Basiskwaliteitsniveau spoor

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2023–202429 984Spoor: vervoer- en beheerplanNr. 1202 BRIEF VAN DE MINISTER VAN INFRASTRUCTUUR ENWATERSTAAT Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 7 juni 2024De bereikbaarheid in en van Nederland door middel van het spoor is vangroot belang. Een goede instandhouding van het spoornetwerk is daarbijessentieel. In dat verband is de Kamer op 22 maart jl. geïnformeerd overhet basiskwaliteitsniveau spoor (hierna: BKN spoor).1 In die brief zijndenkrichtingen geschetst voor maatregelen om te komen tot een stabiel,langjarig en robuust instandhoudingsniveau van de Nederlandsespoorinfrastructuur vanaf 2026, zoals dat ook voor de netwerken vanRijkswaterstaat (hierna: RWS) is uitgewerkt. Vaststelling van dit BKN spooris noodzakelijk, omdat de instandhouding van het spoor een steedsgrotere en complexere opgave wordt. Er zijn keuzes nodig om deinstandhoudingsopgave helder te definiëren en de beschikbare budgettendaarmee in balans te brengen. Deze keuzes geven ProRail duidelijkheidover de inhoudelijke en financiële kaders voor de meerjarige program-mering van werkzaamheden.In de afgelopen periode is met de Kamer, ProRail en andere stakeholdersover de denkrichtingen voor het BKN spoor gesproken. Het belang vaneen goede basiskwaliteit van de netwerken en de instandhouding daarvanwordt breed gedeeld. Daarnaast is er urgentie om ProRail duidelijkheid teverschaffen over het BKN spoor. ProRail heeft dat op korte termijn nodigom aannemers en andere marktpartijen te informeren over wat eraankomt en om in de programmering bij te kunnen sturen. Snelleduidelijkheid is ook van belang om ingeboekte besparingsmogelijkhedente kunnen realiseren.In de brief van 22 maart jl. is al aangegeven dat er met het pakket aanmaatregelen een budgettaire opgave resteert. Hoewel het financieel-technisch mogelijk is om deze opgave van dekking te voorzien, vraagt ditom beleidsrijke keuzes. Gelet op de status van het huidige kabinet, is hetaan het volgende kabinet deze keuzes te maken en het BKN spoor1Kamerstuk 29 984, nr. 1184. kst-29984-1202ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2024Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 29 984, nr. 12021 daarmee definitief vast te stellen. Tegen deze achtergrond bevat deze briefeen toelichting op de stand van zaken met betrekking tot de inhoudelijkevormgeving van het BKN spoor en de maatschappelijke effecten daarvan.Het basiskwaliteitsniveau van het Nederlandse spoornetwerkEen goed basiskwaliteitsniveau is cruciaal als fundament voor de verdereontwikkeling van het Nederlandse spoornetwerk en een goede bereik-baarheid van woningen en voorzieningen. Het spoor wordt steedsintensiever gebruikt en de verwachting is dat het aantal reizigers engoederen op het spoor, na de daling vanwege de coronaperiode, weerverder zal toenemen. De eisen aan de infrastructuur blijven zich ontwik-kelen, bijvoorbeeld als het gaat om veiligheid, ICT, veilig en gezondwerken en de toepassing van flora- en faunawetgeving. De infrastructuurmoet zich ook verhouden tot een veranderend klimaat (met meerregenval, meer hitte en meer droogte) en de noodzaak tot verduurzaming.Tegelijkertijd nopen de schaarse middelen op het Mobiliteitsfonds en debeperkte capaciteit in de markt en treinvrije periodes op het spoor totscherpe keuzes. Niet alles kan tegelijk. Op verschillende momenten is deKamer geïnformeerd over de nu bekende spanning tussen de budgetbe-hoefte van diverse onderdelen van het instandhoudings- en aanlegpro-gramma en de hiervoor gereserveerde middelen.2 Dit alles schept deingewikkelde context waarbinnen het BKN spoor tot stand is gekomen.Net als bij het basiskwaliteitsniveau voor de netwerken van Rijkswater-staat, wordt een duidelijke keuze voor een goede instandhouding van hetspoor gemaakt. Dit is immers randvoorwaardelijk voor verbetering enverdere uitbreiding van het netwerk. De gevolgde aanpak bij de totstand-koming van het BKN spoor is vergelijkbaar met het basiskwaliteitsniveauvoor de RWS-netwerken. Samen