20e voortgangsrapportage ERTMS

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2023–202433 652Spoorbeveiligingssysteem European Rail TrafficManagement System (ERTMS)Nr. 92 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN INFRASTRUCTUUR ENWATERSTAAT Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 18 april 2024Bijgaand bied ik u de 20e voortgangsrapportage van het programmaERTMS aan, die gaat over de tweede helft van 2023. Ook is het accoun-tantsrapport van de Auditdienst Rijk (ADR) toegevoegd. Het programmaheeft een goedkeurende controleverklaring ontvangen over 2023. Ik dankde ADR voor de controle en neem de gedane aanbevelingen ter harte.De uitrol van het treinbeveiligingssysteem ERTMS (European Rail TrafficManagement System) in Nederland bevindt zich in onrustig vaarwater.Een actualisatie van de kostenraming en planning liet forse verwachtetegenvallers zien om de treinbeveiliging en gerelateerde systemen klaar temaken voor de toekomst.1 Naar aanleiding hiervan heb ik u bij de vorigevoortgangsrapportage geïnformeerd over de uitkomsten en aanbeve-lingen van een second opinion, uitgevoerd door een commissie vaninternationale experts. Alle signalen wijzen erop dat een fundamenteleherijking van de aanpak nodig is. Sinds het najaar van 2023 werkt desector onder leiding van de programmadirectie ERTMS hieraan. Daarbijgaan we niet over een nacht ijs. Ik verwacht dat de voorbereidingen nogtot eind 2024 duren. Dit niet in de laatste plaats omdat deze herijkingparallel plaatsvindt aan het uitvoeren van de lopende projecten omverdere vertraging bij essentiële stappen voor de uitrol te beperken.In deze brief geef ik allereerst meer inzicht over deze herijking van deaanpak. Daarna ga ik in op de actuele voortgang van het programma.Opnieuw kijken naar de opgaveVoorop staat dat het essentieel is te beseffen dat de sector en ik nufundamenteel anders kijken naar de opgave die voor ons ligt dan het1Kamerstukken II 2023/24, 33 652, nr. 90 kst-33652-92ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2024Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 33 652, nr. 921 geval was tijdens de voorkeursbeslissing (2014), planstudiefase en hetKabinetsbesluit (2019). Ook is het risico op langdurig ongeplande hinderdoor bijvoorbeeld softwarefouten duidelijker geworden. Daarnaast is desnelheid hoger waarmee technologische ontwikkelingen, en daarmeeontwikkelingen in de Europese specificaties, elkaar opvolgen. Partijenhebben moeite dit tempo bij te houden door de transities die dit vraagt.Ten slotte speelt mee dat de wereld is veranderd na corona en erschaarste op de arbeidsmarkt en in materiaal is ontstaan, mede door deoorlog in Oekraïne. We kunnen er niet omheen dat dergelijke ontwikke-lingen in een langlopende opgave als ERTMS aan de orde zullen blijvenkomen. Hier wil ik adequaat op kunnen inspelen.In de brief bij de 19e voortgangsrapportage schetste ik de voorstellen voorhet bijstellen van de aanpak. Het doel is terug te komen naar (1) eenbeheersbaar programma, met (2) een maakbaar plan en (3) een organi-satie die daarbij past, binnen (4) passende realistische kaders. Hieronderlicht ik de hoofdpunten per pijler toe.Een beheersbaar programma...Ik gaf aan dat de uitrol wordt opgedeeld in tranches. Een tranche is eendeel van de uitrol waarbij we de technische scope en wijze van aanpakbevriezen. Het streven is om zo focus en stabiliteit aan te brengen en teleren, voordat we verder gaan. Op dit moment werkt de programmadi-rectie ERTMS aan het definiëren van de eerste tranche. Op basis van dehuidige inzichten bestaat deze eerste tranche grofweg uit al het werk datnodig is om met ERTMS (level 2, baseline 3, release 2) te rijden op deNoordelijke lijnen, een proefbaanvak (nu nog op de Hanzelijn gepland) enhet baanvak Kijfhoek-Belgische grens.Binnen deze tranche zal de uitrol stapsgewijs en lerend worden vormge-geven. Hoewel de insteek altijd al was om beheerst en stapsgewijs uit terollen, tonen ervaringen in binnen- en buitenland dat de opgave in nogkleinere stappen moet worden opgedeeld. Bovendien dwingt de budget-spanning ons te prioriteren. Ik heb gevraagd per stap het minimale tedoen dat nodig is, om ook zo de beheersbaarheid