Verslag van een algemeen overleg, gehouden op 18 juni 2009, over China

31700VVaststellingvandebegrotingsstatenvanhetMinisterievanBuitenlandseZaken(V)voorhetjaar2009Nr.120VERSLAGVANEENALGEMEENOVERLEGVastgesteld14juli2009DevastecommissievoorBuitenlandseZaken1heeftop18juni2009overleggevoerdmetministerVerhagenover:–debriefvandeministervanBuitenlandseZakend.d.15augustus2008metnadereinformatieoverzijnappreciatievan(recenteontwikkelingenin)demensenrechtensituatieinChinaenoverdesituatieinTibet(31263,nr.23);–debriefvandeminister-presidentd.d.19september2008overactiviteitenvanderegeringtijdensdeOlympischeSpeleninPeking(31200-III,nr.18);–debriefvandeministervanBuitenlandseZakend.d.14november2008overmensenrechteninChina(31700-V,nr.21);–hetverslagvaneenwerkbezoekvandeminister-presidentaanChinad.d.14november2008(31700-V,nr.20);–debriefvandeministervanBuitenlandseZakend.d.26februari2009meteenverslagophoofdlijnenvandebilateralemensenrechtenconsultatiesmetChina,gehoudenop15januari2009inDenHaag(31700-V,nr.81).Vanhetoverlegbrengtdecommissiebijgaandstenografischverslaguit.DevoorzittervandevastecommissievoorBuitenlandseZaken,OrmelDegriffiervandevastecommissievoorBuitenlandseZaken,VanderKolk-Timmermans1Samenstelling:Leden:VanBommel(SP),VanderStaaij(SGP),Wilders(PVV),Waalkens(PvdA),VanBaalen(VVD),Cqörüz(CDA),Ormel(CDA),voorzitter,Ferrier(CDA),VanVelzen(SP),DeNeréetotBabberich(CDA),Haverkamp(CDA),Blom(PvdA),Eijsink(PvdA),VanDam(PvdA),Dezentjé-Hamming-Bluemink(VVD),Irrgang(SP),Knops(CDA),Boekestijn(VVD),Voorde-wind(ChristenUnie),Pechtold(D66),onder-voorzitter,TenBroeke(VVD),VanRaak(SP),Gill’ard(PvdA),Thieme(PvdD)enPeters(GroenLinks).Plv.leden:DeWit(SP),VanderVlies(SGP),DeRoon(PVV),Vermeij(PvdA),VanMiltenburg(VVD),Omtzigt(CDA),Spies(CDA),Aasted-Madsen-vanStiphout(CDA),JaspervanDijk(SP),TenHoopen(CDA),Jonker(CDA),Boel-houwer(PvdA),Leerdam(PvdA),Arib(PvdA),Neppérus(VVD),Lempens(SP),Schermers(CDA),Griffith(VVD),Wiegman-vanMeppelenScheppink(ChristenUnie),Kos¸erKaya(D66),VanBeek(VVD),Gesthuizen(SP),Samsom(PvdA),Ouwehand(PvdD)enVendrik(Groen-Links).TweedeKamerderStaten-Generaal2Vergaderjaar2008–2009KST1334400809tkkst31700V-120ISSN0921-7371SduUitgevers’s-Gravenhage2009TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.1201 Voorzitter:OrmelGriffier:VanderKolk-TimmermansAanwezigzijnnegenledenderKamer,teweten:Ormel,Haverkamp,Boekestijn,VanBommel,Voordewind,Peters,DeRoon,VanderStaaijenVanDam,enministerVerhagen,dievergezeldisvanenkeleambtenarenvanzijnministerie.DeheerHaverkamp(CDA):Voorzitter.Chinaiseengrootland.Ofhetookeengrootslandis,kanikopditmomentnognietzeggen.MaardatChinaaanbelangwintindewereldisietswaaraannietgetwijfeldhoeftteworden.IkzalinditoverlegstilstaanbijdewijzewaaropChinaomgaatmetzijnveranderenderol.Eerstgeefikeenaantalcijfers,omdeontwikke-lingvanChinainperspectiefteplaatsen.Wanneerwehetlandvergelijkenmeteenvandegrootmachtenvanhetbeginvandetwintigsteeeuw,hetVerenigdKoninkrijk,zienwehetvolgende.HetbnpvanhetVerenigdKoninkrijkisietsmeerdan2000mld.HetbnpvanChinaisietsminderdan8000mld.HetaantalinwonersvanhetVerenigdKoninkrijkis60000000,vanChina1300000000.HetaantalgeweigerdeNederlandseKamerledeninhetVerenigdKoninkrijkiséén,inChina150.KandeministervertellenwatderegeringalondernomenheeftinderichtingvandeChineseover-heidenoferindicatieszijndathiermeedebuiisovergetrokken?DeaanleidingvoordeweigeringvandeKamerledenwasnatuurlijkdeontvangstdoordeTweedeKamervandedalailama.Zoalswijhebbenbeslotendatwijzelfgaanoverwiewijontmoeten,hebbendeChineseautoriteitenbeslotenwiezijnietwillenontmoeten.DeCDA-fractiebetreurtdittenzeerste,maarkijktweltevredenterugopeenvruchtbaargesprekmetdedalaialma.DeaanleidingvoorditdebatzijndeOlympischeSpelen,diealweerverachteronsliggen.WezijnnogsteedstrotsopdeprestatiesvandeNederlandsesportploeg.Wezijnwatminderpositiefgestemdoverdeontwikkelingenophetgebiedvanmensenrechten.Wijhaddengehooptdatderamenopenzoudengaan,maardatgevoelbeklijftniethelemaal.WelishetgoeddatChinanuzelfeenmensenrechtenplanheeftgepresenteerd.DaarmeestaatietsoppapierwaaropjedeChineseoverheidkuntaanspreken.Devraagisechterofdegenoemdeeconomi-scheensocialerechtenookwerkelijkzullenleidentoteenverbeteringvandepositievanwerknemersinChina.Onzefractieheeftinhetkadervanmaatschappelijkverantwoordondernemensteedsaandachtgevraagdvoordezeproblematiek.Kandeministereenoordeelgevenoverditplan?ChinabereidtzichvooropderatificatievanhetBUPO-verdrag.WatgaatderatificatievanditverdragdoorChinavolgensdeministerconcreetbetekenen?Chinaheefthetverdragalondertekend.IkzougraagspecifiekwillenwetenwatditbetekentvoorminderhedenalsdeTibetanenendeOejgoeren.KandeministerookingaanopdereactievanChinaopdelijstvantwaalfmensenrechtenactivisten,diegepresenteerdisaandeChineseoverheid?IkgaverdermetdeeconomischeontwikkelingvanChina.MensenrechtenvormeneenbelangrijkdeelvandebilateralebetrekkingentussenonslandenChina,maareconomischbiedtChinaNederlandookgrotekansen.Datgeldtookvooranderelanden.RecentelijkwasereenontmoetingtussendeVerenigdeStatenenChina.Uitdieontmoetingzouhetbeeldkunnenontstaandatdemensenrechtenagendaondergeschiktgemaaktwordtaandeeconomischeagenda.Hoezietdeministerdit?InChinazelflijkthetookalsofereenuitruilheeftplaatsgevondentusseneconomischerechtenenmensenrechten.Maarondertussengaandegevolgenvandeeconomi-schecrisisooknietaanChinavoorbij.TwintigjaargeledenwaseenrecessieaanleidingvooronlustenophetTiananmen-plein.KandeministerinschattenofdehuidigecrisisleidttoteenandereopstellingvanTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.1202 hetregimetegenoverdeChinesebevolkingenandersom?Eenvandeuitdagingenvaniedereeconomischecrisisisomophetjuistemomentdejuistekansentepakken.OpwelkemanierisindebilateralecontactengesprokenoveraanpassingindeChineseeconomieendemogelijkhedenvanhetNederlandsebedrijfslevendaarbij?Deoverheidheeftbuitenge-woonveelkennisvanwaterplaatsvindtinChina.OpwelkemanierhelptdeoverheiddaarmeehetNederlandsebedrijfsleven?Hoekunnenwijdezakenuithetinnovatieplatformkoppelenaaneeneffectiefexportbeleid?Bijinnovatiehoortbeschermingvaninternationale«intellectualpropertyrights»Hoestaathetdaarmee?WatzijndeinspanningenvandeNeder-landseoverheidopditgebied?ChinaverwijtdeWestersewerelddatzijalsgevolgvandeeconomischecrisisprotectionistischemaatregelenneemt.HelaasishetvoorNeder-landsebedrijvenlangnietaltijdmogelijkomteprofiterenvanallemoge-lijkhedendiedeChineseeconomiebiedt.OpwelkewijzewordtChinahieropaangesproken?IkgaverdermetdepositievanChinaindewereld.WijbeoordelenhetalspositiefdatChinadesanctiestegenNoord-Koreaheeftgesteundnadekernproef.IetsminderpositiefisvolgensonsderolvanChinabijSriLankaenBirma.DaarbijhanteertChinanogsteedsdelijndathetzichnietwilbemoeienmetregimes,omdathetdaarmeedekanslooptdatandereregimeszichstraksmetChinagaatbemoeien.Zietdeministereenbewe-gingindezeontwikkeling?InAfrikazienweweleenduidelijkebemoeienisvanChina.Deaanwezig-heidvanAfrikatijdensdetopoverontwikkelingssamenwerkinginAccrawaseensignaalvandegroterebetrokkenheid.Kandeministeraangevenofdedaargemaakteafspraken,dieookdoorChinawerdenonder-schreven,werkelijkhebbengeleidtoteenbetereafstemmingvanhetontwikkelingsbeleidmetChina?TerechtisduurzaamheideenbelangrijkonderwerpopdeagendavandeEU/China-topenindebilateralerelatietussenNederlandenChina.Chinaisbereidtotsamenwerking.OpwelkemanierzijnNederlandsebedrijvenbetrokkenbijChinaalshetgaatomdeverminderingvandebroeikas-gassen?WordtvanuitdeNederlandseoverheidnagedachtoverhoehetNederlandsebedrijfslevenbetrokkenkanwordenbijdezeproblematiek?Bijeensterkereinternationalerolhoortookeenmodernekrijgsmacht.Chinaheeftzijndefensiebudgetrecentelijkmet15%opgehoogd.WijziennuookbijvoorbeeldChineseschepenindeGolfvanAden.OpwelkemanierwordthierbijmetChinasamengewerkt,ookinhetkadervandediscussiesdiewestrakskrijgenoverdeverlengingvanonzemissiesvoordekustvanSomalië?DeheerBoekestijn(VVD):Voorzitter.WatwilChina?Erzijndriedenk-scholen.DerealistendenkendatChinaexpansionistischisenbereidisoorlogentevoerenmetbuurlanden,teneindezijnbelangenveiligtestellen.Deliberalen,indeAmerikaanseinterpretatievanhetwoord«liberal»,menendatChinaeenconservatievemogendheidis,diedestatusquowilhandhavenenuiteindelijkdemocratischzalworden,alsgevolgvaneconomischehervormingen.Dederdeschoolzouikdenuch-tereschoolwillennoemen.DezestaatonderaanvoeringvanZhaoSuisheng,diemeentdatbovengenoemdetheorieëntekortschietenendatdeChinezeneenpragmatischepolitiekvoerendieneerkomtopeendoornationalebelangengedrevenpolitiek,geconditioneerddoordeChinesehistorischeervaringendegeostrategischeomgeving.Ikdenkdatdederdeschoolhetinteressantsteis,juistookomdathierinheelduidelijkrealistischeboventonendoorklinken.Wijmoetenonsdusgeenillusiesmaken.Chinaisuitopgrondstoffenenvoedselindebredezindeswoordsenheeftdaarallesvoorover.Dequeestenaarolieisbekend.Minderbekendisdevoedseljacht.ChinakijktbegerignaarhetRussischedeelvanMongoliëenkooptinAfrikaenormelandbouwge-TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.1203 biedenop.Watmensenrechtenbetreftgeldt:«Theydon’taskquestions».Daarpastookdemaritiemeexpansiebij.Geostrategiedomineert,netalsinIndia.AlfredThayerMahanwordtgoedbestudeerd,zowelinIndiaalsinChina.WiedeIndischeoceaanbeheerst,domineertAzië.DeeconomischecrisisinAmerikabenadeeltChinaook,hoeweldegroeinogsteedseenachtenswaardige6.5%bedraagt.DitimpliceertweleenrelatiefmachtsvervalvandeVSenduseenboostvoorChina.Denkmaaraande«twindeficits».MaarChinaheeftookbadloansenmilieu-problemeneniskwetsbaarvoor«energyshocks».Verderisersocialeonrustdoordeklooftussendestadenhetplatteland.China’sopkomstimpliceerteenassertieverepolitiektenaanzienvanTaiwanenTibet,maarooktenaanzienvanSudan,Afrikaenlandeneldersindewereld.Metdemensenrechtengaathetnietgoed.Economischeliberaliseringheeftnognietgeleidtotechtepolitiekeliberalisering.Chinaishistorischgesprokengoedingevoerdineen«balanceofpower»-politiek.Verdeelenheersishetadagiumennietswordtzomaarwegge-geven.ChinavoorkomtdatAziatischelandenbetererelatiesmethetWestenhebbendanmetChinaindeASEAN,precieszoalsBismarckdatdeedinde19eeeuw.MaarChinazoektookbondgenootschappenmetdegrotemogendhedenomtevoorkomendatanderemogendhedensamen-werkenomdeChinesewensomeengrotemogendheidtewordentevoorkomen.Hierliggenduskansen,maardiewordensteedslastigeromtebenutten.ChinastaatveeldichtertotRuslandenIrandanwijzoudenwillen.ChinazietdeVSenIndiaalsdetweegrootstevijanden.Samenvattend:Chinaiszelfbewust,bereidomgeweldtegebruiken,democratiseertnietofnauwelijks,groeitsnel,zekervooreenautoritairregimeeniszeerthuisineenverdeel-en-heers-politiek.Chinaisnietvoordepoes.NuzittenwemethetfeitdatdeKamerledengeenuitnodigingkunnenverwachten.Watgingermis?Chinabuitelkekwetsbaarheiduit.Alsonzeminister-presidentgewoongezegdhaddatonslanddedalailamaontvangtenverderniets,danhaddenweonsnietblootgesteldaanchan-tage.GeblekenisnudatwijgevoeligwarenvoordeChinesebezwaren,hetgeenprecedentenscheptenruimtebiedtvoorchantage.DeheerVanDam(PvdA):Ikvindhetallemaalleukenaardig,maardeVVDheefttegenhetverzoekvandeKameraanderegeringgestemdomdedalailamateontvangen.DeheerBoekestijn(VVD):Ikbeantwoorddezevraagdadelijk.IkzegnietdatdeKamerreiswelwasdoorgegaanalsdeminister-presidentverdernietshadgezegd.Welzegikdatdezefoutniethadmoetenwordengemaakt.Hetwasvolstrektonnodigomdaarvooreengetraptevormtekiezen,waarbijeenonderscheidwerdgemaakttussendepositievandeminister-presidentendievandeministervanBuitenlandseZaken.KandeministervanBuitenlandseZakennogeenslangzaamuitleggenwaaromhetkabinetvoordezegetraptevormgekozenheeft?DeheerVanDam(PvdA):DeheerBoekestijnzeidathijmijnvraagzoubeantwoorden,maarhijgaaterhelemaalnietopin.ErlageenKamer-motie,waarindeminister-presidentwerdverzochtomdedalailamateontvangen.HoeheeftdeVVDtoengestemd?DeheerBoekestijn(VVD):Onsstemgedragisheelmakkelijkuitteleggen.HetisprimaalsderegeringbesluitomeenontvangstophetniveauvandeministervanBuitenlandseZakenteorganiseren.Datmoetjealleennietzeggen.Houdjemond!DeChinezenbuitennamelijkelkekwetsbaarheiduit.Zozittenzegewooninelkaar.DiefouthadgewoonnietTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.1204 