met ProRail is de afgelopen periodekritisch afgewogen hoe de basiskwaliteit moet worden vormgegeven enwaar mogelijkheden zitten om zaken efficiënter of anders te doen. Dit metals doel om het basiskwaliteitsniveau en de beschikbare middelen metelkaar in balans te brengen en de resterende budgettaire opgave zo kleinmogelijk te houden.De inhoudelijke vormgeving van het BKN bouwt voort op de denkrich-tingen zoals geschetst in de brief van 22 maart jl. De belangrijksteonderdelen hiervan worden hieronder toegelicht. Het BKN spoor is hetabsolute minimum waarbij de instandhoudingsbehoefte en debeschikbare middelen in balans zijn.–Efficiëntie in de organisatie. Met ProRail zijn afspraken gemaakt overhet vergroten van de efficiency van de eigen organisatie, waardoor opapparaatskosten wordt bespaard ten opzichte van het niveau waardeze kosten bij een toenemende instandhoudingsopgave naar toezouden groeien.–Efficiëntere inrichting van het onderhoud. Om te zorgen dat detoenemende instandhoudingsopgave maakbaar blijft, is het nodig ommeer ruimte op het spoor vrij te maken voor onderhoud en vernieu-wing en om die ruimte effectiever te kunnen benutten. In dat kader zalProRail veranderingen in gang zetten om de werktijd in de nacht enaan de randen van de dag/nacht te verlengen. Voor zover nodig zal ookvaker overdag worden gewerkt. Daarbij zal aandacht zijn voor debereikbaarheid van voorzieningen rond het spoor, zoals onderwijs-instellingen. Dit alles leidt tot lagere kosten en moet eraan bijdragendat werken aan het spoor aantrekkelijk blijft. Met de huidige marktsitu-atie is dit niet vanzelfsprekend. Een andere maatregel is dat zogehetenelektrische scheidingslassen in het spoor na de implementatie van2Kamerstuk 36 410 XII, B. Noot bij Handelingen II, 2023/24, nr. 34, item 3Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 29 984, nr. 12022 ERTMS niet direct gesaneerd worden. Deze lassen hebben dan geenfunctie meer en de interne voorschriften van ProRail zijn om ze meteente verwijderen, terwijl deze lassen – gelet op de veiligheid en betrouw-baarheid van het spoor – ook later op een economisch voordeligermoment kunnen worden verwijderd.–Gerichte keuzes in maatschappelijke ambities en ontwikkelingen. Hetwerken aan doelstellingen op het gebied van een klimaatneutrale encirculaire infrastructuur en schoon en emissieloos bouwen moet vooreen groot deel bereikt worden via de instandhouding van debestaande infrastructuur en is daarom onderdeel van het BKN spoor.De raming van de hiervoor benodigde middelen is geactualiseerd enverlaagd. Er zal ook een begin gemaakt worden met maatregelen dienodig zijn om de spoorinfrastructuur klimaatadaptief te maken (aanpakvia toprisico’s). De komende jaren vindt verdere voorbereiding daaropplaats. In 2027/2028 zal op basis van nadere analyses meer duidelijkzijn over de invulling van de aanpak en over de definitieve budgetbe-hoefte voor klimaatadaptatie. Een volgend kabinet zal hieroverafspraken moeten maken voor de periode vanaf 2031. Nieuwe ambitiesop het gebied van natuur en biodiversiteit maken geen onderdeel uitvan het BKN spoor.–Onderbouwd verlengen theoretische levensduren. De theoretischelevensduur van de assets, zoals opgenomen in onderhoudsvoorschrif-ten, blijkt in een aantal gevallen in de praktijk overschreden te kunnenworden, waarbij de prestaties (nagenoeg) gelijk blijven. Door op basisvan praktijkervaringen de theoretische levensduur onderbouwd teverlengen, gaat de raming van de vervangingsbehoefte omlaag. Dezeaanpak past bij goed asset management en levert geen significanteverhoging van risico’s op.–Doelmatig beheer en onderhoud van stations. Dit betreft maatwerk perstation en betreft onder andere afschaling van het onderhoud vanweinig of niet gebruikte delen van fietsenstallingen. Daarnaast wordtgekeken waar uitstel mogelijk is van vervanging van zitvoorzieningenen zitranden, groeneilanden, wachtvoorzieningen, waarbij ooggehouden zal worden voor de wachttijdbeleving en sociale veiligheid.De frequentie van de periodieke constructieve schoonmaak gaat vandrie naar vijf jaar. Daarmee blijven de stations in de basis van eenkwalitatief goed niveau.