonderzoekuit2019wasdevraaggerichtopopleidingeninhethboenwoophetvlakvandeCE.Wehebbenalleresultatennogmaalsbekeken.Uitdevergelijkinghebbenwijgeconstateerddatdegegevensuithetrapportvan2015moeilijkvergelijkbaarzijnomdatindatrapportveelbrederisgekeken.Degegevensuit2019zijnenigszinsbruikbaarvooreenvergelijking,waarbijaangegevenmoetwordendatin2019dedefinitieietsscherperwasafgebakendenmeerwasgefocustopCE. Degegevenszijndusnietéén-op-ééndoortetrekken,maaralswe zeglobaalvergelijken,gevenzeweleenbeeldvandegroei.Inhoofdlijnenkomtuitdevergelijkinghetvolgende: –Mbo:In2015blekenernogweinigspecifiekeopleidingentezijn inhetmboenwarenookdekeuzedelennogsterkinontwikkeling.Inmiddelsisereentotaalaanbodvan223vakken,keuzedelen,leer-lijnenenopleidingen, waarvan39completeopleidingen.Diewaren erin2015nogbijnaallemaalniet.Inhetmboisduseensterkegroeiwaarneembaar. –Hbo:In2019zijner46opleidingen,minoren,majorsenvakken gevondenophetvlakvandeCE.In2021zijnditervoorhethbo intotaal169(CE,energietransitieenduurzaamheidalgemeen),waarvan37overdeCE.Degroeizitvooralinhetaanbodvanminoren. –Wo:In2019warenerinhetwo59opleidingen,minoren,master-tracksenvakkenophetvlakvandeCE.In2021hebbenweer153 gevonden(CE,energietransitieenduurzaamheidalgemeen), waarvan40overdeCE.11 Het Groene Brein (2015) Rapportage Duurzaam Onderwijs.12 SustainableMotion (2015) Onderzoek “Circulaire Economie Opleidingen”. SustainableMotion.13 https://hetgroenebrein.nl/opleidingen-rond-de-circulaire-economie-in-kaart/23Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie OpbasisvanbovenstaandevergelijkingconstaterenwijdaterglobaalgezieneengroeiisinhetaantalopleidingenenvakkenoverdeCE,energietransitieenduurzaamheid.Welzijner,vandeonderzochtebekostigdeinstellingen,nogeenaantalinstellingendienoggeenenkel(explicietbenoemd)aanbodopditgebiedhebben.Ditgaatover25%vandembo-instellingenenruim40%vandehbo-instellingen.Ophethbozijnditvoornamelijkinstellingenmeteenfocusopkunst.Inhetmbobetreftheteenaantalvakscholen,maarzijnerookeenaantalROC’senAOC’sdienoggeenherkenbaaraanbodhebben.InhetwohebbenalleonderzochteinstellingeneenexplicietaanbodophetvlakvandeCE,energietransitieen/ofduurzaamheid.Keuze-onderdelenRelatiefveelonderwijsinderichtingvanCE,energietransitieenduur-zaamheidwordtaangebodenalskeuze-onderdeel.Ditistezienalskeuzedeelinhetmbo(grafiek1),minorophethbo(grafiek4)enkeuze-vakkenopwo(grafiek6).Dezeonderdelenzijnsomssamenmetpartijenuitdepraktijkontwikkeldomzosnelenflexibelintekunnenspelenopdevraagvanuitdearbeidsmarkt.Datkanmooiekansenbiedenomditflexibeleaanboddoorteontwikkelen(zieH3).WevondenrelatiefminderonderwijswaarindeonderwerpenCE,energietransitieenduur-zaamheidalgeheelgeïntegreerdzijninhetonderwijs,maarditzouookkunnenkomendoordatditlastigzichtbaarisindebeschrijving(zieookalineaoverreflectieopwerkwijze).Verderzijnerweinig(verplichte)optiestotstagesoflerenindepraktijk;wellichtgebeurtditwel,maar inonzeverkenningvondenweditnietteruginbeschrijvingenvanopleidingenenvakken.Ketenintegratie VoordeCEenenergietransitiezijnopverschillendeniveausverschil-lendecompetentiesnodig.Wevindenveelopleidingendiezichrichtenopinstallatieentechniek,terwijldetransitiesvooralleberoepenindeketenvangrootbelangzijn.Vooralophetmbovaltopdaterminderaanbodisaanonderwijsoverdeketenonderdelenzoalsontwerp,verkoopenadviesinderichtingvandeCEenenergietransitie.24Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie Specifieke bevindingen mbo Inhetmbozijnerveelinitiatieven.Defocusophetmboligtvooralop deenergietransitieenduurzaamheid(algemeen)(grafiek2).Hetaanbodvanuithetmboismetnameopniveau3en4ennauwelijksopniveau 1en2(grafiek3).WatbetreftdesectorenbevindthetaanbodzichvooralindesectorenTechniekenGebouwdeomgeving,enVoedsel,GroenenGastvrijheid.Uit de interviews komen er nog twee observaties naar voren die specifiekvoorhetmbogeldenendiehunweerslaghebbenophetaangebodenonderwijs:• Inhetmbozijnnamenvanopleidingenlandelijkbepaald.AandenaamkunjedusnietaflezenofdeCEofdeenergietransitiedaar eenonderdeelvanis.Hetaanleggenvanzonnepanelenwordt danbijvoorbeeldnietapartbenoemd.Doordatweooknaardebeschrijvingenhebbengekekenhebbenweditgrotendeelsondervangen,maarnietvoor100%.