gemaaktmogenworden.Nogmaals,ikzegnietdathetdaardoorallemaalvoorkomenhadkunnenworden,maarjemoetgeenonnodigefoutenmaken.DeheerVanDam(PvdA):Alsikhetgoedbegrijp,verwijtdeheerBoeke-stijnnuhetkabinetdathetgehandeldheeftopdemanierdiedeVVDvanhetkabinetgevraagdheeft.DeheerBoekestijn(VVD):Nee,nee.DeVVD-fractievindthetprimahoedeontvangstgeregeldwas.Maardaarovermoetjejemondhoudenindemedia.Datisdekernvanmijnkritiek.Dankomiknatuurlijkopdemensenrechtensituatie.Latenwenuchtervaststellendatnochde«carrot»,nochde«stick»totnutoesuccesvolzijngeweest.HetwapenembargoendeAmerikaansewapenleverantiesaanTaiwanwerkeninditopzichtnognietofnauwelijks,maarmoetennatuur-lijkwelgecontinueerdworden.Ookdehandelendeglobaliseringleidenniettotspectaculaireresultatenopmensenrechtengebied,maarmoetenwelgecontinueerdworden.Invloedisbovenaleenproductvanwederzijdsvoordeel.Chinawileengrotemogendheidwordenenwilvoorkomendatanderemogendhedentegenhetlandsamenspannen.Chinabeginteenbeetjetebeseffendatdestatusvaneengrotemogendheidvereistdathetnietalteveelentevaakprestigeverlieslijdt.InSudanenophetgebiedvanvredesmissieswordtdanookenigevooruitganggeboekt.Indatkaderkunnenmilieuenmensenrechtenheteffectiefstaandeordewordengesteld,maardatvereisteenprudenteenliefststillediplomatie.Onnodigprestigeverliesmoetvoorkomenworden.WemoetenblijvenpratenoverSudan,Birma,Tibet,Taiwanmaarookover«landgrabbing»inAfrika.Datisdenieuwstetrend,waarbijzowelSaudi-ArabiëalsChinaenormegebiedeninAfrikaopkoopt.HeeftdeministervanBuitenlandseZakenooitditfenomeenvan«landgrabbing»informeelaandeordegesteld?Voortsmoetenweblijvenhopendatdeglobaliseringendegroeileidentoteenmeerassertievemiddenklasse.Uiteindelijkzaldezemiddenklassehetpolitiekesysteemvanbinnenuitmoetenhervormen.Datproceskannogheellangdurenofzelfsuitblijvenomdatautoritaireregimesdiegroeigenererenstabielerzijndanonsliefis.Daaromstelikmijnlaatstevraag.IsdeministerhetmetmijeensdatdemaritiemeexpansievanChinaendetoekomstigedreigendegrondstoffenschaarstehetWestenervanzoudenmoetenweerhoudenomdeeigenmilitaireuitgaventeverwaar-lozen?DeheerVanBommel(SP):Voorzitter.Ditdebatgaatovereenlanddatdepositievaneengrootmachtheeftofdiepositiebinnenhandbereikheeft.Daaroververschillendegeleerdenvanmening.Chinawordtalseenvandetypenvanmaatschappijinrichtingindewereldvande21eeeuwgezien.Hetligteraanwelkepoliticologischeschooljevolgt,maarduidelijkisdatChinadezerdagenduidelijkinbeeldisviadeconferentievandeShanghaiCooperationOrganisationenviahetBRIC-evenement.Ditdoetweinigafaandezorgvuldigheidenvoorzichtigheidwaarmeederegeringditlandbenadert.TevensdoetzichhetbizarrefeitvoordatChinaooknon-ODA-steungeldkrijgtendaarvooreenrelatiefkleinbedragvoordiverseprogramma’suitNederlandontvangt.Intotaalgaathetomzo’n5mln.,viadiversekanalen.Hoezietderegeringdezesurreëlesituatie?Hoelangblijftdezesituatiebestaan?HetdebatgaatoverdeverhoudingtotChinanadediscussieoverdeOlympischeSpelenin2008ennahetinzakkenvandewereldeconomieinoktober2008.Chinaisnabeidegebeurtenissenrelatiefsterkeralswereld-machttevoorschijngekomen.DeopstellingvandeNederlandseregeringblijktheelsterkuitdehoudingtenopzichtevandedalailama,beginjuniTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.1205 2009.DeontvangstdoorSarkozyvandezelfdedalailamaleiddealtotuitstelvandeEU/China-top,vanapriltotmei.WelkerolChinaindenieuweeraookkrijgt,centraalmoetenhetwelbe-vindenendevrijheidvandeChinesebevolkingstaan.Metdemensen-rechtenishetinChinanietgoedgesteld.DesituatieisnadeOlympischeSpelennietverbeterd.Eerderishettegendeelhetgeval.OnlangshebbendeChineseautoriteiteneenmensenrechtenactieplangepresenteerd.Daarinwordeneenbeterewettelijkebeschermingenmeerwelvaartbeloofd.Overvrijhedenalsdepersvrijheidenvrijheidvanmeningsuitingstaatinhetplannagenoegniets.DeautoriteitenzeggendatChinahetrechtopontwikkelingenbestaanszekerheidbelangrijkvindt.Isderege-ringbereidomookopdieanderevrijhedenaantedringen?DeafgelopenwekenisdeberoeringweeropgelaaidnaaraanleidingvandepositievanTibet.AanleidingwashetbezoekvandedalailamaaanKamerledenenaandezeminister.DeChineseautoriteitenstekenzoalsgewoonlijkhunongenoegenoverbepaaldestandpuntennietonderstoelenofbanken.Dieervaringhadookdeminister-president,toenhijondankshetstandpuntvandemeerderheidvandeKamernietzelfmetdedalailamaincontactwildetreden.Datwasteleurstellend.DitzaldoorChinaalseenaanmoedigingwordenopgevatomdreigemententeblijvenuiten.InmiddelsishetookduidelijkdatdeKamernietnaarChinamag.Deknievalvandeminister-presidentheeftogenschijnlijkdusweinigopgele-verd.DesituatieinTibetisnogonduidelijk,omdaterbijnaniemandinmag.Volgensderegeringkanalleendooreendialoogovercultureleenreligieuzeautonomiedesituatiewordenverbeterd.HeeftdeministerdeindrukdatderegeringinPekingbereidisteluisterennaardeTibetanenoverhunpolitiekesituatie?MeeropenheidensteunvoordemocratenendrukvandeinternationalegemeenschapopChinazijnnodigomtoteenoplossingtekomendieneerkomtopcultureleenpolitiekeautonomie.DebeschrijvingvandebuitenlandsepolitiekvanChinaindenotitievanvorigemaandisvrijalgemeenenleidttotenkelevragen.WaaromontbreektbijvoorbeeldhetrelevantepuntoverChinaendekernwapen-politiek,juistnuinternationaal,ookdoordezeminister,eendiscussiegevoerdwordtovereenkernwapenvrijewereld?OmdatdeEUinternverdeeldisopdiversedossiers,werktChinalieversamenmetdedriegroteEuropeselandenDuitsland,FrankrijkenhetVerenigdKoninkrijk.WatbetekentdatvoordepositievanNederland?WilNederlandeenbelangrijkeEuropeespartnervanChinaworden?IserdienaangaandeeenverbandtussendeNederlandseopstellingtegenoverdedalailamaendeNederlandsewilomhogerindeChinezewaarderingslijstvanEuropeseUnie-landentekomen?HetisduidelijkdatdeChineseeconomienoggroeit,integenstellingtotdeEuropeseeconomie.TochisdeChineseeconomischegroeitekleinomalleambitiesvandeChinesepolitiekendeChinesebevolkingbijtekunnenhouden.DitbetekentdatinvesteringendoorEuropesebedrijveninChinaaantrekkelijkblijven.OokbetekentditdatdegroeivandeChineseeconomievoordehandelsactiviteitenindehaveninRotterdamenvoorEuropainhetalgemeenvanbelangzijn.Staatditpuntbovenaandeprioriteitenlijstvanderegering?Watbetekentditvoordedrukopdeverbeteringvandemensenrechten?ChinawildatEuropahetwapenembargoopheft.HetsteltdatdeopheffingvanhetwapenembargozalbijdragenaaneenafnemendhandelstekortvandeEuropeseUniemetChina.Ditlaatsteriektnaarverleiding,zomogelijkzelfschantage.WatisdestandvanzakenindeEuropeseUnie?Isereennieuwvoorstelofzijnernieuwegedachtenoverdeopheffingvanhetwapenembargo?Zoja,vanwiezijndieafkomstig?Watzijndeaanbie-dingenaangaandehandelsvoordelen?ZijndezeaanbiedingenookaanNederlandgedaan?Welkevoordelenzijnditdan?AlshetaandeSPligt,kanervoorlopiggeensprakezijnvanopheffingvanhetwapenembargo.Deeltdeministerdieopvatting?Vanbelangblijftdatergeenfundamen-TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.1206 televerbeteringenindemensenrechtensituatieofhetdemocratischgehaltezijnbereiktsindsjuni1989,toendedemocratiseringsbewegingwerdneergeslagen.Onlangswashettwintigjaargeledendatdegebeur-tenissenplaatshadden.Hetschijntzelfsdaternogsteedsmensenindegevangeniszittenvoorhunbetrokkenheidbijdegebeurtenisseninjuni1989.Kandeministerditbevestigen?Isdeministerbereidomopopen-heidaantedringenoverhetChineseoptredenin1989?Openheidisernogsteedsniet.DeChinesedemocratischekrachtendringendaarterechtopaan.IndenotitiestaatdatChinabereidzoumoetenzijnomeengroteverantwoordelijkheidopzichtenemenvoorinternationalevraagstukken.NederlandwildatChinaeengroterebetrokkenheidbijvredesprocessentoont.DuidelijkisdatderegeringdaarbijdenktaanSudan.DaarinheeftNederlandeensleutelrol.HoewildeministerdezegrotereChinesebetrok-kenheidbevorderen?HetzelfdekanwordengezegdoverhetChineseontwikkelingswerk.OpwelkewijzewildeministerstimulerendatChinaophetterreinvanontwikkelingssamenwerkingdeelneemtaaninternatio-naledialogenovercoördinatieenharmonisatievanhulp?WatbetekentconcreethetverderverdiepenvandedialoogtussendeEUenChina?IndebriefgaathetkabinetwelinopdeChinesepositietenaanzienvanvertegenwoordigingvanontwikkelingslandenindeinternationalefinan-ciëleinstellingen.HetkabinetblijftechterangstvalligstiloverdeChinesepositietenaanzienvaneenmondialereservemunt.DeministervanFinan-ciënsteldeonlangsineendebatmetcollegaIrrgangdathetChineseideevaneennieuwereservemunthem,alsmodernsociaaldemocraatietstevergaatendathetideeookompraktischeredenennietverstandigis.DeministervoorOntwikkelingssamenwerkingsteldelaterechterdatministerBosnooitheeftgezegddatergeendiscussiemogelijkisoverderolvandedollarendatnaardestructureleoorzakenvandezeinternationaleeconomischecrisismoetwordengekeken,waaronderderolvandedollar.Hetkabinetspreekthieroverdusduidelijkmettweemonden.SteuntdeNederlandseregeringnuwelofnietdeinvoeringvaneenmondialereservemunt,zoalsvoorgestelddoordeChinezen?DeheerVoordewind(ChristenUnie):Voorzitter.HetisgoeddatweweerapartoverChinaspreken,losvanhetmensenrechtendebatdatweeenpaardagengeledenvoerden.IkbenerookteleurgesteldoverdatdereisnaarChinanietdoorgaat.IkvindhetjammerdatChinadedialoog,diewijallenvoorstaan,nietmetonsparlementwilaangaan.Ikvraagdeministerofhijnogverdereconsequentiesvoorziet.DitisdeeersteduidelijkeconsequentieofzelfsstrafmaatregelvanChinainonzerichting.HetisvijftigjaargeledendatdeChinesetroependeopstandvandeTibet-anenneersloegen,metallegevolgenvandien.Ookvorigjaarwerddeherdenkingvandezeopstandmethardehandneergeslagen.Totopdedagvanvandaagzijn1200Tibetanenspoorloos.Welkedrukoefentderegering,misschienookinEU-verband,uitopChinaomdesituatievandeze1200Tibetanenoptehelderen?DeheerVanBommel(SP):Ikkomnogeventerugopheteerstepunt.Ikhebhetevenopmelateninwerkenenermeteencollegaoveroverlegd.IkvraagmeafofhetverstandigisomdeministertelatenspeculerenovereventueleanderestrafmaatregelendieChinategenNederlandzoukunnennemen.DatzoudendeChinezenkunnenopvattenalsuitlokking.VindtdeheerVoordewindditverstandig?Zouhijzijnverzoekwillenuitstellen?DeheerVoordewind(ChristenUnie):Ikgaovermijneigenverzoek.Alsereenserieconsequentiesvolgt,moetookderegeringdezesituatieendeschofferingvanonsparlementduidelijkinogenschouwnemeninderelatiemetChina.DeregeringmoetditaangrijpenenbijdeChineseover-heidnadrukkelijkaankaarten.Ditisnatuurlijkspeculeren,maarikvraagdeministeromzijninschatting.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.1207 DeheerVanBommel(SP):NubegintdeheerVoordewinderaloverdatderegeringditnadrukkelijkmoetaankaartenbijChina.DeschofferingisgerichtaanhetadresvandeKamer.Deregeringheeftzichsteedsbuitendezediscussiegehouden.Ikdenkdatditterechtis.Hetgaatomhetverkeertussenparlementen.Hetlijktmijnietverstandigalsderegeringoliegooitopdatkleinevuurtje.DaarmeewordtdediscussieookinEuro-peesverbandalleenmaargroter.WatbedoeltdeheerVoordewindmetzijnverzoekomditnadrukkelijkaantekaartenbijdeChineseregering?DitgaatnogeenstapverderdanwatdeheerVoordewindeerderalzei.DeheerVoordewind(ChristenUnie):DeopmerkingenvandeheerVanBommelverbazenmijeenbeetje.ZewekkendeindrukdatdeSPnietzozwaarzouwillentillenaandeafzeggingvandereisnaarChina.Ikkandatnietplaatsen.Ikvinddatonsparlementgeschoffeerdis.Wijgaandedialoogaan.WijwildenChinagraagonzeinteressetonen,ookhetChineseparlement.VoormijngevoelbagatelliseertdeheerVanBommelditofwilhijditkleinermakendanhetis.DeheerVanBommel(SP):IkrelativeerdeschofferendehoudingvandeChineseoverheidgeenszins.Ikhebvantevorenookgezegddatditabsurdzouzijn,maardeKamerheeftwelrekeningmetdezemogelijkheidgehouden.Wehebbenhetrisicoweloverwogengenomen.Hetisnunietaanonsomderegeringtevragenomtehandelen.Alsergehandeldmoetworden,moetdeKamerdatdoen.Danzouzijeenuitspraakmoetendoenoverdeschoffering.Daartoebenikoverigenszeerbereid.DeheerVoordewind(ChristenUnie):Hetfeitdatweerrekeningmeehebbengehouden,doettochnietsafaanhetfeitdatChinanukeihardtegenonszegtdatwenietwelkomzijn?IkvindditnietalleeneenzaakvanhetNederlandseparlement.DitdoetookschadeaanderelatietussenNederlandenChina.Dathebikproberentebetogen.IkvonddeheerVanBommelooknietaanmijnzijdetoenikeensignaalwildelatenuitgaantergelegenheidvandeOlympischeSpelen.Datvindikookjammer.DeheerVanBommelheeftzijnmondvoloverdeTibetanenenoverdemensen-rechteninChina.Maaralsweeendaadwillenstellenvalthijmijaanomdatikditheelserieusopneem.DeheerVanBommel(SP):Ditaccepteerikniet.Devoorzitter:MijnheerVanBommel,ikbegrijpdatuzichaangesprokenvoelt.Ikvraagueenkortereactietegeven.DeheerVanBommel(SP):Ikbennetzoverontwaardigdoverdeschen-dingvanmensenrechteninTibetalsdeheerVoordewind.Mijgaatheteromdathijderegeringdezezaakwillatenuitvergroten.DatvindikonverstandigvoorderelatietussenNederlandenChinaenvoordedialoogoverdemensenrechten.IkdenkdathetverzoekvandeheerVoor-dewindcontraproductiefis.Opditverwijtgaathijnietin.HijheefthetoverdepositievandeKamer.Daarinstaanwijhetzelfde.DeheerVoordewind(ChristenUnie):Volgensmijonderschatdewoord-voerdervandeSP-fractiewelkeuitwerkingenwelkeffecthetheeftdathetNederlandseparlementvandeChineseoverheidgeenbezoekmochtafleggenaanChina.VolgensmijgaatdezezaaknietalleenhetNeder-landseparlementaan.Alseenparlementnietwordtuitgenodigd,isdateenklapinhetgezichtvanNederlandinzijngeheel.Natuurlijkgaathetkabinetoverzijnbeleidengaathetparlementoverzijneigencontacten.Maarikvraagdeministerwelomeenappreciatie.Hoeziethijdeverdereontwikkelingen?TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.1208 IkhadhetoverTibet.CollegaVanDamenikhebbeneenpaarwekengeledenvragengesteldoverdeterdoodveroordelingvaneenaantalTibetanendievorigjaarzijnopgepakt.Deministerzegtdathijhetproceszalvolgen.Watishiervandestandvanzaken?Ikmaakmijzeergrotezorgenoverditproces.WehebbenlanguitgekekennaardeEU/China-top.DetopiseenkeeruitgestelddoorChina,ookvanwegededalailama.Hetisgoeddatdetopditkeerwelisdoorgegaan,maardebijeenkomstwastochwelheelbelab-berd.Krijgenwenogeenverslagvandetop?VanhetverslagdatikinhetNRChebgelezen,krijgikeenheelslechteindruk.Debijeenkomstmochtnietlangerdurendaneenuur.DecentraleboodschapvanChinaaanEuropawaseigenlijk:hefhetwapenembargoopenbemoeiumetuweigenzaken,nietmetonzeinterneaangelegenheden.HetlijktwelalsofweweerindeMiddeleeuwenwordengeplaatst.Ikdankdeministervoordebriefvan16februari,waarinhetverslagisopgenomenvandedialoogovermensenrechtendiewemetChinavoeren.IkvondhetontluisterendomteziendatChinabeweertdatlokalejournalistenmeerrechtenhebbendandeinternationalejournalistennuhebben.Wepratenlangselkaarheen.Erissprakevantweewerelden.Ikbegrijpdaarechthelemaalniksvan.Erisgeenopenheidoverhetaantaldoodstraffen.Ookisergeenenkeleopeningmetbetrekkingtotdedialoogmetdedalailama.Hijwordtnogsteedseenseparatistgenoemd.Ikziedaarindusheelweinigvoortgang.Alsdeministerditandersziet,krijgikgraageenopsommingvandekritiekenvanNederlanddiedoorChinawelserieuswordengenomen.Ikvindgodsdienstvrijheideenbelangrijkonderwerp.Wemoetenhetdaarblijvendoverhebben.DatzegikooktegendeVVD.ChristenenwordeninChinanogsteedsmassaalvervolgd.Ookwordendehuiskerkennieterkend.Gelukkigvindikhierbijdeministeraanmijnzijde.CollegaVanBaalenheeftvaakvragenhierovermedeondertekend.DitleeftdusbreedindeKamer.IkvraagdeministerbijvoorbeeldhoehetzitmetGaoZhisheng,eenbelangrijkmensenrechtenadvocaat,dieverschillendekerenindegevangenisheeftgezetenenooknu,alsonzegegevensjuistzijn,weerinhetgevangzit.OokvraagikdeministernaardetoestandvanHuJia,diedemoedheeftgehadombijhetEuropeesParlementintespreken.Hijzitnogsteedsvast.Wijvrezenvoorzijnleven.DeWereldtentoonstellingkomteraan.EriseenmotieaangenomenindeKamer.DezegaatovereenaantalzeerzorgwekkendepuntendiewehebbengezienbijdeOlympischeSpelenendiewijmogelijkbijdeWereldtentoonstellingweergaanzienalsdeinternationalegemeenschapernietsaandoet.Hetgaatomfinanciëlecompensatiesbijhuisuitzet-tingen.Ookgaathetompersvrijheidenomdemonstratierecht.Watheeftdeministertotnutoemetdezemotiegedaan?IkhebeerderKamervragenenmotiesingediendoverNoord-Korea.Ikweetdatdeministerermeebezigis,maarhoestaathetmethetvoorstelomtebekijkenoferarbitragetussendeUNHCRenChinakanplaats-vinden?TenslottevraagikdeministernaardenucleairedreigingvanNoord-Korea.WatkandaarbijderolvanChinazijn?DeheerVanDam(PvdA):Voorzitter.WehebbeniniedergevalmeerdaneenjaargeledenvoorheteersteengrootdebatgevoerdoverhetbeleiddatdeNederlandseregeringzoumoetenvoerentenaanzienvanChina.HoewelikdemooiebetogenvandeheerBoekestijnaltijdbeschouwalseenwelkomeaanvullingoponzedebatten,benikvanmeningdatweditdebat,overhetbeleidvandeNederlandseregeringtenaanzienvanChina,nietmoetenoverdoen.Ikdenkdathetdebatvandaagveelmeerzoumoetengaanoverwatermeegedaanisenwathetoplevert.TijdenshetdebathebbenwehetbeleiddathetWestenvoert,besproken.DitbeleidgaatuitvandeeconomischeontwikkelinginChina.HetWestenhooptdatdezezalleidentoteersteenversoepelingvandeeconomischeTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.1209 