te verhogen, en dekosten zoveel als mogelijk is te beperken. Dit betekent dat we kijken waarwe mee stoppen, wat we temporiseren en waar we mee doorgaan binnende eerste tranche en ter voorbereiding van de volgende tranches. Hierbijis het zaak een brede blik te houden om te voorkomen dat we een nieuwprobleem creëren door te gaan voor een snelle oplossing.ERTMS is noodzakelijk om hoogfrequent te kunnen rijden op deSAAL-corridor. Inmiddels is duidelijk geworden dat de beoogde mijlpaalvan dienstregelingsjaar 2030 niet wordt gehaald. Overigens spelen er opdeze corridor ook issues op het gebied van baanstabiliteit, reizigersprog-noses en maakbaarheid van de dienstregeling. Uitgangspunt is dat in2033 wel het beoogd dienstregelingsmodel kan worden ingevoerd, al isdit onzeker. Op dit moment onderzoeken ProRail en NS wanneer demijlpaal wel kan worden gehaald en wat hiervoor nodig is. De regionalepartijen worden hierbij betrokken.... met een maakbaar plan...De uitgangspunten van de voorkeursbeslissing uit 2014 en daarmee debasis van het Kabinetsbesluit ERTMS uit 20192 was zo snel mogelijkmaatschappelijke baten te creëren door met de uitrol te starten op drukbereden baanvakken. Na ervaringen die de afgelopen jaren zijn opgedaan2Kamerstukken II 2018/19, 33 652, nr. 65Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 33 652, nr. 922 in binnen- en buitenland met de (voorbereiding van) de uitrol is helder datde overgang naar ERTMS hoe dan ook niet zonder problemen zalverlopen. Dat betekent dat we klein moeten beginnen om daarna de uitrolop te kunnen schalen. In het huidige plan wordt eerst ERTMS uitgerold ophet baanvak Harlingen Haven-Leeuwarden, waar Arriva en ProRail kunnenstarten met testen en beproeven en de overige partijen kunnen leren. Pasnadat dit succesvol is, volgt een proefbedrijf met NS, de spoorgoederen-vervoerders en ProRail.Eind vorig jaar bleek dat niet meer wordt voldaan aan de voorwaardenvoor het proefbaanvak op de Hanzelijn. De hinder die de geplandebuitendienststelling van het proefbaanvak oplevert voor de operatie vanNS is groter dan eerder voorzien. De Hanzelijn heeft – veel meer dan in2019 voorzien – een belangrijke rol in het landelijk netwerk, met namedoor de logistieke effecten van de ingrijpende werkzaamheden die nu ende komende jaren rondom Amsterdam plaatsvinden. Er blijkt niet tijdigeen goede terugvaloptie voor reizigers te kunnen worden gerealiseerd,zowel technisch als met alternatief vervoer. Daarnaast is er voor eenproefbaanvak op de Hanzelijn al veel opgeleid personeel en omgebouwdmaterieel nodig. Door vertragingen op deze onderdelen vertraagt de startvan het proefbedrijf, en daarmee de totale uitrolplanning.Om het risico op ongeplande verstoringen te verkleinen, beveelt desecond opinion -commissie aan het schakelen tussen het bestaande ennieuwe systeem mogelijk te maken. De aanbevolen schakelbare oplossingis eerder uitgebreid onderzocht, maar blijkt niet tijdig haalbaar. Het zoueen nieuw te ontwikkelen, complex en duur unicaat betreffen.Om te komen tot een maakbaar plan wordt daarom gezocht naar eenandere locatie voor het proefbaanvak op de Hanzelijn. Een taskforce metalle betrokken partijen uit het programma heeft de afgelopen maandeneen advies voorbereid. Op dit moment worden de laatste details uitge-werkt. Hierover wil ik ook het gesprek aangaan met de regio’s waarvoordit mogelijk gevolgen heeft, ook in lijn met de motie Van der Molen(Kamerstuk 35 570 VII, nr. 20). Ik verwacht voor de zomer van 2024 eenbesluit over het proefbaanvak waar een integraal proefbedrijf wordtuitgevoerd te kunnen nemen.De betrokken partijen in de sector (ProRail, NS, regionale vervoerders enspoorgoederenvervoerders) werken nauw samen bij de stappen om toteen maakbaar plan te komen. Dit sluit aan bij de toezegging aan uwKamer die ik u op 7 februari jl. heb gedaan in het CD Spoorveiligheid(Kamerstuk 29 893, nr. 266)3.... en een organisatie die daarbij past...Inmiddels is een aantal aanbevelingen uit de second opinion doorge-voerd. Zo is de structuur en leiding van de programmadirectie aangepastom een meer sturende rol in het programma te kunnen vervullen. Ookhebben de eerste maandelijkse voortgangsgesprekken plaatsgevondenom