• Instellingen ervaren een spanning tussen vernieuwing in opleidingen enhetaantrekkenvanvoldoendestudentendaarvoor,metalsvoor-beeldonderwijsoverdeontwikkelingvanwarmtenetten.Devraagnaardezeopleidingvanuitdeberoepspraktijkiser,maardever-wachting vanuit de instellingen is dat het maar weinig studenten trekt.Ookzijnerindepraktijknognauwelijksopdrachtenhierover,waardoorhetvoorbedrijvenlastigisomteinvestereninopleidingen.Wegevenhierdegrafiekenweermetdebevindingeninhetmbo, met een onderscheid in: • Onderwijsnaarvorm;• Onderwijsnaarfocusgebied;• Aantalopleidingennaarniveau.25Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie Onderwijs naar vorm — mboGrafiek 1 Onderwijs naar vorm – mboFocus — mboGrafiek 2 Focus – mboAantal opleidingen naar niveau — mboGrafiek 3 Aantal opleidingen naar niveau – mbo26Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie Specifieke bevindingen hbo Inhethboiserveelkeuzeinminoren(grafiek4).Defocusvandeopleidingen,minorenenmastertracksinhethboisredelijkgelijkverdeeldoverdeCE,energietransitieenduurzaamheid(algemeen)(grafiek5).Hetvaltopdatveelaanbodvanhethbozichfocustopduurzamebouw.Hierondervolgendegrafiekenmetdebevindingen inhethbo,meteenonderscheidin:• Onderwijsnaarvorm;• Onderwijsnaarfocusgebied.Focus — hboGrafiek 5 Focus – hboOnderwijs naar vorm — hboGrafiek 4 Onderwijs naar vorm – hbo27Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie Specifieke bevindingen wo Hetwobiedtvooralveelonderwijsaanindevormvanvakken(grafiek6).Vanhetwo-aanbodvanopleidingenisbijnatweederdedeelopmaster-niveau.Defocusvandeopleidingen,minorenenvakkeninhetwoligtvooralopdeenergietransitie,maarookredelijkveelopdeCEenduur-zaamheid(algemeen)(grafiek7).Wo-opleidingenzijnvooraltechnischvanaardendevakkenzijnvaaktechnischofeconomisch.Hierondervolgendedegrafiekenmetdebevindingeninhetwo, met een onderscheid in:• Onderwijsnaarvorm;• Onderwijsnaarfocusgebied.Onderwijs naar vorm — woGrafiek 6 Onderwijs naar vorm – wo28Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie Focus — woGrafiek 7 Focusgebied - wo29Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie 4. Aansluiting onderwijs en arbeidsmarkt Werkwijze onderwijs en arbeidsmarktBijdeverkenningvanhetonderwijsisveelgekekennaarhetaanbod vanalleinstellingenviawebsites.Dezebevindingenzijnaangevuldmetuitkomstenvaninterviewsenderonde-tafelbijeenkomst.Voordeaansluitingonderwijsenarbeidsmarktisvooralgebruikgemaakt vaninterviewsenbestaanderapporten(vanondermeerdeSER).Debevindingenzijnvervolgensvoorgelegdbijderonde-tafelbijeenkomst,waarzezijnaangescherpt.Aandachtspunten onderwijs en arbeidsmarktUitdeinterviews,deliteratuurenderonde-tafelbijeenkomst kwamenverschillendeaandachtspuntennaarvorenomonderwijs en arbeidsmarkt gericht op de energietransitie en de transitie naar een CE beter op elkaar te laten aansluiten:1.Samenwerkingtussenmbo,hboenwo2.Interdisciplinaironderwijs3.Flexibiliteit opleidingen 4.Vaardigheid docenten5.Samenwerkingtussenbedrijvenenhetonderwijs6.Regionale aanpakHieronderlichtenwedezeaandachtspuntenverdertoe.30Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie Onderwijs en samenwerking mbo, hbo en woIndeinterviewskwamsterknaarvorendathetmbo,hboenwosamenmoetenwerkenomhetonderwijsendearbeidsmarktbeteropelkaar telatenaansluiten.Dezepartijenhebbenelkaarnodig,aangezienzijinhet werkveld veel met elkaar te maken hebben en systeemvragen vanuitalleniveausbenaderdworden.Eentheoretischeontwikkeling uithetwowordtbijvoorbeeldinhboenmboaandepraktijkgetoetst, ofandersom.Nieuweontwikkelingenuithbo-enwo-onderzoekkunnenwordenmeegenomenindeopleidingenophetmbo.Enterugkoppelingvanuit de uitvoering of praktische vraagstukken uit het mbo kunnen inputvormenvooronderzoekenonderwijsinhethboenwo.Geïnterviewdeexpertsenbelanghebbendengevenduidelijkaandateenbeteresamenwerkingzowelgewenstisbinnenhetonderwijsals ophetgebiedvanonderzoekeninnovatie.Voorbeeld: Eenvoorbeeldvaneenbeteresamenwerkingtussenmbo-,hbo-enwo-instellingendiegewenstis,iseenwijkgerichteaanpakvandeenergietransitie.Mbo’erszoudendemanierwaaropzijinstallatiewerkdoen,kunnenverduurzamen.Hbo’erskunnenzichbuigenoverdevraaghoejezo’nwijkaanpakinricht,enwo’erskunnenonderzoekenhoejeeenlerendecyclusvandeenewijknaardeanderekuntkrijgen.Doordeinformatietedelenenvanelkaartelerenwordtzowelhetleerproces