ensocialerechtenenuiteindelijkeenversoepelingvandeburgerlijkeenpolitiekerechten.Wellichtvolgtdaaropeenontwikkelingdienogverdergaat,naareenverdereontspanninginChinazelf.Maardanhebjehetechtoverdelangeretermijn.Datgaatstapsgewijs,langzaammaarzeker.Ditisduseenagendavandehoop.MijnconclusietijdenshetdebatwasdathetdeenigewegisdiewijkunnenbegaanalshetomChinagaat,nietomdatwezekerwetendathetzalwerken,maaromdathetdeenigewegisdiehoopbiedt.Wehebbenbijhetvoornoemdedebatookgezegddatwemoeteninzettenopdialoog,enveelminderopconfrontatiemetChina.Deministerheeftgezegd,netalsdeminister-presidentonlangsmetbetrekkingtotdedalailama,hoeveelwaardeNederlandhechtaandiedialoog.Indiedialoogkanwordengesprokenoverindividuelerechten,overmensenrechtenenovervrijheidvanmeningsuiting.Ookkandezedialooggaanoverdeverant-woordelijkheiddieChinaalsopkomendewereldmachtzoumoetennemenvoordeproblematiekeldersindewereld.Ikzeialdatwatmijbetreftditdebatzoumoetengaanoverwatderegeringhetafgelopenjaargedaanheeftenwatditheeftopgeleverd.Vanafdezekantvandetafelishetwelwatmoeilijkomtebeoordelen,omdatweeigenlijk,behalveeenbriefvanvlaknadeOlympischeSpelenoverdegesprekkenvandeminister-president,eneenbriefoverhetbezoekvandemensenrechten-ambassadeurnietheelveelmeerinzichthebbenverkregeninwatderegeringinhetafgelopenjaargedaanheeft.Wehebbenweleenuitge-breidebriefgekregen,waarinwordtingegaanophetbuitenlandsbeleidvanChinaalszodanig,maarnietzozeeropwatNederlandhetafgelopenjaarheeftgedaan.Ikvinddatwedaarovermetdezeministerhetdebatwatvakermoetenvoeren.Wehebbenvaakdeneigingomhetdebattevoerenoverhetbeleidinalgemenezin.Daaroverkunnenweelkjaaropnieuwdebatteren.Hetgaaterookomwatderegeringdoetenwatdituiteindelijkoplevert.Debriefvandemensenrechtenambassadeurgeefteenindicatievandeinhoudvandecontactenenvanwatzeopleveren.Demensenrechten-ambassadeurheefteenlijstmettwaalfnamenvanmensenrechten-verdedigersingeleverdbijdeChinezen,methetverzoekominformatieoverhetlotvandezemensen.Indebriefvanderegeringstaatnietdathieropaleenantwoordisgekomen.Iseraleenantwoordopgekomen?Zoja,watstaatdaarin?WatvoorinformatiegevendeChinezeneigenlijkoverdemensenrechtenverdedigers,voorwiewijonsterechtzoinzetten?DepositievanhuiskerkeninChinaiseigenlijkhetbelangrijkstepuntwaaropindebriefwordtingegaan.IkbenhetmetderegeringenmetdeheerVoordewindeensdatditeenbelangrijkonderwerpis.HuiskerkenbiedeneenvoorbeeldvanreligieuzeonderdrukkinginChina.MaardeonderdrukkingvanmoslimsinXianjiang,diezomogelijknogveelergeris,zieiknietterugindebrievenvanderegering.HetvaltmijopdatoverFalunGongslechtsineenvandebrieven,ineenkleinalineaatjegesprokenwordt.Ikherhaaldaarommijnoproepvanafgelopendinsdag.Erzijnnogmeerreligiesindewereld.Hetzougoedzijnalswediealleevenveelaandachtgeven.Hetgaatonsomhetprincipevandevrijheidvanovertuigingenvandevrijheidomjeovertuiginguittedragenentebelijden.Hetgaatonsnietomopkomenvoordiereligiewaarmeewetoevallig,vanuitcultureelenhistorischoogpunt,watmeerhebben.Tibetstaathetmeestnadrukkelijkopdemensenrechtenagenda,zekeropditmoment.Inmaart2009wastezienhoeChinanogsteedsomgaatmetTibet.ViaeenooggetuigenverslaghoordeikhoeheteraantoegingindelaatstepaardagenvlakvoordatheteenjaargeledenwasdatderellenplaatshaddeninTibet.LangzaammaarzekernamhetaantalmilitairenindestrateninTibettoe.Ditgingdoortotdatmilitairenopelkestraathoekaanwezigwaren.BuitenlandersenperswerdenéénvooréénuitTibetverwijderd,omtevoorkomendatalserweerrellenzoudenuitbreken,debuitenwerelddezezouzien.DatheeftChinanatuurlijkvaneenjaarTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.12010 geledengeleerd:alserrellenplaatsvindendiejemetgeweldonderdrukt,ishetvooralvervelendalsdebuitenwerelddatookkanwaarnemen.Dankrijgjenamelijkinternationaalprotest,datterechtisenhoopbiedtvoordesituatieinTibet.Deonderdrukkingisnogsteedshard.DeheerVoorde-windrefereerdealaanonzevragenoverdeterdoodveroordeelden.Iksluitmijgraagaanbijzijnvragen.WehebbeneerderalgezegddathetgoedzouzijnalsChinaserieuswerkzoumakenvandecontactenmetdedalailama,alseenlanddatopeenvreedzamewijzewilkomentoteenoplossingendatstreeftnaarauto-nomiebinnendegrenzenvanChina,dusnietnaaronafhankelijkheid.Wehebbendedalailamaookeenaantalkritischevragenkunnenstellen.WehebbenhembijvoorbeeldgevraagdhoehijaankijkttegendemeerderheidinTibetvanHan-Chinezen.DaaropzeidedalailamadatdezeeigenlijkwegmoetenuitTibet.DitgeeftwelinzichtindeoorzaakvandespanningindepositietussenChinaenTibet.Maarditisgeenenkeleredenomnietmetelkaaringesprektegaan.DeheerHaverkamp(CDA):Ikhebditnietzobegrepenvandedalailama.Ikhebjuistbegrependatzijninzetwasdatweersamenuitmoetenzientekomen.DeheerVanDamstelthetzo:eenreligieusleiderdieeenNobel-prijsheeftgewonnen,vindtdateenandereminderheidhetgebieduitmoetgaan.Ikvindditnogaleenstevigeuitspraak.VerstaikdeheerVanDamgoed?DeheerVanBommel(SP):IkhebdedalailamajuisteenvergelijkinghorenmakenmetMongolië.DaarvormendeMongoleneenminderheidenkanmentochvreedzaammetelkaarsamenleven.Volgensmijgaathetommensenrechten,enompolitieke,cultureleenreligieuzevrijheden.Ikherinnermijdatdaarophetaccentlaginhetgesprek.KandeheerVanDamzichdevergelijkingmetMongoliënietmeerherinneren?DeheerVanDam(PvdA):Zeker.IkherkenookwatdeheerHaverkampzegt.Dedalailamaissomswatmoeilijkteverstaan,maarikhebheelgoedgeletopwathijzei.Hetlijktmijheellastigalswijnugaandebat-terenoverwatdedalailamagezegdheeft.Ikzouzeggen:kijkhetbandjeterug.WatdeheerVanBommelzegt,klopt.DedalailamamaaktedevergelijkingmetMongolië,waardeMongolenineengroteminderheidverkeren,terwijldeChinezenerverrewegindemeerderheidzijn.DedalailamaconcludeerdedatinMongoliëdusgeensprakewasvanautonomie.InTibetzouhetvolgenshemnietopdiemaniermoeten.DedalailamarefereerdedaarbijookaaneerdereuitsprakenvanChineseleiders,diehaddengezegddatzebereidwarenomdeChinezenterugtetrekkenuitTibet.Ikhebindatgesprekheelgoedopgelet.Datishetvoordeelvaneenopenbaargesprek.Iedereendiedatwil,kanzo’ngespreknogeensbekijken.Ikbennatuurlijkooknieuwsgierignaarhetgesprekdatdeministermetdedalailamaheeftgehad.Dedalailamazeimeteennahetgesprekdatwijmethemvoerdendatjeineenkerkgeenmensenrechtenbespreekt.Kandeministermisschienheteenenandervertellenoverhetverloopvanhetgesprekdathijmetdedalailamaheeftgevoerd?ErisalveelgezegdoverhetfeitdatwijnietnaarChinamogen.Erzijnergeredingenopdewereld,maarikblijfervanuitgaandatditallesmetonzeontvangstvandedalailamatemakenheeft.IkblijfditbuitengewoonkinderachtigvindenvanChina.Ditpastnietbijderoldieeengrootmachtzoumoetenspelenindewereld.Daarvanmagjeechteenandereopstel-lingverwachten.Maarikhebergeenbehoefteaanomhierovereenrelteschoppen.Hetwaaitwelweerover.Latenweproberenomzosnelmoge-lijkterugtekomenophetspoorvangoedebilateralebetrekkingen,waarbijwemetelkaarindialoogkunnengaan.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.12011 DeheerBoekestijn(VVD):Hetisinteressantwathierallemaalgebeurt.DeheerVanDamnoemtdehoudingvanChinakinderachtig.HeefthijenigideewatheteffectisvandeperceptievanditwoorddoordeChinezen?DeheerVanDam(PvdA):Ikhebgeenlastvanoverschattingvanmijneigenpositie.IkdenkdatbijnaniemandinChinakennisneemtvanmijnwoorden.DeheerBoekestijn(VVD):DeheerVanDamkannietonderschattenhoegrootdebetekenisisvanzijnwoordeninChina.DeheerVanDam(PvdA):Ikzitnietzoinelkaardatikomdieredenanderewoordenzougebruikenommijnmeningteventileren.DeheerVoordewind(ChristenUnie):DeheerVanDamspreektmijaanoverhetafzeggenvandereis.Ikziebijdelinksepartijendetendensomditkleintemaken.MijmoetvanhethartdatikmeersterkaangestoordhebdatChinadedialoognietmetonswilaangaan.Nederlandiseendemocratie.WehebbeneenKamereneenkabinet.IkvindhetjammerdatdeheerVanDamnietgeïnteresseerdisindeappreciatievanditkabinetoverhetschofferenvaneendeelvandedemocratievanNederland.Ikvindditookeenbeetjedubbel.VorigjaarhebbenweookeendebatgevoerdoverChina.ToenginghetookoverdeOlympischeSpelen.ToenstonddeheerVanDamooknietaanmijnkant.Ikmaakmijduszorgen.DeheerVanDam(PvdA):AlswijertegenoverdeChinezenwerkelijkeenprobleemvanzoudenwillenmaken,zoudenweonzeeigenKamervoor-zittermoetenvragenomteinterveniëren.Hetparlementisnatuurlijkgoedinstaatomvoorzichzelfoptekomen.Ookishetdevraagwieerietsmeewintalswedezekwestieverderuitspelen.Wijniet,maarookdeChinezenniet.Daaromlijkthetmijnietzonuttigomdittedoen.DitzalerniettoeleidendatwewelopbezoekkunneninChinaomtegenoverdeChinezenduidelijktemakenhoewijtegendewereldaankijken.Hetzalnietleidentotverbeterdeverhoudingenoftothulpaanmensendieopkomenvoormensenrechten.Ikzienietwiedaarbaatbijheeft.DeheerVoordewind(ChristenUnie):CentraalinhetbetoogvandeheerVanDamstaatdevraag,watvoorzinhetheeftdatwedemensenrechten-dialoogvoeren.Beperkteresultatenbetekenentochnietdatjeditnietblijvendaandekaakmoetstellenendatjenietmoetdoorgaanomjeverontwaardiginguittespreken?HetverbaastmijvandeheerVanDamdathijditzomakkelijkwillatengebeuren.DeheerVanDam(PvdA):DekwestieisofjeeropdiplomatiekniveaueenrelvanwiltmakenenzohetongenoegenvanNederlandwiltover-brengen.Ikzienietinwatwedaaraanhebben.DeheerVoordewindzegtnudathetgaatomhetschofferenvanhetNederlandsparlement.Metallerespect,maarikvindditietsminderergdanwatChinainTibetdoetofwatChinametmensenrechtenactivistendoet.Alsweietshardwillenspelen,zouhetomdatsoortdingengaanennietomhetfeitdatwenunietnaarChinakunnen,maarwaarschijnlijkovereenhalfjaarweerwel,omdathetallemaalweloverwaait.Chinaiseengrootmacht,wilzichzogedragenenwilzichdaaromookopstellenalseenverantwoordwereldspeler.Danzouhetditookmoetendoen.DeheerVanBommelrefereerdealaandeChineseinterventietenaanzienvandedollaralsalgemenewereldreserve.Ikhoorgraagdeappreciatievandeministerhiervan.IkvinddatChinahiermeeopeenlevensgevaarlijkemanierintervenieerde,ophethoogtepuntvandecrisis.Opdatmomentdepositievandedollarterdiscussiestellen,isnietwatjemagverwachtenvaneenverantwoordelijkwereldspeler.IkbegrijpbestTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.12012 daterdiscussiemogelijkisoverhetmondialeeconomischesysteemenderoldiededollardaarinspeelt,maarnietopdatmoment.Datkoniedereenzien.Hetleiddeooktoteenenormekoersvalvandedollar.MisschienwildeChinadeAmerikanenwaarschuwenmetdeenormedeviezenvoorraadindollarsdieChinaheeft,waardoorAmerikanietmeervrijvanChinakanbewegen.ErwerdeenbeweginginganggezetdiedeG20vervingdoordeG2.IndeGolfvanAdenzijndeChinezenzeeractiefmetpatrouilles.DeheerBoekestijnzeialdatdeChinezenbezigzijnmethetuitbreidenvandekrijgsmacht.DaarvangaathelemaalnietdemilitairedreiginguitdiedeheerBoekestijnerinziet.MaarhetisweleenopvallendeuitbreidingvandeChinesekrijgsmacht.Verschillendeanalistengaanervanuitdatdezeuitbreiding,netalshetoptredenindeGolfvanAden,temakenheeftmethetveiligstellenvandeaanvoervangrondstoffen.Ikhoorgraagdeappre-ciatievandeministerhiervan.ZijnerinhetafgelopenjaarcontactengeweestmetChinaoverSudan,ZimbabweenBirma?Hebbendiecontactenookwatopgeleverd?Alswijinzettenopdialoog,zouditookeffectmoetenhebben.DeChinesepositietenaanzienvanNoord-Korealaatindelaatstewekeneenopmerkelijkeverschuivingzien.DiezoueropkunnenduidendatChinameerderolvaneenverantwoordelijkewereldspelerzouwillenspelen.IserzichtopdatChinaopditpaddoorgaatenwellichtnamensdewereld-gemeenschaptegenNoord-Koreaoptreedt,omtevoorkomendathetlandzijnkernprogrammaverderontwikkelt?DatzoueenheelaantrekkelijkerolvoorChinakunnenzijn.DithaalthetconflictrondNoord-Koreawegvanhetidee«theWestagainsttherest».Noord-KoreaisgerichtopdeVS.HetzoumooizijnalsChinahierineenveelnadrukkelijkerrolzoukunnenspelen.HoezithetmetdearbeidsrechtenenmetderechtenvandemensendievanhunlandofuithunhuisverwijderdmoetenwordenvoordeopbouwvandeWereldtentoonstelling?Hoezithetmetgarantiestenaanzienvandevrijheidvanmeningsuiting?IsNederlandbereidomzijnpaviljoentendienstetestellenvandevrijheidvanmeningsuiting?DeheerDeRoon(PVV)Voorzitter.Chinaiseenlanddatveeltebiedenheeft:eenoeroudecultuur,literaireenartistieketradities,duizendenjarenwijsheidvandenkers,desmaakvanzijnkeuken,kongfuenanderemartialekunsten,ijverigeenintelligentemensen,glanzendewolkenkrab-bers,strakke,nieuwestedenalsShanghaiennatuurlijkdeknuffelbarereuzenpanda.Tegenoveraldezepositieveassociatiesstaatechtereenhelereeksminderaansprekendebeelden:inferieureproducten,namaak,hetjattenvanintellectueleeigendommen,uitbuitingvanarbeiders,aantastingvanmensenrechten,hetbloedbadvan1989,nepotismeencorruptiebijdeoverheid,vervolgingvanreligies,eenverziektmilieuenvooralhetonderdrukkenvandebatoveraldiezaken.Ikzalnietingaanopallevoorbeelden,maarzaleenaantalwatuitwerken.IkbeginmethetChineseactieplanvoormensenrechten.Hetistebetreurendatovervrijhedenalspersvrijheidendevrijheidvanmenings-uitingnietsstaatinhetactieplan.Chineseautoriteitenzeggenhetrechtopontwikkelingenbestaanszekerheidbelangrijktevinden.Mijnfractieisvanmeningdatdevrijheidvanmeningsuitingeenzeerbelangrijkenfunda-menteelmensenrechtis,datvolledigvrijmoetkunnenwordenuitgeoe-fendomdesamenlevinginalleopzichtenverdertekunnenontwikkelen.HetisvanbelangdatookonzeregeringervoorpleitdatditsoortvrijhedeninhetChineseactieplanwordenopgenomeneneengoedeplaatskrijgen.Gaatdeministerditooktersprakebrengeninbilateraleenmultilateraledialogen?VorigjaarzeideministernogdatdeOlympischeSpelenbelangrijkwarenvoorChina,omdathetdaarmeedekanskreegomeenvisitekaartjeaftegeven,ookophetgebiedvandemensenrechten.DeachterliggendeTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.12013 