strakker te kunnen sturen op de uitvoering.Zoals aangegeven in bovengenoemd CD Spoorveiligheid deel ik in devoortgangsrapportage ook de eerste beelden bij de Adviesraad Digitali-sering Spoor. Deze adviesraad zal in de eerste plaats de programmadi-rectie en de partijen uit de sector gevraagd en ongevraagd adviseren. Ikwil de adviesraad samenstellen uit ervaren en gezaghebbende leden,zowel op het gebied van ERTMS als op andere complexe dossiers.3TZ202402–091Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 33 652, nr. 923 Hiermee ontstaat voor alle betrokkenen extra zekerheid over eendoordachte en robuuste aanpak. Ik streef ernaar de adviesraad dekomende zomer ingesteld te hebben.... binnen passende realistische kadersMet de herijking verwacht ik dat de digitalisering van de treinbeveiligingverantwoord vormgegeven kan worden. Mijn verwachting is dat dit ookbijdraagt aan het beperken van de kosten, zeker op de lange termijn. Dehuidige opdracht en financiële stukken zijn gebaseerd op het bestaandeplan. Hier wijken we steeds meer vanaf. Zodra het programma weer inrustiger vaarwater is gekomen pas ik deze stukken daarop aan.Voortgang tweede halfjaar 2023Totdat we een nieuw plan hebben, houdt de programmadirectie ERTMSnoodgedwongen vast aan het huidige plan. Dat valt niet mee. In bijge-voegde voortgangsrapportage is te lezen dat de budgetspanning deafgelopen periode verder is toegenomen van € 927 mln naar € 997 mln.De vertraging op mijlpalen neemt verder toe. Ook blijft het risicoprofielstijgen. Dit alles benadrukt voor mij de noodzaak om opnieuw naar deopgave te kijken. De mensen van het programma ERTMS werkenonverminderd hard, waardoor er ook successen te melden zijn.Het meest zichtbare is dat NS op het baanvak Amsterdam-Utrecht met 15,voor ERTMS opgeleide, machinisten gaat rijden met treinen met ERTMSin de reguliere dienstregeling. Elke maand komen hier nieuw opgeleidemachinisten bij. Deze mijlpaal is goed voorbereid. Het al aanwezigeERTMS-systeem is aangepast om hetzelfde te werken als de in te voerenERTMS-versie. Daarna zijn 300 testritten met lege treinen uitgevoerd en ishalf februari de laatste fase van testen ingegaan: de commerciëlevalidatietesten.De digitalisering van het spoor betekent dat ProRail en vervoerders andersen nauwer moeten samenwerken. Deze samenwerking wordt onder meerversterkt door problematiek op de bestaande baanvakken te analyseren enop te lossen. Middels zo’n gezamenlijke analyse van de mobielezendmasten langs een deel van de Betuweroute bleek dat één materieel-eigenaar regelmatig verbindingsverlies had, waardoor goederentreinenop de Betuweroute tot stilstand kwamen. Na aanpassing van de modemsdoor de materieeleigenaar zijn de verbindingsverliezen in de afgelopenperiode met meer dan de helft gereduceerd en hebben deze niet meer totstilstand van de goederentreinen geleid.Qbuzz heeft onlangs het contract gegund om tien nieuwe treinen,voorzien van ERTMS, aan te schaffen voor de MerwedeLingeLijn. Inzet isom hiermee eind 2027 te kunnen rijden.ConcluderendEr wordt hard gewerkt aan het herijken van de aanpak. Mede omdat hetprogramma al in uitvoering is en vele zaken door moeten lopen, zal hetnog even duren voordat we in rustiger vaarwater komen. Gezien de noglange looptijd en de grote uitdagingen waar we nog voor staan, ga ik erbovendien vanuit dat dit niet het enige moment van bijsturing is. Zoalsgezegd gaan de ontwikkelingen snel, dus het is lastig te voorspellen waarwe technologisch over 5 jaar – laat staan 10 jaar of verder – staan. Deuitrol van ERTMS vraagt veel van de sector. Het is goed om te zien dat debetrokken partijen hun samenwerking steeds beter vorm weten te geven.De enige manier waarop deze enorm opgave een succes kan worden, isTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 33 652, nr. 924 door het samen te blijven doen. Ik hou uw Kamer van de ontwikkelingenop de hoogte via de halfjaarlijkse voortgangsrapportages.Ten slotte ben ik verheugd dat het lid Koekkoek onlangs als rapporteurERTMS benoemd is. Ik kijk uit naar de samenwerking.De Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat,V.L.W.A. HeijnenTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 33 652, nr. 925