vandembo-,hbo-enwo-studentenversterktalsdedoorwerkingindepraktijkvergroot.HetAssociatedegree(Ad)heeftveelpotentieomdiebrugtussenmboenhboteslaan.Ditverkortehbo-programmavormteenovergangtussendetweeonderwijsvormen.Ditonderwijswordtvaakontwikkeldsamenmethetbedrijfslevenenkaneenmooieflexibelemanierzijnomintespelenopdevraagvanhetbedrijfsleven.Interdisciplinair onderwijsVeelopleidingenzijnnogdisciplinairingericht.Projectenwaarbijstudenten uit verschillende disciplines samen aan een opdracht werkenzijnvaaklastiginterichten,doordatstructurennietopelkaaraansluiten.Ditligtzowelophetvlakvanhelepraktischezakenzoalsroosters,leermiddeleneninrichtingvandeleeromgeving,alsophetvlakvanerkenningvancompetentiesenstudiepunten.Watgoedbevaltzijnlivinglabs,waarinmeerderedisciplinessamenkomen. 31Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie Ookwordtersteedsmeergeëxperimenteerdmetonderwijsdoorallelagenheen,bijvoorbeeldviahackathons.Ditvraagtwelnieuwevaardig-hedenvanbegeleiders.Voorbeeld: DeHogeschoolZuydheefthetLivingLabWOOWopgezet.Hierinwerkenstudenten,docenten,overhedenenbedrijvensamenophetvlakvanwonen,energietransitieendeCE.WOOWstaathierbijvoorwonen,opleiden,ondernemenenwerken.Gezamenlijkwordtgewerktaandewijkvandetoekomst.InhetopleidenvanvoldoendeengoedgekwalificeerdemensenishetookvanbelangdathetonderwijsmetbetrekkingtotdeenergietransitieenCEmetgoededoorlopendeleerlijnenwordtingericht.Meteendoor-lopendeverticaleleerlijnsluitonderwijsvandeverschillendeniveausopelkaaraan,waardoorstudenteneenvoudigerhunleerwegkunnenvormgevenenkenniskunnendoorontwikkelen.Flexibiliteit van opleidingen Vanuit de arbeidsmarkt en vanuit studenten en docenten bestaat behoefteaanflexibeleonderwijsprogramma’s.Doorleerroutesteflexibiliserenkunnenhetonderwijsendearbeidsmarktbeteropelkaaraangaansluiten.Zokanbijvoorbeelddestudieelektrotechniekblijvenbestaanmaarflexibelwordengemaaktmetverschillendemodulesenvakkeninderichtingvandeenergietransitie,bijvoorbeeldwind-ofzonne-energie.Opdezemanierkandeopleidingsnelengemakkelijkwordenaangepastopspecifiekekennisenvaardighedendienodigzijnopdearbeidsmarkt,terwijldebredebasisblijftbestaan.Deontwikke-lingnaarflexibelonderwijszienwealinhetgroteaanbodaankeuze-onderdelen.Ookkunnendezeflexibelemodulesenprogramma’sgebruiktwordendoorzij-instromers,doorpersonenmeteenandere(technische)achtergrond of worden gebruikt om het leven lang ontwikkelen testimuleren.Daarvoorzijnerbijvoorbeeldinhetmboalflexibeleberoepsonderwijstrajectenontwikkeld,gerichtoplevenlangontwikkelen.Daarvanzijnerooktrajectendiegerichtzijnopdeenergietransitie.Indeinterviewswerdbenoemddatleerroutesnogverderkunnenflexibiliserenenmodulairgemaaktkunnenworden opeenmanierdieaansluitbijwatwerkendenzoeken.Denkdaarbijbijvoorbeeldaanflexibelemodulesvaneenbeperktaantalweken,zodathetookbehapbaarisvoorwerkenden.Eriseengroteomslagnodigomhetonderwijsadaptiefenresponsieftemakenrichting dearbeidsmarkt.32Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie In de interviews werd benadrukt dat het in het mbo lastig is om adaptief tezijn,omdatregelgevingenstructuurindewegstaan,zoalskwalificatiedossierseneisenaanexaminering.Eenvoorbeeldvaneenbelemmerenderegelisbijvoorbeeldeenonderwijsruimteomnieuwetechnologieuitteproberenwaarinnunietgeëxamineerdmagworden.Ookdeactualiteitvanfaciliteitenspeelteenrol.Hoezorgjeerbijvoor-beeldvoordatnieuweduretechnologieën,installatiesensystementijdigvoorstudentenbeschikbaarzijn.Doejedatopschoolofisditbeschikbaarbinnenofviaeenbedrijf?Enhoebekostigjedat?Inhetaanbodvanhetmbo-onderwijsiszichtbaardaternuveelkeuze-delenwordenontwikkeld,maarverdereverdiepinghiervanisnodigomdeaansluitingopdearbeidsmarktbetertemaken.VoorTechniekenGebouwdeOmgevingzijnerveelkeuzedelenmetmbo-certificaten, diedoorhetonderwijsenbedrijfslevenontwikkeldzijnomzelfstandigbetekenistehebbenopdearbeidsmarkt.Dezewordenechternogweinigingezet.Hetzougoedzijnomtekijkenwaaromdithetgeval isenhoeditkanwordenverbeterd.Voldoende vaardige