gedachtewasdatalsChinaeenvolwaardigeplaatskrijgtininternationalekaders,hetookkanwordenaangesprokenopzijnverplichtingenterzakevandemensenrechten.Maarditwasallemaalnogvoordekredietcrisis.IkmemoreerwatdestaatssecretarisvanVWSvóórdeOlympischeSpelenheeftgezegd,namelijkdathetdebatovermensenrechteninChinavolledigopgangisgekomenennietmeergemakkelijktestoppenis.IklegditnaastdehoudingvanHillaryClintontijdenshaarbezoekaanChinainfebruarijongstleden.Zijzeitoendatdemensenrechtenonderaanhaarprioriteitenlijstjestaan.IkvraagmijdanafofdeverbeteringvandemensenrechteninChinaendedialoogdaaroverwelzogoedbeklijven.HoegaatdeNederlandseregeringzichhierinopstellen?ZoalsmevrouwClinton,ofgaatzijzichveelhardermakenvoordemensenrechteninChina?Zoja,hoegaatzijditdandoen?HettyperenvanmensenrechtenverdedigersdoorChinaalsondermijnersvandestaatisnaardemeningvandePVV-fractieabsoluutgeenlegiti-matieomopeenhardemaniertegenmensenoptetreden,zoalsChinadoet.IkverwijsnaardevervolgingvandeaanhangersvanFalunGong.Ikverwijsnaarhetonmogelijkmakenvandewerkzaamhedenvanmensenrechtenadvocatenennaarhetverdwijnenvanmensendieopkomenvoormensenrechten.Datisallemaalabsoluutonaanvaardbaar.ChinaheeftgezegddatdekwestieTibetdeterritorialeintegriteitvanChinabetreftendathetdaaromgeenconcessieswildoen.HetfeitdatChinaNederlandheeftgeïntimideerddooraantegevendateenbezoekdoordedalailamaaanNederlanddebilateralerelatieschadekanaanbrengen,geeftaandatChinalangetenenheeftalshetgaatomdebesprekingvandeChinesepolitiekendemensenrechteninChina.HoestaathetmethetrespectvanChinavoorNederlandsepolitiekeontwikke-lingenenvoordeNederlandsepolitiekesituatie?ChinazouNederlandhelemaalnietmogenverbiedenomdedalailamateontvangenofdaarzelfssanctiesopstellen.Hetgaathieromdevrijheidvanmeningsuitinginonseigenland.DieisonderdrukgezetdoordeChineseregering.AlsChinavindtdatwijzijnculturelenormenenwaardenmoetenrespecteren,moetChinaookrespecterendatwijeenvrijlandzijn.DesondanksheeftNederlandzichlatenkennen,metdankaandeminister-president.Behalvedathijhiermeegeenruggegraatheeftgetoond,ishetookspijtigdatwijhiermeezwakkeruitdebuszijngekomendanandereEuropeseregerings-leiders.HetisChinadusweldegelijkgeluktomopNederlandeffectievedrukuitteoefenendoortedreigenmeteenboycot.HoezietderegeringeigenlijkdegoedesamenwerkingmetChina,waarzijhetoverheeft?Gaatzijhieraangestaltegevendoordezespelletjesmeetespelen?Nederlandisvanoudshereenhandelsland,maardebelangendiedaarmeegemoeidzijnmogennooitonsbeleidtenaanzienvanmensenrechtenenvrijheidvanmeningsuitingondermijnen.DeheerVanBommelheeftzojuistgevraagdwatdehoudingvanBalkenendeeigenlijkheeftopgeleverd.Iniedergevaldit:BalkenendeheeftgeenreisverbodnaarChinagekregen,terwijlKamerledendiezichnietswildenaantrekkenvandeChinesedrukditreisverbodwelhebbengekregen.Wijmoetennietbezwijkenvoordezespelletjes.DatzoudeNederlandseregeringooknietmoetendoen.HetzoudeNederlandseregeringsieren–ikvraagdeministernadrukkelijkomeenreactie–alszijzichophetstandpuntzoustellendatergeenNeder-landsebewindsliedennaarChinazullenreizenzolangKamerledenernietwelkomzijn.GroteinternetbedrijvenalsGoogle,MicrosoftenYahoomakenChinesewebsites,waardoorhetvoorChinamogelijkisomhetmeestontwikkeldesysteemvaninternetcensuurterwerelduitteoefenen.DeGreatFirewall,ofweldeelektronischeversievandeChineseMuur,houdtpolitiekonge-wensteinformatiebuiten.Somskanditpositiefzijn,denkaankinderpornoendatsoortzaken,maarhierbijgaathetomhetontoegankelijkmakenvannormalewebsites,waarvrijemeningsuitinglegitiemwordtbedreven.ChinahadvoordeOlympischeSpelenbeloofdommeerinternetvrijheidTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.12014 tegeven,maarnietsblijktminderwaartezijn.NuvraagikmijafwatdeNederlandseregeringinditverbandallemaalvoorogenheeft,inaanloopnaardeExpovan2010inShanghai.GaatzijmetdevuistoptafelslaanalshetgaatomdebelemmeringvandeinternettoegangofgaatzijhetzelfdeverhaalhoudenalstenaanzienvandeOlympischeSpelen:alswemaarveelcontacthoudenmetChina,zalhetmetdemensenrechtenwelgoedgaan?DeheerVanderStaaij(SGP):Voorzitter.LaatikbeginnenmethetuitsprekenvanmijnwaarderingvoordeinzetvandeNederlandserege-ringtenbehoevevandemensenrechteninChina.Hettotaalbeeldisdatdezeinzetkrachtigenbeslistoverkomt.Alsjeinzoomtopverschillendeproblemenophetgebiedvanmensenrechten,blijktdatvooruitgangwelmoeilijkis.Hetiseenmoeizaamproces.Chinaisnatuurlijkeenlandwaarinhetdraaitomhetcollectief,waarhetindividunietechtintelis.Ditheeftnatuurlijkeenenormeinvloedophetdenkenovermensenrechten.Kanderegering,terugkijkendopdeafgelopenperiodezeggenopwelkemaniervooruitganggeboektkanwordenindemensenrechten?Uiteinde-lijkgaatheternietomhoehardenhoestevigonzetaalis,maaromwaterbereiktkanworden.InhetverledenhebbenweeendiscussiegehadoverdeOlympischeSpelen.Daarbijspeeldedevraagofdezezoudenleidentoteenverbeteringvandemensenrechtensituatie.Deverwach-tingenoverdevooruitgangdiedoordatsportevenementgeboektzoukunnenworden,zijnnietuitgekomen.Watisdaarvangeleerd?Watzienwedaarvanteruginhetbeleid?OpsluitingenenterechtstellingenompolitiekeredenenvindeninChinaveelvuldigplaats.Allerleireligieuzeenetnischeminderhedenmoetenhetontgelden.Martelingen,willekeurigearrestatiesenopsluitingenzonderproces,onderdrukkingvandegodsdienstvrijheidenwillekeurigebeper-kingvanhetvrijeverkeervanpersonenzijnnogsteedsnietuitgebannen.MijnfractieheeftalvakerspecifiekeaandachtgevraagdvoordepositievanchristelijkeminderhedeninChina.NahetbetoogvandeheerVanDamlijkthetmijnodigomhieraannogeensextraaandachttebesteden.Dehuiskerkenzijnnogsteedsbetwist,allijktzichhierbijwelenigebewe-gingvoortedoen.Omdatdevooruitganghierbijtegenvalt,vraagikdeministeromzijnbijzondereaandachthiervoortebehouden.Ikzegditmetklem,omdatikerongerustoverbendatjesomskuntziendatkwestiesalsgeloofsvervolgingteweinigalseenmensenrechtenkwestieenteveelalseenzaakvangelovigenwordengezien.EndankrijgjevandeheerVanDamenanderenooknoghetverwijtdatgelovigenzichalleenmaarovergelovigenbekommeren.Straksbekommertniemandzichnogoverkwes-tiesvangeloofsvervolging.Datiseenheelgevaarlijkeontwikkeling.EentijdjegeledenzatenwijmetdeVN-rapporteurronddetafelensprakenoverdevrijheidvangodsdienst.DeheerVanDamzatdaarnietbij,dechristelijkepartijenwel.Datvindikjammer.Waarzijndandeanderepartijen?Ookditaspectvandemensenrechtenistochvanonsallemaal?DeheerVanDam(PvdA):DeheerVanderStaaijheefthetovereengevaarlijkeontwikkeling.Volgensmijishetvoordevrijheidvanreligieechteengevaarlijkeontwikkelingalsjevoordevrijheidvanmaaréénreligieopkomt.DatisprecieswatdeheerVanderStaaijnuookweerdoet.HijkomtopvoordehuiskerkeninChinaenvoordeonderdruktechris-teneninChina.Dathebikookernstiggenoemd.Maarhetisnetzoernstigalsdeonderdrukkingvanmoslims,vanaanhangersvandeFalunGongenvananderegelovigen.Daaromzoujevoorallereligiestegelijkmoetenopkomenennietsteedsmaarvooreentje.DeheerVanderStaaij(SGP):Alsjevoorééngeloofopkomt,isdataltijdnogbeterdanvoorgeenenkelgeloofoptekomeneneenblindevlekvoorTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.12015 christenentehebben.Laatikdatvooropstellen.Rekenkundiglijktmijdatmoeilijktebetwisten.Hebikalleenmaaroogvoordepositievanchristenen?IkweetnietofdeheerVanDamgeluisterdheeftnaarmijnbetoog.Ikbegonmetdeopmer-kingdaterproblemenzijnmetreligieuzeenetnischeminderheden.Datiseenprachtigeenalgemeneformulering.Ikhebdusoogvoordehelegroep,vooriedereendieerproblemenmeeondervindt.Vervolgenszoomikinopdekwestievandechristelijkehuiskerken.VindtdeheerVanDamditraar?Ikbenchristen.ZoalsdeheerVanDamwellichtzalweten,woneninNederlandheelveelchristenen.Zijhebbencontactenmetmenseninhetbuitenland.Methenhebbenzijeenbijzondereverbondenheid.Dathoortbijhetchristelijkegeloof.Doegoedaanallemensen.Maarmeteenbijzondereverbondenheidmetchristenenistochnietsmis?Hetistochvolstrektlogischalsjevoorhendanookaandachtvraagt?Ikvraagookaandachtvoorhetmisbruikvandepsychiatriebijpolitiekeensocialedissidenten.Eenaantaljarengeledenkwamditnaarvorenbijbepaaldegetuigenverklaringen.Ikheberdaarnanietveelmeerovergehoord.IneenEU-rapportwerdhetooknogevengenoemd.Watisderegeringhieroverbekend?IkvraagooknogspecialeaandachtvoordeChinesemensenrechten-advocaten.Eendeelvanhenzougeenlicentiehebbengekregenomhunwerkzaamhedentemogenvoortzetten.Ditzouhenbuitengewoonbelem-merenbijhunactiviteiten.OokzalerweleensmeeraandachtmogenzijnvoorheteenkindbeleidvanChina.HetistocheenheelernstigeschendingvandemensenrechteninChinadatopvrouwengedwongensterilisatiewordtuitgevoerdendatopbredeschaalselectieveabortussenwordengepleegd.Dreigtniethetgevaardatwehieraaneenbeetjegewendraken?Wildeministerooghoudenvoordemensenrechtenschendingendieschuilgaanachterditeenkindbeleid?KunnenwetevredenzijnmetdehoudingvandeEUtegenoverChina?MaaktdeEUechteenvuisttegenoverChinawatbetreftdemensen-rechten?Moetenwenietvaststellen,ookalshetgaatomdeonverkwikke-lijkesituatieinTibet,datdeEUnogzeerbenauwdisomChinategendeharenintestrijken?Wijmakenonsdaarovergrotezorgen.Zoudiehoudingnietnogvoorzichtigerwordendoordeeconomischecrisis,waar-doormennogbangerzalzijnomeeneconomischegrootmachttegendeharenintestrijken?Ikkomophetonderwerpeconomieenmensenrechten.Ikdenkaanhettoenemendeprobleemvandekinderarbeid,dieofficieelbijwetverbodenis,maarverbondenisaandeeconomischegroeivanChina.Dewets-handhavingishierbijvanbelang,maarookmoetendediepereoorzakenvankinderarbeidwordenaangepakt.Eensnelleveranderingvandesocialestructuurenhetfalendeonderwijssysteemzijnachtergrondendieverbondenzijnmetdegroeiendeeconomischeongelijkheid.Ookandereproblemen,rondgezondheidenveiligheidophetwerkendergelijkekomensteedsmeernaarvoren.Wijvindenhetvanbelangdateropaangedrongenwordtdatbelangrijkeverdragenvandeinternationalearbeidsorganisatiewordengeratificeerd,metnamewaarhetgaatomdoeltreffendemaatregelenterbestrijdingvanvormenvanmoderneslavernij.MevrouwPeters(GroenLinks):Voorzitter.Ikzagindeetalageeenboekliggenmetdetitel«ChinaModernizes:ThreattotheWestorModelfortheRest»?Dezeprikkelendevraagissindsdieninmijnhoofdblijvenhangen.Iedereoptimistischediplomaat,ofdezenouvanChinese,EuropeseofNederlandsezijdekomt,kannatuurlijknietanderszeggendandatderelatietussenChinaenEuropavolismet«opportunitiesandchallenges».Maarditzijnwel«trickychallenges».Wehebbeneengoedeconomischpartnerschap.ChinaiseensleutelpartnervoorhetwelslagenvandeTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.12016 klimaatonderhandelingeninKopenhagen.ChinaispermanentzeeraanwezigalslidvandeVN-Veiligheidsraad.Chinastaatindenieuweordeophetwereldtoneel.Maarhetisnietmakkelijkomtebepalenhoewemethetlandmoetenomgaan.Wesprekenletterlijkelkaarstaalnietenhebbenzeerverschillendewereldbeelden.Hoedatkanuitpakken,illustreerdehetbezoekvandedalailamaaanNederlandzeerkernachtig.HetoptredenvandeNederlandseendeChineseregeringwasongemakkelijk.Erisnogeenlangewegtegaanvoordatweeenmanierhebbengevondenomnormaalmetelkaaromtegaan.DespectaculaireentreevanChinaophetwereldtoneelsindsdezeventigerjarenheeftertoegeleiddatChinanuzeerzelfverzekerdenautonoomoptreedtinAfrika,Azië,Centraal-AziëenooksteedsmeerinEuropa.HetisadembenemendomdeopgangvanChinatezien.ChinaisquapersoneelinmiddelsdetweedecontribuantaanVN-vredesmissiesvanalleledenvandeVN-Veiligheidsraad.Chinasleeptbijnaallediploma’svantopuniversi-teitenindewereldophetgebiedvantechniekbinnen.Chinaiseenkrach-tigevertolkervandemultipolairewereldordeenweetdaartoedeandereBRIC-landenteinspireren,zolangJapanenIndiamaarnietookeenzetelindeVN-Veiligheidsraadbemachtigen.ChinaiswatbetreftdeabsoluteCO2-uitstootdeVerenigdeStatenalvoorbijgestreefd.DedaadkrachtvanChinaisgigantischgroot.Meteenvingerknipkanhetinzijnnationaalmensenrechtenactieplanbesluitenominhetvolgendejaar30000culturelecentratebouwenen70000leeszalen.Zosimpelgaatdat.Daarziteenenormedaadkrachtachter.OndertussenhebbenNeder-landendeEUnoggeenautonometaalofhoudinggevondenomhiermeeomtegaan,vanwegedegroteverschillendiebestaanophetgebiedvanmensenrechten.DeenigeechtegoedesamenwerkingmetChinavindtplaatsophetgebiedvandeeconomie.Mijnpleidooiisomtezoekennaarwegenwaaropjedesamenwerkingkuntuitbreiden,terwijljedemensenrechtendialoogtochinstandhoudt.SamenwerkingmetChinaismogelijkvanwegezijnpositieindeVN-Veiligheidsraadenzijnbelangstel-lingvoordeelnameaanhumanitaireenvredesmissies.DatbiedteenaanknopingspuntvoorgesprekkenmetChinaoveruitbreidingvandiebijdrage,bijvoorbeeldsamenmetNederland.Hoewordtdaarvangebruik-gemaakt?Chinaheefteenzeerinteressantepositieomdathetcontactenheeftmetlandenwaarmeewijveelminderpraten,zoalsBirma,Noord-Korea,IranenPakistan.OokheeftheteenbelangrijkepositieindeASEANenindeShanghaiCooperationOrganisation.Ditbiedtwaarschijnlijkeenschataaninformatieoverlandenwaarwijgewoonlijkmindertoegangtoehebben.KunnenwijdedialoogervoorgebruikenomsamenmetChinadielandenbetertelerenkennen?ChinaheefteencrucialepositieomKopenhagentelatenslagen,maarheeftaangegevengrotebehoeftetehebbenaantechnologieoverdracht.Nederlandispleitbezorgervandeoprichtingvaneentechnologiefonds,datmogelijkhedenbiedtvoorsamenwerkingmetChinavooreenvoudigetechnologie,zoalshetschonermakenvankolenenergieenanderebronnenvanschoneenergie.GroenLinksisgeenvoorstandervankolen-energie,maaralsheteenstukjeschonerkan,isdaarmeeeenhoopgewonnen.Nederlandseingenieurskunnenbetaalddoorzo’ntechnologiefondsnaarChina.Ookissamenwerkingophetgebiedvankennismogelijk.Studentenkunnenuitwisselen.Hetmensenrechten-instituutdatgevestigdisinUtrechtisdaarmeealopkleineschaalbezig.Datzouuitgebreidkunnenworden.Ooktaalopleidingenzijnnodig.EenhindernisvoorChinaomaanveelmeerinternationalemissiesmeetedoen,isdatzijdetalendiewijsprekenvaaknietspreken.Kandaarbijmisschienwordengeholpen?Maarookandersomkanerietsgebeuren.WijsprekenletterlijkgeenChinees.IkbegrijpzelfsdatbezuinigdwordtopdevakgroepChinesetaleninLeiden.Dezevakgroepiseenunicumwatbetreftdetraditieendekennisdiezijdoordeeeuwenheeftopgebouwd.DezetrendistegengesteldaanhettoenemendebelangvanChinavoordeTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.12017 