–Verminderde inzet wisselverwarming. Het uitgangspunt blijft dehuidige situatie: hierbij kan de reguliere dienstregeling ook onderwinterse omstandigheden gereden worden en wordt bij bepaaldeweersomstandigheden een Landelijk Uitgedunde Dienstregeling(hierna: LUD) gereden. De maatregel betekent dat de wisselverwar-ming niet meer vervangen wordt op plekken waar wissels in dereguliere dienstregeling of de LUD niet of erg weinig gebruikt worden.Er is een risico dat op dagen met veel sneeuw op emplacementenhinder zal zijn en daardoor meer treinen zullen uitvallen. Dat risicowordt (grotendeels) gemitigeerd door storingsploegen van aannemersgerichter in te zetten op de wisselverwarming die nodig is voor dereguliere dienstregeling en/of de LUD.ProRail heeft opdracht gekregen om de implementatie van dezeBKN-maatregelen alvast zo veel mogelijk in gang te zetten, en om geenfinanciële verplichtingen voor de periode tot en met 2030 aan te gaanboven de thans in de begroting beschikbare bedragen.In de brief van 22 maart jl. zijn ook vier onderzoeken genoemd die ProRailde komende tijd gaat uitvoeren om te bezien hoe de doelmatigheid van deinstandhouding op de langere termijn (vanaf 2030) verder kan wordenverbeterd. Dit zal in 2024 en 2025 verder worden opgepakt. Zodra ditmogelijk is wordt uw Kamer geïnformeerd over de uitkomsten en de wijzeTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 29 984, nr. 12023 waarop het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en ProRaildaarmee om willen gaan in het BKN spoor.Maatschappelijke effecten BKN spoorOm de prestaties op het spoor te borgen is het noodzakelijk dat het spoorgoed onderhouden en vervangen wordt. En dat er voldoende budget encapaciteit voor werkzaamheden is om dat ook uit te kunnen voeren.Daarom is nu een basiskwaliteitsniveau spoor uitgewerkt. Tegelijkertijdzitten daar ook maatregelen in waar de reiziger en goederenvervoerderwat van kan merken. Het meest duidelijk zal zijn dat de algemenebeschikbaarheid van het spoor door meer overdag te werken lager zal zijn.Bij de andere maatregelen is de inschatting dat de impact over hetalgemeen beperkt is. Bij de wisselverwarming en bij de theoretischelevensduren wordt qua risico’s op het gebied van beschikbaarheid enbetrouwbaarheid scherper aan de wind gezeild. Deze effecten zijn samenmet ProRail zorgvuldig afgewogen en deze zijn naar verwachtingacceptabel. Uiteraard zullen de prestaties nauwgezet gemonitord worden.Dekking van de resterende budgettaire opgaveDe budgettaire opgave voor BKN spoor bedraagt ca. € 6,4 miljard voor deperiode 2026 tot en met 2037. Met de bovenstaande maatregelen is hetvoorziene tekort tussen de instandhoudingsbehoefte en de beschikbaremiddelen in de periode 2026–2037 fors gereduceerd. Vervolgens zijn ermet ProRail afspraken gemaakt over aanvullende efficiencymaatregelen inhet apparaat binnen ProRail. Daarnaast is het voornemen dat devervoerders vanaf 2030 een hoger procentueel aandeel in de instandhou-dingskosten gaan betalen dan in 2023. Voor de periode 2026–2029 blijfthet procentuele aandeel voor de vervoerders in de instandhoudingskostengelijk aan 2023. Door deze aanvullende maatregelen is het tekort verderverkleind met in totaal ca. € 5,5 miljard. Daarmee resteert er eenbudgettaire opgave van in totaal ca. € 0,8 miljard waarvan het, zoalseerder aangegeven, (hoewel financieel-technisch wel mogelijk) nietpassend is om dit nu volledig te dekken. Het is aan het volgend kabinetom hierover definitieve besluiten te nemen. Zoals in de Voorjaarsnota2024 is gemeld, zullen de resterende middelen op de Aanvullende Postworden overgeheveld als de opgave concreet is ingevuld. De budgettaireverwerking van de invulling van de opgave en de overheveling van demiddelen op de Aanvullende Post kan volgen bij de Miljoenennota enOntwerpbegroting 2025.3De Minister van Infrastructuur en Waterstaat,M.G.J. Harbers3Kamerstuk 36 550, nr. 1.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 29 984, nr. 12024