docentenOmhetonderwijsendearbeidsmarktbeteropelkaartelatenaan-sluiten,ishetvanbelangdatervoldoendeengoedgeschooldedocentenaanwezigzijn.Opsommigegebieden,zoalsICTenspecifiekeonderdelenvandeenergietransitie,wordtopgemerktdateropditmomenttekortenzijnofdatskillsvandocentennietup to datezijn. Hetisvanbelangvoordetransitiedatdocentenopdehoogtezijnvandelaatsteontwikkelingen/actualiteitenendatdocentenkritischeninnovatiefzijn.OokICT-skillsvandocentenzijnvaaknietvoldoende.Docentenzijnvaakenthousiastovervakinhoudenwillenvanuitdaarmetinnovatiesaandeslag.Hetsamenwerkenmetbedrijveninhetvormgevenvanhetonderwijs,lesmateriaalenpraktijkcasussenkanhierbijhelpen.Eenmodelzoukunnenzijndatbijvoorbeeldmbo-scholenzichinzettenomdebasisvanvakmanschapaantelerenenbedrijvenen/ofprivatepartijenactualiteitenspecifiekeexpertisebijbrengen.Ookkunneninhetmbopractorenbijvoorbeeldnogmeerdannusamenmetdocentenaandeslagomhetonderwijstevernieuwenenwordternagedachtoverdemogelijkhedenvanmeerhybridedocenten(docentendieparttimeindienstvandeschool,maareendeelvandeweekookindeberoepspraktijkwerkzaamzijn).33Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie Uit de interviews komt naar voren dat het onderwerp van kennis en vaardigheidvandocentenvooralgebaatisbijvertrouwenindocentenenbijvoldoenderuimteomteinnoverenenteleren.Geconstateerdwordt dat er hiervoor naast vertrouwen in docenten ook voldoende tijdencapaciteitvoornodigis.Samenwerking bedrijven en onderwijsSamenwerkingtussenbedrijvenenhetonderwijskanbijdragenaaneen goede voorbereiding van studenten op veranderende beroepen en innovaties.Uitdeinterviewsblijktdatveelmooieprojectenontstaanalsprofessionalsuithetwerkveld,dieveelwetenoverdeenergie-transitieenCE,gaansamenwerkenmetmensendieveelwetenoveronderwijs.Bijeengoedesamenwerkingkunnenstudentenbijvoorbeeldwerkenaanechtevraagstukkenvanuitbedrijventerwijlzebegeleidwordenvanuithetonderwijs.Voorbeeld: IndeprojectenvanBuildUpSkillsontwikkelenbedrijvenenonderwijssamene-learningmodulesvoordebouw-eninstallatiesector.Hiermeekunnenmensenindebouweninstallatiebeschikkenoverdelaatstekennisophetgebiedvanduurzaamheid.Docentenkunnendezematerialendirectgebruikeninhunlessen.Bedrijvenkunnenzoeenrolspeleninhetvormgevenvanopdrachten, hetmeedenkenoveronderwijs,optiesbiedenompraktischaandeslagtegaanmetinnovatiesinhetbedrijf(bijvoorbeeldmetnieuwetechnologie)enhetaanbiedenvanstagesenaansluitendebanen.Voorbedrijvenkandezesamenwerkingcomplexzijnomdatzezelfnogmiddenindetransitiezitten.Bijscholingengoedopgeleidestudentenkunnendezebedrijvendanookhelpenomdietransitieinhunbedrijfterealiseren.Desamenwerkingzalanderszijnmetgrotebedrijvendanmethetmidden-enkleinbedrijf(mkb).WaarveelgrotebedrijvenvaakmeteenspecifiekeafdelinginzettenopdeCEofenergietransitie,ishetlastigeromkleinerebedrijventebereiken.Tegelijkertijdzijnkleinerebedrijvenvaakwendbaarder,enkanéénnieuwemedewerkerofeensamen-werkingmeteenstudententeammetdejuistekennisenvaardighedenomintespelenopdetransitiealeengrootverschilmaken.Hoewelhetvoorveelbedrijveneengroteinspanningvraagtomdirectsamentewerkenmetonderwijs,kanhetvoordeelvoorgroterebedrijvenzijndatafgestudeerdenvoorhenbeterzijnopgeleidenbeterbekendzijnmetwaterspeeltopdearbeidsmarkt.Hetmkbzoueerdereenrolkunnenspeleninhetaandragenvancasussenenhetbegeleidenvanstages.34Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie Voorbeeld: ROCTilburgheeftgeïnvesteerdineenTechnieklokaalwaarinallerleinieuwetechnologieënsamenkomenineenruimte.Zievoormeergoede voorbeelden: https://duurzaammbo.nl/initiatieven.Geconstateerdwordtdaterophoofdlijneneninhethogeremanage-ment wel veel is georganiseerd op het vlak van samenwerking werkveld enonderwijs.Ookvindenwediversemooievoorbeelden,zoalsindekadersisgeïllustreerd.Maartegelijkertijdstellenwevastdathetnogvaak lastig is om studenten te laten werken aan vraagstukken van bedrijven.Ofwelomdathetcontactopdewerkvloerernietis.Ofwelomdathetnetopdatmomentnietpastinhetrooster.Er is in den brede vooral behoefte aan meer verbinding in concrete situatiesendusaanpartijendiehetonderwijshelpenomrondomconcretevraagstukkenincontacttezijnmethetbedrijfsleven.Voorbeeld: Indehub‘TowardsaCircularEconomyandSociety’werkenonderzoekersenstudentenvandeUniversiteitUtrechtsamenmeteengrotegroepaanstakeholdersvanbinnenenbuitendeuniversiteit.DehubverbindtpartijenenbouwtinUtrechtaaneennetwerkommensenoverdisciplinairegrenzenteverbindenrondomcirculariteit.InhetmboisdeorganisatieSBBactief,waarinberoepsonderwijsenbedrijfslevenintensiefsamenwerken.GeïnterviewdeexpertsenbelanghebbendenzijntevredenoverdestructuurvanhetSBBwaarbijuitwisselingtussenhetbedrijfslevenenmboonderwijsvormgegevenwordt.Vaakgebaseerdopontwikkelingeninderegio’smetRegionaleInvesteringsfondsen(RIF’s)enpractoraten.Omdezesamenwerkingookopdewerkvloervormtegevenkanhetnodigzijnomdocenteneenincentivetegevenommetbedrijvensamentewerken.InhethbogebeurtditalindeCentresofExpertise(CoE’s)endoordeinzetenbetrokkenheidvanlectorenopditvlak.Hierkangoedopdoorontwikkeldworden.Voorbeeld: Katapultis eennetwerkvanmeerdan450 samenwerkings-verbandentussenonderwijsenbedrijfslevendiedesamenwerkingtussenonderwijs,bedrijfslevenenmaatschappijwillenverbeteren. Inditnetwerkwerkendocenten,studentenenbedrijvensamenaan hetopschalen,doorstartenenverbeterenvanbestaandeinitiatieven.Katapultheeftpubliek-privatesamenwerkingsverbandenopeenlandkaart in beeld gebracht: https://netwerk.wijzijnkatapult.nl/35Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie Samenwerking in learning communities,waarinstakeholdersuitonder-wijs,wetenschapenpraktijkgezamenlijkwerkenophetgrensvlakvanleren,werkeneninnoveren,blijktindepraktijkgoedtewerken14.Learning communitieswordengestimuleerdvanuitdeHumanCapitalAgenda’svandeTopsectoren,diededoelstellinghebbenomin2023 100 learning communities terealiseren.Daarbijwordenlectoratenenpractoratenbetrokkenominnovatiesindepraktijktebrengenennieuwetechnologieinhetonderwijstekrijgen.Geïnterviewdeexpertsen belanghebbenden geven aan dat er een enorme verscheidenheid aaninitiatievenbestaan,diegoedverdersamengebrachtkunnenworden.Zichtbaarheid van opleidingen en baankansenVoorscholieren,studentenenmensendiezichwillenomscholenishetnietaltijdevenduidelijkwelkeopleidingenerzijnophetgebiedvandeenergietransitieenCE-transitie.Welleefterveelenthousiasmeoverhetwerkenaandezetransities–meerdanvoorwerkeninbijvoorbeeldtechniek.Erisbehoefteaaneenbeterezichtbaarheidvanwelkeopleidingenenvakkenerzijnindiversedomeinenenniveaus,waar dietoeopleidenenwatdearbeidsmarktmogelijkhedenzijn.Regionale aanpakOm wendbaarheid te organiseren en vroeg te signaleren waar gaten en tekorten vallen op de arbeidsmarkt op gebied van de energietransitie endetransitienaardeCE,iseenregionaleaanpakaantebevelen.Eenaanpak die niet alleen op regionale samenwerking is gericht maar ook opregionalespecialisatie.ZoishetbijvoorbeeldmogelijkvoorZeelandomzichterichtenopwindenergieopzeeenvoorNoord-Brabantopdebouw.Voorbeeld: In‘Mensenmakendetransitie’,begeleiddoordeSER,werkenbouwbedrijven,installateurs,netbeheerders,werknemersorganisatiesenonderwijs-enonderzoeksinstellingensamen.Zeverbindenonderwijsenarbeidsmarktineenwijkgerichteverduurzamingsaanpak.14 Topsectoren (2019) Samen aan de slag. Roadmap Human Capital Topsectoren 2020-2023. https://www.topsectoren.nl/publicaties/kamerstukken/2019/november/12-11-19/roadmap-hc-topsectoren36Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie Scholen willen graag een goede match maken tussen opleiding en deregionalebehoefte.Vanbedrijvenisdaarvooreenhelderevraag-articulatienodig.Hiervoorzijngoedesamenwerkingsverbandenenexpertsvanuithetbedrijfnoodzakelijk.Voordezeregionalesamen-werkingsverbanden kan gebruik gemaakt worden van bestaande constructieszoalsPubliekPrivateSamenwerkingen(PPS)endeCentresofExcellence(CoE).Hiervoorzouhetechtergoedzijnom ditineenmeerstructurele,programmatischeaanpakvormtegeven, metzekerheidvanfinanciering.Omervoortezorgendatzulkeregionalesamenwerkingsverbandenietsopleverenwaardepraktijkbijgebaatis,kunnenbrancheorganisatiesuitgenodigdwordeninklankbordgroepen.Ookkunnenderegio’svanelkaarleren.Goedeinitiatievenenbestpracticeskunnenmetelkaargedeeldworden.Omdesamenwerkingtebestendigenisborgingnodigvansamenwerkingsprojectenopdelangetermijn,bijvoorbeelddoorinbeddinginbestaandestructuren.Voorbeeld: Directeverbindingtussenonderwijsenbedrijfslevenleggenblijktindepraktijksomslastigomdatdetaal,cultuurenstructuursterkkanverschillen.DeNewEnergyCoalitioniseenregionaleschakeltussenpartijenomdezeverschillenteoverbruggen.HetiseenStichting/net-werkorganisatiewaarinonderwijs,overheidenondernemers/mkb’ersmet elkaar samenwerken om de regionale uitdagingen op het terrein vanEnergieindeNoordelijkeprovincies(Groningen,Frieslanden Noord-Holland)optelossen.Momenteeliseennieuwprojectinvoor-bereiding‘Waterstofwerkt’diegaatinzettenopkennisontwikkeling opterreinvanwaterstof.37Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie 5. Conclusie en aanbevelingenInditrapporthebbenwedriehoofdvragenonderzochtrondomdeCE en de energietransitie:• Watisdevraagvanuitdearbeidsmarkt?• Watishethuidigeaanbodvanuitmbo,hboenwo?• Watgevenexpertsaandatnodigisomhetonderwijsbetertelatenaansluitenopdearbeidsmarkt?ConclusiesHierondertrekkenweopbasisvanhetonderzoekconclusiesmetdaarineenantwoordopdedriehoofdvragen.Telkenswordteerstdehoofdconclusieweergegeven,gevolgddooreenkortetoelichting.Conclusie 1. De vraag vanuit de arbeidsmarkt in relatie tot transities naar duurzaamheid is groot en divers en is zowel gericht op technici als op daaraan verwante beroepen in de hele keten van ontwerp, productie, verkoop, installatie tot onderhoud en recycling van grondstoffen.Devraaggaathierbijzoweloverspecialistendieeencompleteopleidinghebben gevolgd op het vlak van de energietransitie of de CE als over de integratie van de inhoud en het systeemdenken in bestaande opleidingen.Hierdooriserzowelbehoefteaanspecialistenzoalsrondom waterstof als aan mensen die in huidige reguliere beroepen vormkunnengevenaandeenergietransitieendetransitienaareenCE.Devraaggeldtvooralleniveaus;mbo,hboenwo.38Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie Conclusie 2. Er is een groei in opleidingen en (keuze)vakken op het vlak van CE en de energietransitie in het aanbod van mbo, hbo en wo. Met een focus op keuzedelen en nog beperkt aandacht voor systeemdenken en ketenintegratie. IndevergelijkingmeteerderestudiesvanuitHetGroeneBreinzienwedateroverhetalgemeeneengroeiisinopleidingen,minorenenvakkenoverdeCE,energietransitieenduurzaamheid.Zozijnerinhetmbo 39completeopleidingenen140keuzedelen.Inhethbozijner 28opleidingenen123minoren.Inhetwozijner33masteropleidingen, 23minorenenruim70vakken.Welzijner,vandeonderzochtebekostigdeinstellingen,nogeen aantalinstellingendienoggeenenkel(explicietbenoemd)aanbod opditgebiedhebben.Ditgaatover25%vandembo-instellingenenruim40%vandehbo-instellingen.Ophethbozijnditvoornamelijkinstellingenmeteenfocusopkunst.Inhetmbogeldtditvooreenaantalvakscholen,maarookvooreenaantalROC/AOC.InhetwohebbenalleonderzochteinstellingeneenexplicietaanbodophetvlakvandeCE,energietransitieen/ofduurzaamheid.NaastdegroeivanhetaanbodconstaterenwijdatrelatiefveelonderwijsdatspecifiekingaatopCE endeenergietransitiewordtaangebodenalskeuze-onderdeel.Inhetonderzochteonderwijsisnogweinigaandachtvoorketen-integratieennogweinigaandachtvoorsysteemdenken.Metname inhetmboconstaterenwijeenfocusopinstallatieentechnieken nogminderopdeketenvanontwerp,productie,verkooptotadvies.Conclusie 3. Om de aansluiting arbeidsmarkt en onderwijs te ver­beteren is vooral behoefte aan flexibel en innovatief onderwijs met een focus op samenwerking in de regio, samenwerking tussen instellingen van verschillende onderwijssectoren en samenwerking tussen onderwijs en arbeidsmarkt. We constateren dat samenwerking op verschillende vlakken van essentieelbelangisvoorbeidetransities.Ditgaatzoweloversamen-werkingtussenverschillendedisciplines,alsinsamenwerkingindeketenvanontwerp,productie,verkoopenadvies.Hetgaatookoversamenwerkingtussenopleidingenvanverschillendeniveaus(mbo,hboenwo),enoverdesamenwerkinginderegioentussenarbeidsmarktenonderwijs.Dezematevansamenwerkingisgebaatbijeenonderwijs-aanpakdieflexibelis,waarbijstudentenenmensendiealwerkzaamzijnsamenwerkenaanconcretevraagstukken.Vraagstukkendievaakliggenophetsnijvlakvaninnovatiesinproducten,dienstenenbedrijfs-processen en gevolgen hebben voor de skills waarover de betrokken professionalsmoetenbeschikken.Voorbeeldenwaarditgoedwerktzijnondermeerlivinglabs.39Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie AanbevelingenOpbasisvanbovenstaandeconclusieskomenwijtotdevolgendeaanbevelingen.Ookhiervolgtperaanbevelingdehoofdlijn,gevolgddooreenkorteuitwerking.Dezeaanbevelingenzijnbedoeldvoorbeleidsmakersinenrondomhetonderwijs.Aanbeveling 1.Creëereenplek(bijvoorbeeldindecloud)waardegevraagdekennisenkundehelderenbreedgedragenzijngeformuleerdenactueelwordengehouden.Voorzoweldevraagarticulatiealshetaanbodvanonderwijsisermeerzichtbaarheidenhelderheidgewenst.Zorgdatdezeaanpakactueelwordtgehouden.Nuisdevraagversnipperdgearticuleerd.Eenookhetaanbodisniethelderweergegeven.Aanbeveling 2. Creëerdusookeenplek(bijvoorbeeldindecloud) waaralhetonderwijsaanbodinenergieenCEvindbaaris,inclusiefstageplaatsen.Eenplekdiegedragenisvanuitdeverschillendeonderwijssectorenengoedherkenbaarisvoorstudentenenwerkveld.Zorgerookvoordatdezeactueelwordengehouden.Aanbeveling 3. Investeer in het ontwikkelen van een platform waarin samenwerkingconcreetvormkankrijgen.Ditplatformdientsneleneenvoudigpartijeninderegio,uitverschillendeonderwijslagenenberoepenveldaanelkaartekunnenverbinden.Waarbijpartijengezamenlijkkunnenwerkenaanhetontwikkelenvanaanbodeneen-voudigaankunnensluitenbijinitiatievenvananderen.Bouwhierbijvoortopbestaandeinitiatievenenprobeerdeprojectendielopenbijelkaartebrengen.Aanbeveling 4.Investeerinhetverderflexibelaanbiedenvanonder-wijs.Investeerdaarmeeookinhetdoorontwikkelenvanconceptenalslivinglabs.Hetverdientaanbevelingommensendiewerkzaamzijnenmensen in opleiding vanuit verschillende disciplines en niveaus te laten samenwerkenaanconcretevraagstukkenvanuitdepraktijk.Ditvraagtveelvandeskillsvandocentenendeonderwijsstructuur(ondermeerrondomhetverstrekkenvanstudiepunten,mbo-certificatenendiploma’s).Investeerdaarominskillsbijdocenteneninhetopzettenvanconcretevormenvansamenwerkingeninderegio,zoalslivinglabs.Aanbeveling 5. Investeer in het borgen van de actualiteit van de onderwijsinhouddiewordtaangebodeninminorenenkeuzedelenin hetregulierecurriculumvanopleidingen,zowelinitieelalspost-initieel.Hierbijdientzowelaandachttezijnvoordedoorwerkingvandekeuze-delenenminoreninhetreguliereonderwijsalsaandachttezijnvoordeverdereontwikkelingvanditkeuze-onderwijs.40Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie Reflectie op aanpakDegevolgdeaanpakvanhetuitgevoerdeonderzoekgeefteenhelderbeeldvandevraagvanuitdearbeidsmarktendestandvanzakeninhetonderwijs.Degevolgdeaanpakkentechterookhaarbeperkingenwaardoordezeverkenningnietvolledigdekkendkanzijn.Eenaan-bevelingvoorvervolgonderzoekisommeerdanindezeinventarisatietekijkennaaropleidingenwaarindeenergietransitieendeCEzijngeïntegreerd.Ditkanzorgenvooreennogfijnmazigerbeeldvanhetaanbodinhetonderwijs.Eenandereaanbevelingisomjaarlijksdeinventarisatieteactualiseren(zieookaanbevelingen1en2)enuittebreiden.Hetresultaathiervankanzijndatookbeterdantotnutoe demogelijkegroeivandeonderwerpeninhetonderwijsgevolgdkanworden.Nawoord van de onderzoekersWijhopenvanhartedatditonderzoekleidttoteengedegenaanpak vanvervolgstappenophetvlakvanonderwijsenlevenlangontwikkelenrondomdeenergietransitieenCE.Waarbijversnipperingwordtvoor-komenensamenwerkingverderwordtversterkt.DeCoöperatie Leren voorMorgenenHetGroeneBreinzijngaarnebereidomhiermedevormeninhoudaantegeven.41Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie ReferentiesCenterdata(2021)InstrumentTransitiepadenArbeidsmarktKlimaatakkoordEindrapport.Tilburg:Centerdata.HetGroeneBrein(2015)RapportageDuurzaamOnderwijs.HetGroeneBrein(2019)Onderwijskaartcirculaireeconomie. https://hetgroenebrein.nl/opleidingen-rond-de-circulaire-economie-in-kaart/KPMG&CircleEconomy(2021)Transitieismensenwerk.Arbeidalsfactorindecirculaireeconomie.https://www.circle-economy.com/resources/transitie-is-mensenwerk-arbeid-als-factor-in-de-circulaire-economiePlanbureauvoordeleefomgeving(2021).Policybrief-mogelijkedoelenvooreencirculaireeconomie.https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2021/07/14/policy-brief-pbl-mogelijke-doelen-circulaire-economieSociaal-EconomischeRaad(SER)(2019)LevenLangOntwikkelen.VoortgangsrapportageSERActie-agenda.DenHaag:SER.SustainableMotion(2015)Onderzoek“CirculaireEconomieOpleidingen”.Topsectoren(2019)Samenaandeslag.RoadmapHumanCapitalTopsectoren2020-2023.https://www.topsectoren.nl/publicaties/kamerstukken/2019/november/12-11-19/roadmap-hc-topsectorenWeterings,A.etal.