wereldorde.Watdatbetreftlopenhetbuitenlandbeleidenhetonderwijs-beleidbinnenNederlandnietsynchroon.OokkanmeeraandachtwordenbesteedaanhetgedragdatNederlandsebedrijvendieinChinahandelen,vertonen.DeFNVheeftinteressanterichtlijnenopgesteldvoorhoejedeOESO-richtlijnenbeterkunttoepassenbijdeomgangmetjeeigenChinesewerknemers.Hetgaatdaarbijomeerlijkearbeidstijden,toezienophetvoorkomenvandwangarbeid,eerlijkearbeidsomstandighedenenhetaanmoedigenvanwerknemersvertegen-woordigingen.Danhebiknogeenopmerkingoverdemensenrechtendialoog,deanderepoot.Daarbijbestaannueenmaalfricties.Ikhebergeenenkeleillusieoverdatwijdaarinheelsnelveranderinggaanaanbrengen.Desalniet-teminbenikervanovertuigddatwijdaarautonoominmoetenblijvenhandelen.Erbestaanaanknopingspunten.ChinazegtaspiratiestehebbenomhetBUPO-verdragteratificeren.Datmoetenwevooralaanmoedigen.Chinakentweldegelijkookmensenrechtenadvocaten,dievaakindeproblemenkomen.Nederlandkanhenhelpen.Somsopererendezeadvo-catennogvrij.OokdankanNederlandhenhelpen.IkhebbegrependatereengrotebehoeftebestaataantrainingvandemensenrechtenadvocatenendatdaarineenschonerolvoordeNederlandseambassadeweggelegdzoukunnenzijn.Alsdaarvoormeerfondsennodigzijn,kanhetkabinetrekenenopdesteunvandeGroenLinks-fractie.NederlandkannietandersenmoetnietanderswillendanblijvenaandringenopvrijetoegangtotTibet,ophethervattenvandedialoogmetdeTibetanenenophettoezienophetrespecterenvanderechtenvanallereligieuzeenetnischeminder-heden.Ikzeialdatikmijgeenillusiesmaakdatwijheelsneleenzeergemakke-lijkeverhoudingmetChinakunnenbereiken.Maarikbenervanovertuigddatverbredingvandesamenwerkingopdelangetermijnertoekanleidendatwenaareengemeenschappelijkwereldbeeldtoegroeien.Erzullennamelijkmeercontactenzijnenerzalmeervertrouwenontstaan.Zolangervaneengemeenschappelijkwereldbeeldnoggeensprakeis,zolangdemensenrechtennogbelandeninrapportenvanAmnestyInternationaldiewijallemaallezen,moetenwijzakenalseenwapenembargowelhand-havenenbijtijdenwijlehetwijzendevingertjeblijvenopsteken.MinisterVerhagen:Voorzitter.IkdankdeKamervoorhaarinteressanteenconstructievebijdrageaanhetdebatoverdevraaghoewemetChinaomgaan.DeheerVanDamsprakterechtovereenagendavandehoop.Wijwordeninonsbeleidgeconfronteerdmetverschillendevandedilemma’sdiedeKamerheeftgenoemd.Iksteldevolgendevolgordevanbeantwoordingvoor.Eerstgaikinopdemensenrechten.DaarnabespreekikdesituatieinTibetenhetbezoekvandedalailama.DaarnabespreekikChinaalswereldspeler,ookinrelatietotNoord-Korea,BirmaenSudan.VervolgensbeantwoordikdevragendiegesteldzijnoverChinaendemondialeeconomischecrisis.HetisduidelijkdatditjaarookvoorChinaeenbewogenjaaris.ChinezenvierenditjaarhetzestigjarigbestaanvandeVolksrepubliekendertigjaareconomischehervormingen.Tegelijkertijdmarkeert2009deherdenkingvandevluchtvandedalailamavanuitTibetnaarIndiain1959enhetneerslaanvandeprotestenophetPleinvandeHemelseVredein1989.Dieherdenkingenenvieringenvormenvoordeautoriteiteneenaanlei-dingomdeveiligheidsmaatregelenaantescherpen.Ditwasreedszicht-baarinTibet,vijftigjaarnadevluchtvandedalailama,éénjaarnadeonlustenenronddeherdenkingvanhetneerslaanvandeprotestenophetPleinvandeHemelseVrede.Terechthebbensommigewoordvoerderseropgewezendat,terugkijkendopdeOlympischeSpelen,wemoetenconstaterendatzenietdevooruitgangophetgebiedvandemensen-rechtenhebbengebrachtwaaropvelenhaddengehoopt,iniedergevalTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.12018 nietvandeeneopdeanderedag.InaanloopnaardeSpelenwaserjuistsprakevaneenverslechteringvandenalevingvandemensenrechten.Dooreenaantalwoordvoerderszijnverwachtingentegenoverderealiteitgeplaatst.Ikblijferbijdatzakenalshandel,OlympischeSpelenenWorldExpohetlandChinaenerzijdsopenerengevoeligermakenvoorinvloedenvanbuitenafenanderzijdsbelemmeringenopwerpen,omdatdeChineseautoriteitenbangzijnvoordegevolgenvaninvloedvanbuitenaf.HiermeewildeChineseoverheidvoorkomendatdeopenheidendetoevloedvanmensenuitanderelandenleidttoteenveranderingdiezijnietwenselijkvindt.InaanloopnaardeOlympischeSpelenziejedanookdatsommigemensenrechtenverdedigerspreventiefwerdenopgeslotenenverbannenwerdenuitOlympischesteden.Lokalejournalistenhaddenweinigruimte.Daarentegenisdetijdelijkeverruimingvandepersvrijheidvoorbuiten-landsejournalistensindsdienpermanentgemaakt.IndediscussiesdievoorafgingenaandeOlympischeSpelenhebbenwegezegddatdeinzetvoordeverbeteringvandemensenrechtensituatienietafhankelijkmoestzijnvandeOlympischeSpelenofzichfocussenronddieSpelen,maardatditeenblijvendeinzetisvandeNederlandseregering.Ikhebookzelfgeconstateerddatdooraanwezigtezijnbijdeopening,hetgesprekovermensenrechtenopenbleef.IkhebzelfsindsdienzeeruitvoerigmetmijnChinesecollegadaarovergesproken.Deminister-presidentheefttijdenszijnbezoekaanPeking,zowelinaugustusvoordeopeningsceremoniealsnadien,demensenrechtenzeeruitvoerigbesprokenmetpremierWen.DeaanwezigheidbijdeSpelenboodkansenomophethoogsteniveau,nietalleenophetambtelijkeniveau,overmensenrechtentespreken.DeheerVoordewindheeftnahetvorigealgemeenoverlegeenmotieingedienddierefereertaandetekortkomingenophetgebiedvandemensenrechtenronddeOlympischeSpelenenwijstopdeWorldExpoinShanghaiin2010.Ikhebnaaraanleidingvandezemotiehetvolgendegedaan.IkheberinEU-verbandopaangedrongendatdezezorgentijdensdeontmoetingentussendeEuropeseUnieenChinawordenoverge-bracht.Datisookgebeurd.ZoalsdeKamerheeftkunnenlezeninhetverslagoverdemensenrechtenconsultaties,ishetonderwerpookdaaropgebracht.VerderheeftministerPlasterkheelexpliciettijdenszijnbezoekaanChinainnovembervorigjaarinhetbijzonderaandachtgevraagdvoordevrijheidvanartistiekeexpressieenvoordevrijheidvanonderzoekenpublicatie.DeExpowordtgebouwdopeenterreinwaareersteenfabriekstondeneenzeerbeperktaantalwoonhuizen.Defabriekisverplaatstendebewonersvandehuizenhebbenwoningenbijdenieuwefabriekgekregen.Ditisnudusveelbetergeregelddandevorigekeer.DeheerVanDamheeftgevraagdomdeNederlandseinzendingmetnametendienstetestellenvandevrijheidvanmeningsuiting.Ikweetnietgoedhoeditmoetgebeuren,maarikzaldesuggestievandeheerVanDamdoorgevenaandestaatssecretarisvanEconomischeZaken,dieverant-woordelijkisvoordeExpo.DeEVDisnamelijkdeuitvoerderencoördi-neertdeNederlandsebijdrageonderverantwoordelijkheidvandestaats-secretarisvanEconomischeZaken.DeNederlandsehoudingblijftkritisch,maartegelijkertijdconstructiefenbetrokken.NederlandendeEuropeseUniezullenkritischzijnalsdatnodigis,somsachtergeslotendeuren,somsinhetopenbaar.Hetisnietallemaalzozwart-wit.DatblijktookuithetbeelddatmevrouwPetersschetste.BijdebezoekenvandeChina’sStateAdministrationofReligiousAffairsinoktobervorigjaarendebezoekenvandeChinesemensenrechtenambassadeurinjanuarivanditjaar,bleekeengroterebereidheidomtelerenvandewijzewaaropwijinNederlandmetdiversemensenrechtenindepraktijkomgaan.Ookonzeprogramma’sinChinavoorhetbehoudvandeTibetaansecultuurentaalenvoorversterkingvanderechtsstaatdragendaaraanbij.MevrouwPetersverweesooknaarhetactieplanvoormensenrechten.HetisvoorheteerstdatChinazotranspa-TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.12019 rantistenaanzienvanhetbredemensenrechtenbeleid.Latenweelkaardaarovernietswijsmaken.MevrouwPeterszegtdatinChinadingensomsmeteenvingerknipgebeuren.MetditplancommitteertChinazicheraanombepaaldedoelenbinnentweejaartehalen.Ikzieditalseenstapindegoederichting.WekunnenChinaookaansprekenopdeuitvoeringvandatplan,alsdeuitvoeringuiteindelijklagerligtdanhetambitieniveau.DitisvolgensmijookeenantwoordvandeChinezenopdeinternationaleaandachtvoordemensenrechtensituatie.Hetlaatdusziendateenconstructieve,maarookkritischebenaderingweldegelijkvruchtenkanafwerpen.DitisookeenantwoordopdeheerVanDam.Indeagendavandehoopzettenwestapvoorstap.Wellichtzijnditkleineenmindervergaandestappendanwewillen,maarhetzijnwelstappenindegoederichting.DeheerVoordewind(ChristenUnie):Ikstelhetzeeropprijsdatdeministerdezemotie,waarvoorKamerbreedsteunbestond,ingebrachtheeftbijdeEU.Hetgingeenbeetjesnel,maarikbegrijpdatdezorgenvandeKamerookzijnovergebrachtbijdeEU/China-top.Datwaseenheelkortetop.Ikhebindeverslaggevingerovernietsovermensenrechtengelezen,maarzijndezorgentoeninderdaadovergebracht?Zoja,hoereageerdeChinadaarop?HetgaatnatuurlijkookoverhetrespectvoordearbeidsnormenbijdebouwvanhetcomplexvoordeWereldtentoonstel-ling.InhoeverrezijndearbeidsomstandighedennubetergegarandeerddanbijhetOlympischdorp?MinisterVerhagen:Sociaaleconomischerechtenkrijgenoverhetalge-meenmeeraandachtvandeChinezendandeBUPO-rechten.DatheeftdeheerVoordewindzelfookgeconstateerd.Hoehetexactzitmetdearbeids-normen,kanikopditmomentnietzeggen.DeheerVoordewind(ChristenUnie):Voorzitter.MinisterVerhagen:Alleenovermensenrechtenhebikaleenuurspreek-tekst.Erzijnveelvragenovergesteld.Devoorzitter:Deministerheeftgezegddathijzijnbeantwoordinginvijfhoofdstukkenopdeelt.Hijkrijgtdaarnietvijfkeereenuurvoor.Ikstelvoordatdeministertelkenseenhoofdstukafrondt,waarnaeenkortevragen-rondevolgt.Deministergeeftduszelfaanwanneerhijklaarismethethoofdstukmensenrechten.MinisterVerhagen:DeheerVanderStaaijvroeghoehetzitmetdegees-telijkegezondheidszorg,endedrukdiedaarbijwerduitgeoefend.DitonderwerpiszeerexplicietaandeordegekomenbijdelaatsteEU/China-mensenrechtendialoog.Chinaheeftaangegevendatditnajaardehervor-mingvandewetgevinginzakedegeestelijkegezondheidszorgdoorhetNationaalVolkscongreszalwordenbesproken,inclusiefderechtenvanpatiënten.Politiekegevangenenmogennualnietwordenweggestoptinpsychiatrischeinrichtingen.WijsprekendeChinezenhierbijaanophuneigenbeloftes.WijgaandoorombijiederepassendegelegenheidmensenrechtenkwestiesbijdeChineseautoriteitenaandeordetestellen.Datdeedikinoktobervorigjaar,maarookbijbezoekenvanChinesedele-gatiesaanNederland.Ookindeophoogambtelijkniveaugevoerdegesprekkenzijnonzezorgenoverdemensenrechtenzeernadrukkelijkovergebracht.Dieaandachtblijftnodig,wanterisnogeenbehoorlijkaantalzorgpunten.TijdensmijnrecentebezoekaanChinahebikmijdoordirectbetrokkenenlateninformerenoverbelemmeringenvandehuiskerkenaldaar.WijhebbendaarzeeruitvoerigovergesprokenmetdeChineseStateAssocia-tionforReligiousAffairs.OokdemensenrechtenambassadeurheeftditTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.12020 puntzeernadrukkelijknaarvorengebracht.Erisdusgeensprakevandatwijnietzoudenopkomenvoordepositievanmoslims,integendeel.DieopmerkingenkrijgenwijoverigensdirectterugvandeChinezenalshetgaatomdebehandelingvanmoslimsinNederland,althanswaarhetgaatomdeopvattingenvanverschillendepolitiekepartijen.OokdeFalunGongisdaarbijaandeordegekomen.Watdevrijheidvanmeningsuitingbetreft,isgewezenopbelemmeringenalshetgaatominternetverkeer.Tegelijkertijdishetmisschienwelhoop-gevenddatzelfsdeChineseoverheiddedigitalemedianietvoor100%ondercontrolekanhebben,watertoeleidtdatmeerenmeerChineseburgersmogelijkhedenhebbengekregenomzichvrijerteuiten.Opval-lendisdatindegesprekkenmetdemensenrechtenverdedigersbleekdatzijoptimaalgebruikmakenvandenieuwemogelijkhedenopditterrein,waaronderTwitter.UitIrankrijgjenuheelveelinformatieviaTwitter,omdatanderekanalenzijngeblokkeerd.OokinChinablijvenduidelijkebeperkingenbestaan.Journalisten,bloggersenadvocatendiezichkritischuitlatenoverhetChinesebeleidwordenregelmatiggeïntimideerd.Devrijheidvanmeningsuitingkomtdusopdiversemanierenzeernadrukke-lijkaandeorde.Uitdegesprekkenmetdemensenrechtenverdedigersaldaarhebikzeernadrukkelijktweeboodschappenmeegekregen.TeneerstestaatmenhetbeleidzoalsNederlanddatvoorstondtenaanzienvanChina,inclusiefonzehoudingmetbetrekkingtotdeOlympischeSpelenenWorldExpo,zeervoor.Tentweedehechtmenzeeraanpersoonlijkcontact.DeNeder-landseambassadeheeftverschillendegesprekkengevoerdmetonderte-kenaarsvanCharta08,dieveelalonderzeerscherptoezichtstaanvandeChineseautoriteiten.Daarmeegevenwijhuneenbepaaldevormvanaandacht.Datisnietalleeneenondersteuningvanhunactiviteiten,maarjeplaatstzedaarmeeookwatmeerindepubliekeaandacht,enjekrijgtzelfeenbeterbeeldvandemensenrechtensituatieinChina.DearrestatievanLiuXiaoboendeondervragingdoorChineseveiligheidsdienstenvanveleanderegeleerdendieindecemberCharta08ondertekenden,barenonsnetalsdeKamerbuitengewoonveelzorgen.Wijhebbendatzeernadrukkelijkaandeordegebrachtinonzegesprekken,waarbijwijdeChineseautoriteitenhebbenopgeroepenomopeenconstructievemaniermetdezemenseningesprektegaan,inplaatsvanhenteintimideren.WijblijvenjuistopaanbevelingvandeChinesemensenrechtenverdedigersalsregeringenerzijdspubliekeuitsprakendoenoverdemensenrechten-situatie,enanderzijdsblijvenwijachterdeschermendrukuitoefenen.OverindividuelegevallenwordenregelmatiginEU-verbanddemarchesuitgevoerd.IndeaanloopnaardeEU/China-mensenrechtendialoogiseennieuwelijstmetindividuelegevallenoverhandigd.MevrouwPetersvroeg,inhoeverredeEU-guidelinesonHumanRightsDefendersconcreeteneffectiefwordengeïmplementeerd.Contactenonderhoudenmetmensenrechtenverdedigersisgewoonlastig,maarwijdoenhetwelzoveelmogelijk.HetgoedenieuwsisdatdeChinesemensenrechtenverdedigerszelfdewegnaardeEU-ambassadesinhetalgemeenwetentevinden,waaraandeNederlandseambassadezeeractiefheeftbijgedragen,doordeEU-guidelinesalseenkleinboekjeinhetChineesuittegevenenonderhentedistribueren.Wijhebbenveelvuldigcontactmetdemensenrechtenverdedigers.DeheerVoordewindvroeginhoeverreikaleenreactiehebgekregenopdelijstmettwaalfindividuelegevallen.Dathebbenwijniet.OokdeEUheeftgeenantwoordgekregenophaarlijst.IkhebdeindrukdatChinadaarvanbewustgeenwerkheeftgemaakt,juistomdateropdatmomenteengespannensituatiewastussendeEUenChina.OverigensstondenopdeNederlandselijstdeelsdezelfdenamenalsopdeEU-lijst.TijdenshetgesprekvanafgelopenmaandheeftChinatoegezegd,nuwelzospoedigmogelijkmeteenreactietekomen.Zodradieeris,zalikdeKamerdaar-overinformeren.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.12021 DeheerVoordewindvroegverderwatwijdoenomdeTiananmen-gevangenenvrijtekrijgen.Dekansdatditjaar,preciestwintigjaarnadeprotesten,delaatstegevangenenwordenvrijgelaten,lijktnietergwaar-schijnlijk.Chinaprobeertdegebeurtenissenvan1989altwintigjaardoodtezwijgen,eneengeneraalpardoninzo’nherdenkingsjaarzouextraaandachtvestigenopwaterisgebeurd.Welzijnersignalendatdereste-rendegevangenenbinnentweejaarhunstrafhebbenuitgezetenenduswordenvrijgelaten,maarwijzullenblijvenaandringenopspoedigevrijla-ting.DeheerVanderStaaijgingnaderinopdehuiskerken,daarbijverwijzendnaardeveroordelingvanShiWeihan.Datiseenvandeindividuelegevallenwaaroverwijophelderinghebbengevraagd,waarbijwijookhebbenverzochtomzijnvrijlating,aangezienhijonderdwangzouhebbenbekend,enzijnarrestatiezeernadrukkelijkverbandhoudtmetzijnreli-gieuzeovertuiging.Ikhebmijdirectlateninformerenoverdehuiskerken.OndanksdeveranderingendiedeheerVanderStaaijzelfookconstateert,blijftdesituatieproblematisch.Deregeringzalblijvenaandringenopheteerbiedigenvandevrijheidvanreligie.DeheerHaverkampvroeghoehetstaatmetderatificatievanhetBUPO-verdrag.WijdringenbijdeChineseautoriteitenallangeretijdaanopeenspoedigeratificatievandatverdrag.IkherinnermijdatikdetoenmaligeministervanBuitenlandseZakendaarovertienjaargeledenzeernadruk-kelijkhebbevraagd,wataangeeftdatditeentaaiprocesis.ChinageeftoverigenswelaandatheteerstdenationalewetgevinginlijnwilbrengenmetdatBUPO-verdrag,alvorenstotratificatieovertegaan.Ookhiervoorisnoggeentijdspadbepaald.Wijzullenonzeinspanningenopditpuntvoortzetten.DoordeNederlandseendeEuropeseinzetzijnermeermogelijkhedenomdeChinezenaantesprekenopdedoodstraf,juistomdatsinds2007alledoodvonnissenaanhetSupremePeoplesCourtmoetenwordenvoor-gelegd.Ditheeftweltoteenverminderinggeleid,maartegelijkertijdishetaantaldoodvonnissennogsteedszorgwekkend.HetisbemoedigenddatinhetActieplanMensenrechtenwordtaangekondigddatmeervoorwaar-delijkedoodvonnissenzullenwordenopgelegd,inplaatsvanonvoorwaar-delijkedoodvonnissen.Datkanookleidentoteenverderedalingvanhetaantalexecuties.Ditzijnkleinestapjes.Zoalsbekendverzettenwijonstenprincipaletegendedoodstraf.Overdeexacteaantallenbestaatoverigensnogsteedsonduidelijkheid.ZelfbenikgeschrokkenvanhetrapportvanAmnestyInternational,waarinintegenstellingtotonzewaarnemingenwerdgestelddatereenstijgingvanhetaantaldoodvonnissenistezien.IkhebdaarovercontactlatenopnemenmetAmnesty,waarbijmijisgeblekendatAmnestyookgeengrotestijginghadgeconstateerdtenopzichtevanvorigjaar,maardatisgekozenvooreenanderereken-methode.Heelopmerkelijk!DeheerVoordewindsteldeeenvraagoverHuJiaenGaoZhisheng.Metnameoverdelaatstehebbenwijalbuitengewoonlangnietsvernomen.DezezaakisexplicietenzeerprominentaandeordegeweesttijdensdeEU/China-mensenrechtendialoog.Wijhebbenophelderinggevraagdoverdeverblijfplaatsendeomstandigheden,enaangedrongenopzijnvrijla-ting.Dooronzeambassadeencontactenmetbevriendeadvocatenproberenwijophelderingtekrijgen,maarmetdeKamerbenikvanmeningdathetontbrekenvanberichtenoverhemzeerzorgwekkendis.DepremierenikhebbenherhaaldelijkaangedrongenopdevrijlatingvanHuJia.Ookdaaropzijnwijteruggekomentijdensdeeerdergenoemdedialoog.ZelfhebikregelmatigcontactmetdeadvocaatvanHuJia.Zijngezondheidstoestandiszorgelijk,enzijnvrouwstaatonderverscherpttoezichtvandeautoriteiten.Wijblijvenaandringenoponmiddellijkevrijla-ting.DeheerVanDamvroegwatwijdoenaandeFalunGong.Indeeerdertoegezegdebriefzalikdaaropexplicietingaan.DeChineseautoriteitenTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.12022 beschouwendeFalunGongalseengevaarlijkereligieuzesekte.Wijzijneenandereopvattingtoegedaan.Watdeberichtgevingoverdegeheimekampenbetreft,hebbenwijmeerderemalenaangedrongenoponafhan-kelijkeverificatieervan.Deautoriteitenontkennendatdieberichtenopwaarheidberusten,maartegelijkertijdstaanzijnietopenvooronafhanke-lijkonderzoekdoorderden.Delijstiszorgwekkend.DesituatieinTibetissindsdeonrustvanvorigjaarmaartnogsteedszeergespannen.EenonbekendaantalTibetanenwordtnogsteedsvastge-houden.NederlandendeEUhebbenherhaaldelijkaangedrongenopeeneerlijkproces.Uiteraardzijookhieronzeprincipiëleafwijzingvandedoodstrafherhaald.IkbetreurhetgebrekaantoegangtotTibetvoorjour-nalistenenbuitenlandsediplomaten.VanuitonzeambassadeisinhetverledenhetlaatstebezoekvaneendiplomaataanTibetgebracht.Tegen-woordigwordenweltoeristentoegelaten,maarjuistopditpuntisopen-heidookinhetbelangvandeChinezenzelf.Alszijzelfstellendatdesituatieandersisdanwijclaimen,hebbenzijbelangbijopenheid.DaarwijzenwijdeChinezenintoenemendemateop.DelaatstegespreksrondetussengezantenvandeDalaiLamaendeChineseautoriteiten,dooronsverzocht,heeftinnovemberplaatsgevonden,watgeenconcreteresul-tatenheeftopgeleverd.WijblijvenopditpuntvooralaandringenophetbelangvanvreedzameverzoeningtussenChinaendegezantenvandeDalaiLama,datvanbeidekantenconstructiefhoorttezijn.Depremierenikhebbenditophethoogsteniveauaandeordegesteld.OokmijnnaastemedewerkerheeftbijzijngesprekkenmetvertegenwoordigersvandecommunistischepartijvanChinadieverantwoordelijkzijnvoorhetbeleidvanChinainTibethetNederlandsestandpunthelderovergebracht,inclu-siefonzezorgenoververmistenengevangenen.IkhebhetzelfdegedaaninmijngesprekmetdeDalaiLama.Opzichhadikeenopengesprekmethem.Datgesprekvondnietplaatsineenkerk,maarineenpastorie,eenietsandereomgeving,voordeniet-kennersonderons.Heteeniseenhuisvangod,hetandereiseenwoonhuis.Hetwasopvallenddatwijnietalleeneenhelderenopengesprekhebbengehadovermenselijkewaardendiewordengedeelddoorreligieseneentegenwichtkunnenbiedentegenextremismeenhaat,maarookoverdereligieuzeencultureleautonomievanTibetbinnenChinaendemensen-rechten.Hijnoemdedatgeenpolitiek,maarikvinddatwelpolitiek.DeopkomstvandePVV,waaroverhijsprak,isvolgensmijpolitiek.Uiteraardrespecteerikzijnmening,maarikhebdatwelalspolitiekeonderwerpengenoemd.DeKamerheefteenverslagvandatgesprekgekregen.Overi-gensvondikhetwelapartdat,toenikaandrongopgesprekkentussenvertegenwoordigersvandeDalaiLamaenChineseautoriteitenomtekomentoteenvreedzameoplossingenverzoening,metbehoudvandeautonomiebinnenChina,deDalaiLamazeidathijwelmetgewoneChinezenwildespreken,maarnietmethardlinecommunisten,aangezienjedaarmeevolgenshemnietkonpraten.Maarvooreengesprekhebjetweepartijennodig.HijwaszeerexplicietinzijnuitlatingendathijnietkonsamenwerkenmetdehardlinecommunistenvandeChineseregering.Datmaakteenhervattingvandedialoognietgemakkelijk.EenaantalledenheeftgesprokenoverdewijzewaaropderegeringmetdeDalaiLamaisomgegaan.Wijhebbendaaralmeerderemalenovergesproken,waarnaarikkortheidshalveverwijs.Ikbenhetwathetuitno-digenvandeKamercommissiebetrefthartgrondigeensmetdeheerVanBommel.DeKamergaatoverwiezijuitnodigt,enwijhebbenonsdaarnietmeebemoeid.Maarhetzelfdegeldt,metallerespect,voorhetChineseparlement,datookzelfkanbepalenwiehetuitnodigt.AlsdezeKamergeeninmengingvananderenduldt,waaromzouhetChineseparlementdatdanwelmoetendoen?IkwijsdeKameropdeconsequen-tiesvanhaareigenopstelling.DeheerVanBommelheeftdaarvollediggelijkin.Jekuntderegeringnietverwijtendatdecommissiedoorhaaropstellingnietwordtuitgenodigd.Wijhebbeneigenkeuzesgemaakt,TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.12023 waaroverwijhebbengedebatteerd.Chinaheeftvantevorenduidelijkgemaakt,ookrichtingdeVoorzitter,watdeconsequentieszoudenzijn.DeregeringzalduidelijkmakenhoezijdenktoverdesituatieinTibet,waar-voorwijonzecontactenzullengebruiken.TegendeheerDeRoon:erzitenigecontradictieinzijnredenering.EnerzijdsmoetikmetdevuistoptafelslaaninmijngesprekkenmetdevertegenwoordigersvandeChineseautoriteiten,enanderzijdsmagiknietmeernaarChinagaanzolangdeKamernietmaggaan.Misschienheefthijdegavevantweedelingvanzijnpersoon.DeheerVanBommelverweesnaardegewelddadighedenvorigjaarinTibet,ensteldedevraagofindetoekomstgewelddadighedenopdatpuntzullenvoorkomen,medegeletopdeenormeuitbreidingvanhetaantalmilitaireninTibet.DeChineseregeringheeftzeernadrukkelijkaange-gevendatzijgewelddadighedenzoalsdievorigjaarhebbenplaatsge-vonden,wilvoorkomen,watopzichpositiefis.Maardatrechtvaardigthoedanooknietdatmensendievreedzaamprotesterenwordenopge-sloten,ofdemogelijkheidvanvrijemeningsuitingopdatpuntonmogelijkwordtgemaakt.Datzullenwijduidelijkmaken.Devoorzitter:Wijgaanovernaarhetblokje«Chinaalswereldspeler».MinisterVerhagen:IkspreekmijndankuitaanmevrouwPetersvoorhaarinteressante,goedebetoogopditpunt.Metnameoverdesuggestiesvoorbilateralesamenwerkinggaiknadenken.ErziteenaantalnuttigesuggestiesbijdienaadloospastbijhetmeerjarenbeleidvanChina.Bijditonderwerpiseenaantalzakenaandehand.EnerzijdsisChinadetweedeeconomievandewereld,anderzijdsheefthetnauwelijksinvloed,leesstemrechtinhetIMF.HetisaardigdatwordtgezegddatChinadefinan-ciëlepuinhoopvanderestvandewereldmoetoplossenengeldbeschik-baarmoetstellenvoorhetIMF,terwijlhetalstweedeeconomie3%vandestemmenheeft.Daaroverzullendaarwatwenkbrauwenwordengefronst.ToenBushnogpresidentwasennaarChinaging,werdhemgevraagdwathijdaargingdoen.Bushantwoorddetoen:I’mvisitingAmericanjobs.HetgrootstedeelvandeAmerikaansestaatsschuldisimmersviadestaatsobligatiesinhandenvanChina.Juistomdatdatzoveelconsequen-tiesheeft,wilmeninvloedhebbenophetoplossenvandeproblemen.Chinaheeftalseenvandeweinigelandennogeconomischegroei,zijhetaanzienlijklagerdandegroeiwaarmeewetijdenlangwerdengeconfron-teerd.Tegelijkertijdkanderestvandewereldeenpuntjezuigenaandehuidige6,5%economischegroei.Datdraagtweerbijaanhetzelfver-trouwenvandeChineseleiders.MaardecrisisheeftsterknaarvorengebrachthoesterkdewesterseendeChineseeconomiemetelkaarverbondenzijn.DeChineseeconomieissterkafhankelijkvandeexportnaarwesterselanden.NietvoornietsvervultdeG20eenvoortrekkersrolindecoördinatievandecrisisbestrijding,zodatdeopkomendeecono-mieëneenrolkunnenspelen,eenroldiehunvanwegehuntoenemendegewichtooktoekomt.HiermeewordteendiscussiemetChinaoverzijnrolalswereldspelersteedsnoodzakelijker.DatvraagtChineesengagementbijinternationalevraagstukkenzoalsinBirma,DarfurenNoord-Korea,maarookbijhetenergie-enhetklimaatvraagstuk.Indekortetijddatikministerben,constateerikintoenemendematedatChinahettoenemendeinternatio-naleappelopzijnwereldrolaccepteert,endaarnaarmeerenmeerbeginttehandelen.IkvondhetzeeropmerkelijkhoehelderenuitgesprokendeChineseministervanBuitenlandseZakenopdelaatsteASEAN-bijeenkomstinHanoi,waarikaanwezigwas,nietalleenoverdecrisissprak,maarmetnameoverBirma,inaanwezigheidvandatlandenvanEuropeselanden.HijhadonverbloemdekritiekopdeontwikkelingeninBirma,endegangvanzakenronddearrestatievanAungSanSuuKyi.JuistChinaspeelthierbij,alshetgaatomderoldiewordtverwachtvanTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.12024 