(2018),Effectenvandeenergietransitieopderegionalearbeidsmarkt–eenquickscan.DenHaag:PBL.Wijnen,B.,Jankie,P.,Mathijssen,S.,&Bekx,W.(2021)InspiratierapportCirculaireEconomie.Zoetermeer:SBB.42Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie Appendix A:Lijst met geïnterviewde experts en belang-hebbenden; lijst met deel nemers aan de ronde tafelbijeenkomstInterviews–HaagseHogeschool,MissionZero– NewEnergyCoalition– BuildUpSkills/ISSO– SEECE– FutureFit(WENBenO&Ofondsen)– HumanCapitalAgendaTopsectorEnergie–MondriaanCollege–HaagseHogeschool–HumanCapitalAgendaTopsectorChemie,Water–EnergieNederland–UniversiteitUtrecht,SustainableChemistry&Catalysis;CircularityHub–SER– KoningWillemICollege– MBORaad–EnergieNederland–HaagseHogeschool,MissionZero– MensenMakendeTransitie Deelnemers ronde-tafelbijeenkomst 20 september 2021–LerenvoorMorgen–MondriaanCollege–SmartCirculair– ISSO/BuildUpSkills–Technasium–HogeschoolvanAmsterdam– Energiecommissaris– RVO–StudentenvoorMorgen–VerenigingvanHogescholen–MinisterieI&W–MinisterieI&W–MBORaad43Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie – VSNU– MBORaad– MensenMakendeTransitie–SER–Windesheim44Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie Appendix B:Lijst met onderwijs instellingen waarvan het aanbod is geïnventariseerd–AeresMBO–Albeda–Alfa-college–Aventus–Cibap–CITAVERDEcollege(01/08:Yuverta)–ClusiusCollege–Curio–DeltionCollege–DrentheCollege–FrieslandCollege–GildeOpleidingen–GraafschapCollege–GrafischLyceumRotterdam–GrafischLyceumUtrecht–HeliconOpleidingen(01/08:Yuverta)–HermanBroodAcademie(MBOUtrecht)–HoornbeeckCollege–HoutenMeubileringscollege(HMC)–KoningWillemICollege–LandstedeMBO–LeidseInstrumentmakersSchool(LIS)–Lentiz–MBOAmersfoort–MBOMensoAlting–MBORijnland–MBOUtrecht–MediacollegeAmsterdam–Nimeto–Noorderpoort–NordwinCollege(01-08:AeresMBO)–RegioCollege–RijnIJssel–ROCA12–ROCDaVinciCollege–ROCdeLeijgraaf–ROCFriesePoort–ROCHorizonCollege–ROCKopvanNoord-Holland–ROCMiddenNederland–ROCMondriaan–ROCNijmegen–ROCNovaCollege–ROCRivor–ROCTerAA–ROCTilburg–ROCTOP–ROCvanAmsterdam–ROCvanTwente–Scalda–SGDeRooiPannen–SintLucas–SOMACollege–STCMBOCollege–SummaCollege–SVOVakopleidingFood–TechniekCollegeRotterdam(onderdeelvanZadkineenAlbeda)–TerraMBO–VISTACollege–WellantMBO(01/08:Yuverta)–Zadkine–ZoneCollegeMbo­instellingen45Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie –AeresHogeschool–AmsterdamseHogeschoolvoordeKunsten–ArtEZUniversityoftheArts–AvansHogeschool–BredaUniversityofAppliedSciences–ChristelijkeHogeschoolEde–CodartsRotterdam–DesignAcademyEindhoven–DriestarHogeschool–FontysHogescholen–GerritRietveldAcademie–HaagseHogeschool–HanzehogeschoolGroningen–HASHogeschool–HogeschooldeKempel–HogeschoolInholland–HogeschooliPabo–HogeschoolKPZ–HogeschoolLeiden–HogeschoolRotterdam–HogeschoolvanAmsterdam–HogeschoolvanArnhemenNijmegen–HogeschoolViaa–HogeschoolvoordeKunstenUtrecht–HotelschoolTheHague–HogeschoolUtrecht–HZUniversityofAppliedSciences–InselingeHogeschool–MaritimeCampus–MarnixAcademie–NHLStenden–Saxion–ThomasMoreHogeschool–VanHallLarenstein–Windesheim–ZuydHogeschoolHbo-instellingenWo-instellingen–EindhovenUniversityofTechnology–ErasmusUniversiteitRotterdam–MaastrichtUniversity–OpenUniversiteit–RadboudUniversiteitNijmegen–RijksuniversiteitGroningen–TilburgUniversity–TUDelft–UTwente–UniversiteitUtrecht–UniversiteitLeiden–UniversiteitvanAmsterdam–VrijeUniversiteit–WageningenUniversity&Research46Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie Het Groene BreinNovember 2021Zuid-Hollandlaan72596ALDenHaagwww.hetgroenebrein.nlAuteurs & onderzoekersLeren voor Morgen:HildaWegesRoos SlagterHet Groene Brein:AntoineHeideveldEva LeferinkMarjolijndeBoerVormgevingBrigitteVos,vosviscomFoto’sPexels:Anastasia Shuraeva (19)ArtemPodrez(33)Unsplash:BenjaminBrunner(38)JeswinThomas(1, 12)Karsten Wurth (8) MichaelMarais(18)Nick Fewings (3)Philippe Bout (44) PriscilladuPreez(30)