deBirmeseautoriteiten,eenbelangrijkerol.HetzelfdegeldtvoorNoord-Korea:ookdaarishetstandpuntvanChinabuitengewoonhelder.Chinaspeeltindegesprekkenmetdatlandeenpositieverol,juistomervoortezorgendatdatlandzichverantwoordelijkeropstelt.InzakeSudanblijftderolvanChinatweeledig.WijzieninDarfurnogsteedswapensvanChinesemakelij,watnietwilzeggendatzezijngele-verddoordeChineseregering.DatwordtgesteldinmeerdererapportenvanhetVNExpertPaneldatdewapenimportenonderhetembargoonder-zoekt.MaarwijzienookdatChinazichactieverinzetophetDarfur-dossier.ChinaheefteenzeerbelangrijkerolgespeeldbijhetovertuigenvandeSudaneseautoriteitenomdehybridemissievanVNenAUteaccepteren.ChinaheeftindeVeiligheidsraadvoorderesolutiegestemddiedatmoge-lijkmaakt.DatonderstreepthetbelangvangesprekkenenhetaansprekenvandeChineseautoriteiten.IkhebdatzelfgedaaninmijngesprekkenmetministerYang.Naderhandheeftdateenvervolggekregenindegesprek-kendiedeVN-adviseurendespecialegezantvanChinavoorDarfurhebbengevoerd.Jezietopditpuntdusdathetaansprekenopdeverant-woordelijkheidweldegelijkeffectheeft.Maarerisookruimtevooreennoggrotereverantwoordelijkheid,datgeefikgelijktoe.OoktenaanzienvanBirmakanPekingderelatiefgoedebetrekkingengebruikenomconcretegedragswijzigingenbijdejuntatebewerkstelligen,enookzouPekingdeactiviteitenvandesecretaris-generaalvandeVNmeerkunnenondersteunen.WijzoudenookwillendatChinabesprekingvandeontwik-kelingeninBirmaindeVeiligheidsraadmogelijkmaakt.UiteraardzienwijgraagdathetChinesebeleidtenaanzienvanAfrikabeteraansluitbijdatvandeinternationalegemeenschap.Chinazietzich-zelfmeeralseenontwikkelingsland,enderhalvealspartnervanAfri-kaanselandendanalsdonor,maarwijzullenookopditpuntChinablijvenaansprekenopdeverantwoordelijkheden,juistalswereldspelerenalsgroteeconomie.ErmoetrechtwordengedaanaandepositievanChina,maardanmoetdatlandzichookopstellenalseenverantwoordelijkespeler.Jemoetrechtdoenaanhunpositie,maarookclaimendatzijhuneconomischegewichttenalgemenebateaanwenden.Watdemondialeeconomischecrisisbetreft,benikervanovertuigddatChinasterkeruitdehuidigecrisiszalkomenendathetbereid,luisterendnaardeinterventievanmijnChinesecollegaindeASEAN-bijeenkomstdieikaleerdernoemde,eninstaatisomeenbelangrijkemondialeroltespelenbijdeaanpakvandecrisis.Decrisiskandoorgeenenkellandalleenwordenopgelost.Juistomdatmentalvandollarobligatiesinhandenheeft,gaatChinazichsteedsassertieveropstellenjegensdeVS.MaarhetzietdatChinaendeVSeconomischonlosmakelijkmetelkaarzijnverbonden,juistgeletopdegroteChinesedollarreserves.Alsdedollarwegvalt,isChinaookinlast.DieassertiviteitrichtingdeVSkentduswelhaargrenzen.DathebbenwijgezientijdensdebijeenkomstvandeBRIC-landeninYekaterinburg,waarChinaweinigenthousiasmetoondevoorRussischepogingenomderolvandedollaralsreservevalutateverminderen,tengunstevanderoebel.DeeconomischecrisisheeftdefrictiestussenRuslandenChinaopeenaantalpuntendoentoenemen,watooktemakenheeftmetdesterkedalingvandegrondstoffenprijzen,waardoordeRussischeeconomieisverslechterd,terwijldeChinesenogsteedsomhooggaat.MaardepositievanRuslandalsaanbiedervangrondstoffenisinrelatietotChinaverzwakt.Datveroorzaaktfrictiesinderelatietussenbeidelanden,dieoverigensnooithelemaalrimpelloosisgeweest.DeChineseautoriteitenrichtenzichonverminderdophetstimu-lerenvaneconomischegroei,hetcreërenvanbanenvoorschoolverlaterseneensoepelerterugkeervanmigranten.WijzieninChinaveelsocialeonrust.DatiseenvanderedenenwaaromdeChinezenzohechtenaaneconomischegroei,omdatzijdaarmeedesocialeonrustkunnendempen,endaarmeeookpolitiekerustenstabiliteitkunnenbehouden.DebevolkingheeftopzichveelvertrouwenindeTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.12025 centraleautoriteitenenweinigvertrouwenindelokaleautoriteiten.Juistdaarmeekandepositievandecommunistischepartijovereindblijven,alszemaarvoorvoldoendestijgingvandewelvaartzorgkandragen.Chinaiszoalsgezegdeenbelangrijkespelerinhetoplossenvandefinanciëlecrisis.Omtebeginnenomdatzeveeldollarreserveshebben,enverderomdathetnoodzakelijkisvoordesocialerustineigenland.Zijhebbenbehoefteaanherstelvandewereldeconomieendeeconomischegroei.DeheerVanBommelvindtdatderegeringmettweemondenspreekt.Ikwashetvandaagopveelpuntenmethemeens,maarditvondikonbegrij-pelijk,wanterwasgeenverschil.AlscollegaKoenderszegtdathijeendiscussieopzichmogelijkacht,wildatnietzeggendathijbijvoorbaateenuitkomstwildieafwijktvanwatcollegaBosvoorzichziet.Beidenzijnbereidomnatedenkenentediscussiërenoverderolvandedollarendeeuro.Wijzullendatopeenfinancieel-economischverantwoordemanierdoen,dusnietdoorereenpolitiekissuevantemaken.AlsjehetzodoetalsdeheerVanBommelsuggereert,zoudatleidentotwereldwijdeonevenwichtigheden.DaaromiswatKoenderszegthetzelfdealswatBoszegt.Deregeringspreektookinditgevalmeteenmond.EZheeftregelmatiggesprekkenmetdeChineseautoriteitenoverdeeconomischerelatiestussenNederlandenChina,onderandereviahetJointEconomicComittee.Daarwordtgesprokenoverdeknelpunten,zoalsmarkttoegang.Hetstrevenblijftgerichtophetcreërenvaneenlevelplayingfield,watwijmetnamedoenviadeEU-kaders.UitdeinterventiesvanChinesezijdetijdensdeASEAN-overeenkomstinHanoibleekdatwijgezamenlijkoptrekkenwaarhethettegengaanvanprotectionismebetreft.Package4Growthbiedt,gekoppeldaanhetChinesestimuleringspakket,onsbedrijfslevengoedekansen,metnameinrelatietotduurzaamheideninnovatie.Package4Growth,datditjaar10mln.voorChinainhoudt,zalnaarverwachtingnieuwekansenbieden.Wijhebbeninhetverledeneendiscussiegevoerdoverhetwapenem-bargo,waarbijverschillendestandpuntenzijningenomen.ErwaseenmeerderheidindeKamer–dieproefik,deKamerhorend,nunietmeer–dieinlijnmethetadviesvandeAdviesraadInternationaleVraagstukken(AIV)pleittevooropheffingvanhetwapenembargo,waarwijalsregeringnietvoorwaren.DeheerVanBommel(SP):Alsindienervandemotie-VanBommel/VanBaalenoverhetwapenembargo:ikkanmijsindsdeindieningvandiemotiegeenmomentherinnerendatereenmeerderheidindeKamerwasvooropheffingvandatembargo.MinisterVerhagen:Hetfeitdatudiemotienodighad,dieeenondersteu-ningvanhetregeringsbeleidwas,geeftalaandatervoordienandersoverwerdgedachtindeKamer.DeheerVanBommel(SP):Ditisfeitelijkonjuist!Devoorzitter:Ukrijgtintweedetermijndekansdatduidelijktemaken.MinisterVerhagen:Wijstaanopzichnietafwijzendtegenoverhetopheffenvanhetwapenembargo,maardaarmoetwelaanleidingvoorzijn,bijvoorbeelddoorverbeteringenophetpuntvandemensenrechten,etcetera.Decontextwaarinwijdatwegen,moetwordenbepaalddoordemensenrechtensituatieinChina,destabiliteitendeveiligheidinderegio,derelatiemetbondgenoten,etcetera.IkhebonzezorgenoverdemensenrechtensituatieinChinametdeKamergedeeld,enhetisduidelijkdatdiesituatieeengemengdbeeldteziengeeft.SindsdeverkiezingenisdesituatierondTaiwanverbeterd,maartegelijkertijdisdemilitairepresentieaanbeidezijdennogzeergroot.BondgenotenalsdeVSenJapanblijvenkritischkijkennaardeEU.SindshetverschijnenvanhetTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.12026 AIV-advieszegikdatikopditmomentgeenaanleidingzieomhetwape-nembargoopteheffen.DeheerVanBommelvroeghoelangernognon-ODA-hulpaanChinagegevenblijftworden.Eendeeldaarvanwordtgegevenkrachtenshetmensenrechtenprogramma.Wijblijvendatgevenzolangerbehoefteaanis.DaarnaastisernogPackage4Growth,datdoordeEVDwordtbeheerd.Datisvooralnuttigomophetgebiedvanduurzaamheiddemogelijk-hedenvoorNederlandsebedrijvenrichtingChinatevergroten.Ikdenkdatdat,zoalsmevrouwPetersookzei,inonsbeiderbelang,ookinrelatietotdegrotemilieuproblemeninChina.MevrouwPetersnoemdehetgebruik-makenvanexpertiseophetgebiedvankolenenzovoorts.Ditallespastexactbinnendedoelstellingen,zoalsverwoorddoorEZ.DeheerHaverkamp(CDA):Voorzitter.Dankaanderegeringvoordebeantwoordingvanonzevragen.Hetisgoeddatzijdezorgendiewijhebbenoverdehuiskerkenendetwaalfmensenrechtenactivistendeelt.Maarmethetantwoordvanderegeringzijndiezorgennietweggenomen.Nogmaalsondersteuningvandelijnvanderegeringomdaaropteblijvenwijzen.HetisgoeddatderegeringbondgenotenzoektbinnendeEU.MetbetrekkingtothetBUPO-verdragconstateertdeministerterechtdathetCDAeenconsistentelijnheeft.IkhebechterookaangegevendatChinaditverdragheeftondertekend,maarnognietgeratificeerd.Hetheeftnueenmensenrechtennotitieuitgebracht,endanishetspannendtewetenhoehetnuverdergaat.Neemtmendienotitieserieuzerdanhetverdrag?WijblijvenonsnamelijkzorgenmakenoverdesituatieinTibet.RondomBirmaisachterdeschermeneenandereopstellinggekozendannaarbuitentoe,watwijzekerzieninhetgevalvanSriLanka.DaarwildeChinanietmeewerkenaaneenveroordelingindemensenrechtenraad.VerderhebiknogwatvragengesteldoverAfrikaendeAccra-agendaforaction.Kandeministerdaarnogopingaan?DankvoordetoezeggingenalshetgaatomdeondersteuningvanhetNederlandsebedrijfsleven.DeheerBoekestijn(VVD):Voorzitter.Ikhaddeministergraagwillendankenvoorzijnantwoorden,maardatkaniknietdoen,wanthijheeftmijnvragennietbeantwoord.Daaromzalikzenogevenherhalen.DeeerstevraagwasomeenzelfevaluatietegevenvandesituatierondomdeDalaiLama.VerderhebikgevraagdofhetfenomeendatChinagrotestukkenlandopkooptinAfrika,deeluitmaaktvandebesprekingenmetdeChineseautoriteiten.DemaritiemeexpansievanChina,degrotestijgingvanhetdefensiebudgetendekomendegrondstoffenschaarstekunnen,integenstellingtotwatdeheerVanDamdenkt,weldegelijkleidentotoorlogen.Datzoubetekenendatwijonzeeigendefensie-uitgavenoppeilmoetenhouden.Deeltdeministerdievisie?DeheerVanDam(PvdA):UlegtaanderegeringvoordatChinavooronseendirectebedreigingis.UverwachtdusdatwijinoorlogmetChinazullenraken.IkziedatChinaeengrootmachtisenzichassertiefopstelt,maarditistochweleenkleinbeetjeoverdreven.Ofniet?DeheerBoekestijn(VVD):MijnheerVanDam,ikweetdatuwpartijeenDefensieplanheeftgeschrevenwaarbijzijmetderugnaardewereldheeftgestaanenzelfsgeenbeginvaneenanalyseheeftgemaaktvandespan-ningenindewereld.Inalleanalysesdienuwordengemaaktkunnengrondstoffenschaarste,watertekortendemanierwaaropChinadaarmeeomgaat,heelgoedeenbronvanmilitaireconflictenzijn.Daarhoevenwijhelemaalnietbijbetrokkentezijn,maaralswijeendefensiebeleidvoeren,moetenwijooknaarinternationaleverhoudingenkijken,zodatwijnietverderopdefensiemoetenbezuinigen.Datishetpunt.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.12027 DeheerVanDam(PvdA):Datisnogalwat!Udoetdesuggestiedatwijmoeteninvestereninonzekrijgsmacht,omdatChinazo’ngrotebedrei-gingvooronsis.Datisechteenenormovertrokkenweergavevandewerkelijkheid.DeheerBoekestijn(VVD):Datishethelemaalniet.Ditwordthelemaalgeenprettigeeeuw,mijnheerVanDam.Erzalgrondstoffenschaarsteoptreden,enChinazalzijnbelangenbeschermen.Daarkanonslandindetoekomstmeetemakenhebben.Hetisgoedomdeogendaarvoorniettesluiten.DeheerVanBommel(SP):Voorzitter.IkwasevenbangdatdezeministerinzougaanopdeuitnodigingvandeChristenUnieomtespeculerenovereventueleverderesanctiesenstrafmaatregelenvanChinategenNeder-land,ofdathijdezaaknogzwaarderzouaanzettendandeChristenUniezelfaldeed.Gelukkigdeeddeministerdatniet,wantdatzoudezaakalleenmaarbemoeilijkthebben,enhetzouderelatietussenNederlandenChinaverderhebbenverzuurd,enmogelijkzelfseentoekomstigbezoekvandeministerzelfonmogelijkhebbengemaakt.Datkunnenwijnatuur-lijkniethebben,wantderelatiemetChinaistebelangrijkomdiedoordatsoortstekelighedentelatenverpesten.Dankdaarvoor.Deministerziternaastwathetwapenembargobetreft.HetwasdevorigeministervanBuitenlandseZakendie,rekeninghoudendmetdeFransewensomhetwapenembargoopteheffen,overwoogomnietvoordieopheffingtegaanliggen.DeKamerheefttoengezegd:zelfsalzouNeder-landhetenigelandzijndatdatblokkeert–datwasdestrekkingvandemotie-VanBommel/VanBaalen–dannogmoetNederlanddatdoen.UiteindelijkbleekNederlandniethetenigelandtezijndatervoorgingliggen,wantZwedendeeddatook,maareristoengeengevolggegevenaanhetFransevoorstel.WelstondalindeconceptconclusiesvandeEuropeseRaaddatdatoverwogenmoestworden,maardatisgelukkiggeenbesluitgeworden.Datzijndefeiten,maarwatdewoordenvandeministeroverdehuidigeNederlandsehoudingbetreft:wijzittenzoalswelvakervandaagopeenlijn.Dankdaarvoor.Overdekernwapenproblematiekhebikdeministernognietgehoord.Chinablijfteenkernmachteneengrotewereldspeler.IkdenkdatiktussenPvdAenVVDinzit,alsikzegdatwijvanChinanietshebbentevrezen.TochwetenwijdatChinainontwikkelingis,maarwijwetennietinwelkerichtingdieontwikkelinggaat.Deeconomischeenpolitiekeverbonden-heidvanChinametderestvandewereld,metdeVSenEuropa,isdusdaniggrootdateropdatpunthelemaalgeenspanningteverwachtenis.TochmoetChinaookwordenbetrokken–volgensmijzittenwijookopdatpuntopeenlijn–bijdediscussieoverkernontwapening.Ikhoordeministerdaarnietoverenerstaatooknietsoverindenotitie.Graagintweedetermijnalsnogeenreactie,zodatwijkunnenconstaterendatwijhetookopdatpunthelemaaleenszijn.DeheerVoordewind(ChristenUnie):Voorzitter.Ikhebnogeenpaaropmerkingenoverdemotieinzakedewereldtentoonstelling.DeministerzegtdathijdatpuntheeftingebrachtindeEU/China-top.Hoeisdatdaargeland?KandeministerdaarvaneenverslagnaardeKamersturen,metdaarinwaterpreciesisgezegdoverdemotieendemensenrechten-situatie?Misschienkandaarbijookwordenaangegevenhoehetstaatmetdearbeidsnormen.Dietentoonstellingwordtvanaf1mei2010gehouden,endeKamerwilruimvantevoreneenoverzichthebben.VerderdankikdeministervoorhetinderdaadgoedopdeagendahoudenvanmensenrechtenactivistenzoalsHuJia.Wijblijvenonzezorgendaaroveruitsprekenendeministerdoetdatook,enzelfsmeerdandat.Ikheberallebegripvoordatdaterglastigis.Mijnlaatstepuntgaatoverdeafwij-zingvandereisvandeKamercommissienaarChina.DesuggestievandeTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.12028 heerVanDamspreektmijwelaan:vraagdeVoorzitteromnamensdeKamereenbrieftesturenaandeChineseambassadeur,omdaarinonzeteleurstellinguittesprekenoverdeafwijzingvandiereis.Maartegelijker-tijdmoeteenuitgestokenhandwordengebodenaanhetChineseparle-ment,omtezienofdatnaarNederlandkanwordenuitgenodigd,omhetbelangvandedialoogteonderstrepen.Ikhoopdatdecollega’sdatwillenonderstrepen.DeheerVanDam(PvdA):Voorzitter.Dankvoordeuitgebreidebeant-woording,waarindeministerinlijnmethetafgesprokenbeleiduiteenzethoededialoogdeafgelopentijdisvoortgegaan.HetmaakthetvoordeKamerwellastigomtecontrolerenwatdatoplevert.ZouhijnieteensperjaaronseenrapportagekunnensturenvanwatconcreetwordtgedaanaanhetkiezenvoordedialoogmetChina?OpwelkezakenwordtChinaaangesproken,enwatleverthetop?Zijnerresultatenzichtbaar?Watdewereldtentoonstellingbetreftzouhetgoedzijnruimtetecreërenvoordevrijheidvanmeningsuitingvoormensenrechtenactivistenenjournalisten,diebijvoorbeeldeendeelvanhetNederlandsepaviljoenzoudenkunnenvullen.Datiseensoortstatementdatvrijheidvanmeningsuitingietsgoedsis,endatjedaarvoorookinChinanietbanghoefttezijn.Deministerzeidathijdiesuggestiewelwildedoorgevenaandestaatssecre-taris,waarvoorikhemerkentelijkben.MaarikzounogerkentelijkerzijnalshijdaaropzouwillenaandringenbijstaatssecretarisHeemskerk,vanuitzijnverantwoordelijkheidvoorbuitenlandsbeleid.DanzalikdatookdoenvanuitmijnverantwoordelijkheidalsKamerlid.WatdeDalaiLamabetreftzouhet,aangezienwijalsKamernietwordenuitgenodigdinChina,aardigzijnomhetChineseVolkscongresuittenodigenomeenbezoekaanonstebrengen,daarmeebenadrukkendhoewijbelangrijkwijdedialoogvinden.Ikvinddateenaardigsignaal,waarmeewatmijbetreftdekousafis.DeheerVanBommel(SP):Ditvoorstelkomtnuvoordetweedekeer.Ikvraagmijafofhetwelgoeddoordachtis.Immers,hetChineseVolkscon-gresisnatuurlijknietvergelijkbaarmetdeTweedeKamer.Chinaiseeneenpartijstaat.Deuitnodigingzouzelfskunnenwordenopgevatalseenaanmoedigingomvakerindewereldparlemententeweigeren,wantwellichtkomenerdannogmeeruitnodigingenomanderedelenvandewereldtebezoeken.HetligthelemaalnietvoordehanddatwijhetChineseVolkscongresuitnodigen,aangezienhetgeendemocratischorgaaniszoalsdeTweedeKamer.Ikvraagudringenduwnuopenbaargedaneoproepteoverwegen.DeheerVanDam(PvdA):Wijhebbenzewelvakerhierontvangen,entoenwashetookgeendemocratischparlement.Datistotnutoegeenbelemmeringgeweestomdedialoogopgangtehouden.Ditmoetenwijbesprekenineenprocedurevergadering.IneerstetermijnhebikalgezegddatookikzorgenheboverdemilitaireontwikkelingvanChinaendeinvesteringenindekrijgsmachtaldaar.Ikziedatnietalseenbedreigingvoorons,wantikgaervanuitdatChina,netalswijdatdoen,zijneigengrondstoffentoevoerwilkunnenbeveiligen.MaarikvindhetVVD-pleidooivooreenwapenwedloopmetChinawerke-lijkabsurd.Ikvraagdeministerdaarvanindeduidelijkstmogelijkebewoordingenafstandtenemen.DeheerBoekestijn(VVD):Eeninteressanteopmerking!ZoudeheerVanDamdezelfdeoproepwillendoenaandeChineseautoriteiten?DeChinesedefensie-uitgavengaanmet15%perjaaromhoog,terwijlwijnaar1,2vanonsbnpzakken.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.12029 DeheerVanDam(PvdA):Alszeindittempodoorgaan,duurthetnogmeerdaneeneeuwvoordatzeüberhauptoponsniveauzijn,waarbijikhetnietoveraantallen,maaroverdekwaliteitheb.DeheerBoekestijn(VVD):Uwonwetendheidophetterreinvandefensieisstuitend!DeheerVanDam(PvdA):ErisgeensprakevandatdeChinesekrijgs-machteendirectebedreigingvormtvoordeNAVO-landen,endatzalookechtnietdeChineseambitiezijn.DeheerBoekestijndoetaanbangma-kerijvoorChina,indehoopdathijdaarmeeeensoortangstkanontke-tenendiemisschientotnieuwedefensie-investeringenleidt.Ditisergopzichtigenweiniggeloofwaardig.DeheerDeRoon(PVV):Voorzitter.DeministerheeftmijverwetendatikvanhemverlangtegenstrijdigtehandelendoorenerzijdszijnreislustrichtingChinatebeteugelen,enanderzijdsvanhemteverlangendathijwatstevigeroptreedtrichtingChina.Ikdenkdatdeministermiskentdatjedezevragenvanmijineenvolgordekuntzien.Overigenshebikdeindrukdatdeministernietvanplanisomeenvandezedingentegaandoen.Ikdenkdathijbeidenietgaatdoen.DehoudingvanonzeregeringalshetgaatomdesanctiedieChinaaanonzeparlementsledenoplegt,diehunrechtvanvrijemeningsuitingmetdeDalaiLamahebbenuitgeoefend,is:wijhoudenonserverrevan,deKamerheeftdatzelfoverzichafgeroepen,endiemoetdanmaarzelfdeconsequentiesondergaan.Deregeringzou,alwashetmaareenpaarmaanden,moetenlatenziennatuurlijkachterdatrechtopvrijemeningsuitingendusachterdeKamertestaan.Maardatgaatderegeringnietdoen.VerderhebbenwijgevraagdeenswatactieveroptetredenrichtingChina,endatgaatderegeringooknietdoen.Totnutoehebikdeministeralleenmaarhorenzeggendathijgaataandringenopallerleizaken.ToenikhemvroegdataandringenopeenstevergelijkenmetwaterisgebeurdindeaanloopnaardeOlympischeSpelen,hebikdaargeenechtantwoordopgekregen.Naarmijnideeishetallemaalvanhetzelfdelakeneenpakenweinigeffectief.Hetisnochheteen,nochhetander,hetblijftallemaalheelvlak.DeheerHaverkamp(CDA):Hetisheelmakkelijkomderegeringallerleizakenteverwijten,maarsomsligthetheelergcomplex.Latenweevenhetonderwerpvrijheidvanmeningsuitingnemen.DeenepartijzegtdatdeHolocaustmagwordenontkend,deanderepartijvindtvanniet.DePVVweethetnogniet,terwijlzijderegeringverwijtdatzenadenkt.Uitdekranthebbenwijmogenvernemendatuwpartijhierovernognadenkt.Heeftdataltotresultatengeleid?DeheerDeRoon(PVV):Hetismijnietduidelijkopwelkpuntuhelder-heidwilthebben.China,deHolocaust,vrijheidvanmeningsuiting?Zeghetmaar.DeheerHaverkamp(CDA):Uverwijtderegeringeenaantalzaken.Ikgeefmeteenvoorbeeldaandaterspanningkanzijntusseneenaantalzaken,zoalsdevrijheidvanmeningsuitingenhetontkennenvandeHolo-caust.Uwpartijheeftdaarvangezegddatdewereldmisschienietsminderzwartwitisdanweleenswordtgedacht.Uhebtgezegddatudaarovernadenkt,enmijnvraagisofdatnadenkenaltotresultaatheeftgeleid.DeheerDeRoon(PVV):Daarzijnwijmeebezig.Daarmeekomenwijnaarbuitenopeenmomentdatwijdaarovereendoortimmerdverhaalhebben.Datgaanwijnudusnietdoen.Datisietsheelandersdandatikaanderegering,diealjarenlangmetChinaaanhetopererenis,vraagomTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.12030 ietsstevigerachterdevrijheidvanmeningsuitingtestaan,eneenswatandersteopererenrichtingChinadantotnogtoeisgedaan.DeheerBoekestijn(VVD):OpgrondvanwelkeoverwegingdenktudatdeChinezenwelbesluitenomdeKamerreisdoortelatengaan,alsdeheerVerhagenzoubesluitenzichsolidairteverklarenendaardusnietnaartoetereizen?DeheerDeRoon(PVV):Datweetikniet,wantikkannietinhunhoofdenkijken.Watikwelweet,isdatikheelgraagzouziendatonzeregeringzichwatstevigerachterdevrijheidvanmeningsuitinginNederlandopstelt,watheelgoedkandooreengebaardatnietmeerinhoudtdandatdeministervoorlopigzijnreisdriftbeteugelt.Danzienwijiniedergevalietsvandezeregering,diezichtotopditmomentgewoonheelverhoudtvandiesanctiedieChinaonsheeftopgelegd.Deregeringdoetdaarzoteziennietsmee.DeheerVanderStaaij(SGP):Voorzitter.Ikdankdeministervoorzijnbeantwoording.Hetzalduidelijkzijndatjebijhetbesprekenvandeverbe-teringvanmensenrechteninChinanietdeNederlandseregeringkuntaansprekenopharderesultaten,maarwelopserieuzeinspanningen.Onzeindrukisdatdieserieuzeinspanningweldegelijkwordtverricht,ookalswijhebbengesprokenoverhetopkomentegenconcreteschendingenvanmensenrechteninindividuelezaken,demensenrechtenadvocatenendehuiskerken.Hetisgoeddatdaarvoorblijvendoogis.Ikhebaandachtgevraagdvoordemisstandenalsgevolgvanheteenkindbeleid,gedwongensterilisatieenabortussen.Zijndatzakendieblijvendaandekaakwordengesteld?DekwestievandeKamerreisdienietdoorgaat,iseenkwestiediewijinternalscommissiekunnenbespreken.Ikhoordecollega’ssprekenovereenuitnodiging,gerichtaanhetVolkscongresvanChina.Datheeftdepraktischecomplicatiedatdatuitruim3000ledenbestaat.MevrouwPeters(GroenLinks):Voorzitter.Dankvoordeuitgebreidebeantwoording.DitwaseeninteressanteuitwisselingoverChina,eenlanddatwijbetermoetenlerenkennen.IksteundaaromhetverzoekvandePvdA-fractieomhierovervakereenbriefwisselingtussenregeringenparlementtehebben.Misschienkandateensinhethalfjaar;iksteldaarprijsop.Chinaheefteenlangeadem,hetisheelgroot,hetisverenigdenhetgroeit.DatzijnallemaalverschillenmetEuropa.Hetisgekdathetzichenerzijdspresenteertalsontwikkelingsland,maaranderzijdsalseengrotespeler.Datiseenhybride,kloppendbeeld.OnzeomgangmetChinaisookhybride.WijsprekenChinaaanopzijnverantwoordelijkheidvoordegeza-menlijkewereldorde,maartegelijkertijdstaanwijopenvoorhetconti-nuerenvannon-ODA-assistentie,envoorhulpinhetklimaatdossier.Iksteundewensvanderegeringomeenautonomemensenrechtendialoogteblijvenvoeren.ZolangTibetnogiszoalshetis,zolangmoetwatmijbetrefthetwapenembargoblijven.IkdankderegeringvoordetoezeggingomtekijkennaarsuggestieshoedesamenwerkingmetChinabuitenheteconomischeomkanwordenuitgebreid.IkdeedeenaantalsuggestieswaaropderegeringmisschienkanreagerenineenvolgendeChina-brief.Hetgingovertechnologieoverdrachtophetgebiedvanhetklimaat,universitaireuitwisseling,taalproblemen,zowelchineesalsengels,trai-ningvanhumanrightsdefendersinChinaenhetbevorderenvandetoepassingvanOESO-richtlijnendoorNederlandsebedrijveninChina.TenslottetegendeheerVoordewind:natuurlijkstaookikalsGroen-Linkseraltijdopenvoordialoog,zodatikzijnsuggestieindiezinsympa-thiekvind.Alswijdaarnaarkijkenineenprocedurevergadering,moetenwijbezienofhetjuistishetVolkscongresuittenodigen.MisschienmoetjeeerderdenkenaanmensenrechtenverdedigersenhooglerarendiedeTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.12031 nieuwenationalemensenrechtenstrategievoorChinahebbengeschreven.Daarkomenweweluit.MinisterVerhagen:Voorzitter.IkbeginmethetverzoekvanmevrouwPetersvooreenregulierebriefoverdesituatieinChina.Ikvinddatopzicheengoedesuggestievooreenopzichbuitengewoonrelevantlandineenglobaliserendewereld.Ikzegdatgaarnetoe,inclusiefdeelementenwaar-naarzijspecifiekvroeg.Diesluitengoedaanbijhetbeleiddatwijzelfvoeren.IndeKamerbriefoverdeinternationaleoriëntatievanChinahebikalgeschrevendateropzichvraagtekenszijnteplaatsenbijdemanierwaaropdatlandzijneconomischeactiviteiteninAfrikaontplooit.DatzijnoverigensvooralactiviteitenvanChinesebedrijven,ennietzozeervandeChineseoverheid.DeChineseoverheidiszichdaarvanbewust,maarhetontbreektaandenodigewet-enregelgevingomoptetredentegenChinesebedrijvendiebepaaldeonverantwoordelijkepraktijkeninAfrikaontplooien.HetisduidelijkdatdeChineseactiviteiteninAfrikanietprimairwordeningegevendooraltruïsme,maarookstabiliteitdaarisinhetbelangvandeChinezen.Juisteenstabieleaanvoervangrondstoffenisimmersinhetbelangvandeeconomischeontwikkeling.Ookdaarinzitdusietshybride-achtigs.Oorlogenzijnvaakontstaanoverhetverwervenvangrondstoffen.Alsjediekuntkopen,isermindernoodzaakvoorheteropafsturenvaneenleger.Ikziedatwatmindersomber.IkziemeerindeappreciatievandeheerVanDamdanindievandeheerBoekestijn.DeheerHaverkampsteldeeenvraagoverdeAccra-agenda.Chinaisdaarbijbetrokken.OokdaarziejedatereengeleidelijkprocesisomhetChinesebeleidaantepassen.IkziebijChinainonzecontactenweldebereidheidomtekomentotsamenwerkingoplokaalniveau,juistomdieactiviteitentenalgemenebateaantewenden.InZambiaziejedatzeerduidelijkgebeuren.DeherenBoekestijnenVanDamhaddeneeninteres-santediscussieoverDefensie.Losvanhetfeitdatiknietvooreenwapen-wedloopben,kentdeKamermijnopvattingenoverhetdefensiebudget.IkbegrijpopzichdezorgenvandeheerBoekestijnovereenaanzienlijkestijgingvandeChinesedefensie-uitgavenindeafgelopenjaren,ietswatdeheerVanDamooknietontkende.DathangtooksamenmetdeChinesebehoefteomdegroeienderolindewereldpolitiekteonderbouwenmeteenbetergeorganiseerdleger.Hetontbreektabsoluutaantransparantie,waaroverikmijopzichzorgenmaak,wantjuistalsjeeeninternationalerolwiltspelen,behoorttransparantieaanwezigtezijn.Alsdatbeleidtransparantzouzijn,zoumakkelijkertevoorkomenzijndatdefensie-ontwikkelingalseendreigingwordtopgevat.Nogmaals,dezorgenoverdeaanzienlijkestijgingdeelik,enjuistinhetkadervandeinternationalecontactenmetChinawordtspecifiekoverderolvandatlandgesproken,zoweldoordeNAVO,deEUalsbilateraal.OverigenshebbenjuistdiecontactenertoegeleiddatChinaeenactievebetrokkenheidtentoonspreidtalshetgaatombestrijdingvandepiraterijvanSomalië.Datisuitzonderlijk,wanthetisvoorheteerstsindsde15eeeuwdatdeChinesemarineactiefisbuitendeeigenregio.Datheeftooktemakenmethetveiligstellenvandeeigengrondstoffenaanvoer.DeheerVanBommelverwijstnaardekernontwapeningenvraagthoehetdaarmeestaat.HetmondialedebatdaaroverwordtopditmomentbepaalddoordeVSenRusland,inrelatietotSTARTendetoetsings-conferentievanhetNPV.WijspelendaaropvanuitEuropain,medemethetoogopdetoetsingsconferentievanvolgendjaar.WijzullenChinadaarzekerbijbetrekken.Dankvoordetoelichtingophetwapenembargo.HetiszorgelijkdatdeheerVanBommelenikhetzoeenszijnvanmorgen,maarwijmoetenwelopenigmomentdebereidheidhebbenopditpunteenstaptezetten.Desituatiedieaanleidinggaftothetinstellenvanhetwape-nembargowasTiananmen,terwijldehuidigesituatieandersis.IkhebdehuidigeopvattingenvandeNederlandseregeringaangegeven.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.12032 MetdeheerDeRoonbenikhethartgrondigoneens.Ikgadoormetwatikaldoe,zowelhetbevorderenvanmensenrechtenendaarvoorkrachtigijverenindegesprekkenmetChina,alsdebelangenbehartigingvanhetNederlandsebedrijfsleven.MaarerismijééndingduidelijkopbasisvandeinterventievandeheerDeRoon:hijvindtdatikmijachterhemmoetopstellen,omdathijzijneigenpositiebelangrijkervindtdandemensen-rechteninChinaofdebelangenvanhetNederlandsebedrijfsleven.DeheerVanderStaaijvroegnaarheteenkindbeleid.Wijhebbenonsdaartegeninhetverledenkrachtiguitgesproken,enwijblijvendatdoen.DitpuntisookingebrachtindeEU/China-dialoog,metnameomdatwijhetalgemeneprincipeafkeurendatvanoverheidswegeopdiewijzewordtingegrepen.Jezietoverigenseenzekereversoepeling.Abortusvanvrou-welijkeembryo’s,degrootsteuitwasvanheteenkindbeleid,isinmiddelsverbodeninChina.Daarnaastziejeeenversoepelingopeenanderpunt:bepaaldeminderhedenmogennutweekinderenkrijgen.Ikdenkdatdieversoepelingalleenmaardoorzalgaan,omdedoodeenvoudigeredendatookhierdewalhetschipkeert.Ikvondhetopvallenddat,toenikenigetijdgeledeninIndiawas,waaraltijddiscussieplaatsvindtoverdevraagwienuwerkelijkdeeconomischetijgervandetoekomstis,IndiaofChina,ikhoorde:Indiaissowieso,hoewelwijeenlagereeconomischegroeidanChina,beterinstaatdiegroeivoorttezetten,omdatwijgeenproblemenkrijgenmetdevergrijzing.Chinakrijgtdaarintoenemendemateweleenprobleemmeevanwegeheteenkindbeleid.Datgeeftwelis-waargeenmorele,maarweleeneconomischeduidingaandeversoepe-lingdieplaatsvindt.Deeconomiekandemoraliteittendienstezijn.ZodraiknadereinformatieheboverdeEU/China-topzalikdeKamerdaarovernaderinformeren.Toezeggingen–DeministerzaldeKamerinformerenoverdereactievanChinaopdelijstvanmensenrechtenverdedigers.–DeministerzaldeKamerregulierinformerenoverdebredeontwikke-lingeninderelatiemetChina.–IndeeersteregulierebriefzaldeministeringaanopdesuggestiesvoorverderesamenwerkingmetChinadiehetlidPetersdeed.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.12033