Handvest Verantwoordelijk Burgerschap

29614GrondrechtenineenpluriformesamenlevingNr.12BRIEFVANDEMINISTERVANBINNENLANDSEZAKENENKONINKRIJKSRELATIESAandeVoorzittervandeTweedeKamerderStaten-GeneraalDenHaag,26mei2009HierbijinformeerikuoverhetHandvestVerantwoordelijkBurgerschap1,zoalsaangekondigdinhetBeleidsprogrammavanhetkabinet.WaaromeenHandvest?MethetHandvestwilhetkabinetbijdragenaaneenvitalesamenlevingeneengezondedemocratie.Centraalbegriphierbijisverantwoordelijkburgerschap.Verantwoordelijkburgerschapisdemotorvansocialesamenhang.Hetisdesleutelfactorvanverantwoordelijkgedragvanburgerstegenoverelkaarentegenoveroverheidensamenleving.Burger-schapisprimaireenzaakvandesamenleving,vandeburgerszelf.Watmoethetkabineterdanmee?Hetkabinetbeschouwtzichzelfindezezaakalskatalysatoromhetgesprekopgangtebrengen.Vanuitzijnpositieneemtheteenaantalontwikke-lingenwaar.Zijnonzemaatschappelijkespelregelsnogwelvooriedereenevenhelderenwordenzenogdooriedereenopdezelfdemanierbeleefdennageleefd?DatditreëlevragenzijnblijktondermeeruitonderzoekvanhetSociaalenCultureelPlanbureau2.ZoconstateertookdeCommissieUitdragenKernwaardeninzijnadvies.3Enerzijdszijndeobjectievecijfersininternationaalperspectiefhelemaalnietongunstig.Politiekebelangstellingenparticipatie,vrijwilligerswerk,overlegcultuuretc.staanopeenhoogniveau,alkanhetnatuurlijkaltijdbeter.Anderzijdsisdebelevingvanveelmensenindezetijddatzijniettevredenzijnmetdesamenleving,integenstellingmethunpersoonlijkleven.DeNederlandsesamenlevingisdeafgelopendecenniaookcomplexerenmeerdiversgeworden.Mensenervarenvooralvervreemdingvandevertrouwdeomgevingenvergrovingvandeomgangsvormen.Hetkabinetneemtdesignalenserieusenwilhelpendegevoelensvanonvredeproductieftemaken.DeeerstestapishetvoerenvaneendialoogTweedeKamerderStaten-Generaal2Vergaderjaar2008–2009KST1315310809tkkst29614-12ISSN0921-7371SduUitgevers’s-Gravenhage20091TerinzagegelegdbijhetCentraalInforma-tiepuntTweedeKamer.2ContinuonderzoekBurgerperspectieven,Kwartaalbericht2008–3,SCP,november2008.3Dekabinetsreactieophetadvies«Onver-schilligheidisgeenoptie.Derechtsstaatmakenwesamen»onderschrijftdeconsta-teringvandecommissie,zieTK2008–2009,29279,nr.83.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,29614,nr.121 metdesamenlevingoverdeelementenvanverantwoordelijkburger-schap.Diedialoogzalikgedurendederestvanditkalenderjaarorgani-seren.Vervolgenszalikeind2009,gebruikmakendvandeuitkomstenvandezeconsultatieronde,eenHandvestverantwoordelijkburgerschappresenteren.WaardeGrondwetderechtenvanburgersbevatendiversewettendezerechtennaderuitwerkt,legthetHandvestdenadrukopdeverantwoorde-lijkhedendieburgershebbenomdesamenlevinggezondtehouden.Keerzijdevanburgerrechten,maarzekernietrechtensafdwingbaar.Hetgaatommaatschappelijkewaardendievanonderopkomenennietvanbovenafkunnenwordenopgelegd.Stimulerenkanhetbestgebeurenaandehandvangoedeeninspirerendevoorbeeldendiewealomonsheenzien.Iederindividuheefthetrechtomnietteparticiperenentochkritiekteuiten.Maardesamenlevingalsgeheelheeftverantwoordelijkeburgersnodig.Hetkabinetwildaaromgraagdediscussieopenenenverderhelpenvoeren.Indesamenlevingmoetdevertalingnaaractieengedragplaatsvinden.Hetactiverenvanpubliekewaardenenverantwoordelijkheidsgevoelisdusietsandersdanhetafkondigenvanwettenenregels.Wijdenkenditterealiseren:1.doorhetopenenvaneendialoogoververantwoordelijkburgerschapmetsleutelfigurenenanderenindesamenlevingenhetvervolgensuitbrengenvaneenHandvestverantwoordelijkburgerschap;2.dooralsoverheidzelfdevoorwaardentescheppenvooractiefburger-schapendoorvoorbeeldgedragtelatenziendatburgersuitnodigttotnavolgingofwederkerigheid.Langsdezetweelijnenpresenteerikhiernadevoorgenomenactiviteiten,maareerstverduidelijkiknaderwatverantwoordelijkburgerschapvolgenshetkabinetinhoudt.Watisverantwoordelijkburgerschapvolgenshetkabinet?Nederlandersdenkenbijburgerschapvooralaan1:–respect–betrokkenheidbijelkaar–gerichtheidopdetoekomstHetkabinetvoegthieraantoe:«inzetvoordesamenleving».Opdatpuntervaarthetkabinetnamelijkdebehoefteaanmeerevenwichtinderelatietussenoverheidensamenleving.UithetgenoemdeSCPonderzoekenbijvoorbeelduit21minuten.nlblijktnamelijkdatveelmensenenerzijdsveelkritiekhebbenopoverheidenpolitiek,maaranderzijdsvandiekantdeoplossingvoorallemaatschappelijkeproblemenverwachten.Veelvandezemensenblijkenzelfopgeenenkelemaniermaatschappelijkactieftezijn.Erzitietsscheef.Erzijnoverigensookmensendiejuisteenenormgrotebijdrageaandegemeenschapofdepubliekezaakleveren,waarbijzijsteunuithunomge-vingverdienen.DaarmoetNederlandhetvanhebben.Ikgeloofindemaatschappelijkeveerkrachtvanburgers.Diewillenzichwélgesteundweten,ookdoordeoverheid.Déburgerbestaatniet,maarvaniedereenmagvolgensonsburgerschap-sideaalnaarvermogeneeninspanningwordenverwachtomzichalsverantwoordelijkburgerindeNederlandsesamenlevingtegedragen.OokindeUniverseleverklaringvanderechtenvandemenswordteerstiederindividuaangesprokenopdeverwezenlijkingvandemensenrechtenindesamenleving.1Zieo.m.HarmenBinnema,SiboltMulderenDieterVerhue,Hoeregelenwedeongeschre-venregels?,Veldkamp,TNSNIPOconsult,Amsterdam,2008,OnderzoekinopdrachtvanBZK.Eveneens:MennoHurenkampenEvelienTonkens,Watvindenburgerszelfvanburger-schap?,Nicis-instituteDenHaag2008;onderzoekinopdrachtvanVROM/WWI.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,29614,nr.122 Erzijnalveelactieveburgersenerzijnveelactiviteitenomverantwoorde-lijkburgerschaptebevorderen,zowelbinnenhetparticuliereinitiatiefalsvanuitdeoverheid.ZoisdeWetMaatschappelijkeOndersteuning(WMO)eropgerichtdezelfredzaamheidvanburgersteversterken.Enhetonder-wijsmaaktsteedsmeerwerkvanburgerschapsvormingopscholen.Indebijlagebijditstukstaannogveelmeervoorbeeldengenoemd,ookininternationaalverband.Hetzichtbaarmakenvandevelevoorbeeldenvanactiefenverantwoorde-lijkburgerschapdoorindividuen,groepenenorganisatieskanaanstekelijkwerken.Hetinitiatiefvanhetkabinetbeoogtdezestroomtebundelenenteversterken.Ad1.ElementenvanverantwoordelijkburgerschapenhetgesprekdaaroverNamenshetkabinetzalikeenreeksbijeenkomstenorganisereninverschillendeprovinciesvanonsland.Aandehandvaneendiscussiestukwordtaandedeelnemersuitverschillenderelevantemaatschappelijkesectoreneenaantalvragenvoorgelegd.DebeantwoordingdaarvanzaluiteindelijkmoetenleidentoteendoordesamenlevinggedragenHand-vest.Hetdiscussiestukdathiervooralsaftrapdient,isterinformatiebijge-voegd.Hetbenoemtvooralalgemenemaatschappelijkewaarden(betrek-kingentussenburgersonderling).Daarnaaststaanerwaardenindietemakenhebbenmetpubliekedoeleinden,zoalsburgerparticipatie,dezorgvoorhetmilieuendeelnemenaandemocratischeverbanden.Hetgaatomdevolgendehoofdelementen(ziehetbijgevoegdediscussie-stuk):–Respect–Betrokkenheidbijelkaar–Gerichtheidopdetoekomst–InzetvoordesamenlevingHetkabinetmaaktzichnadeconsultatierondegraagvertolkervanopvat-tingenoverwateenverantwoordelijkeburgerisengeeftzichrekenschapvanwatdaarbijvandeoverheidzelfverwachtkanworden.Tweedingenstaandaarbijnietterdiscussie:1.Dateenverantwoordelijkeburgerzichaandewethoudt,staatbuitenkijf.Deoverheidheeftdeverplichtinghieraandoorgoedehandhavingrugdekkingtegeven.2.Mensenhebbennaarvermogendeverantwoordelijkheidvoorhuneigenbestaan(inkomen,huishouden,zorgvooreigenkinderen)enbelastendusnietonnodigdesamenleving.Ad2.DeoverheidzelfVoordekwaliteitvandeoverheidenvoorhaargeloofwaardigheidishetvangrootbelanggelijktijdigteinvesterenineigengedragvandeover-heid.Ditideesluitaanbijdesteedsindringenderaansporingendoorenkelehogecollegesvanstaat(RaadvanState,AlgemeneRekenkamerenNationaleOmbudsman)omwerktemakenvaneenmeerburgergerichtewerkwijzebinnenhetopenbarebestuur.DitisookdelijnvanhetprojectVernieuwingRijksdienst.Leidendeprincipeshierbijzijn:samenwerkingmetmaatschappelijkepart-nerseneenvertrouwenwekkende,probleemgerichtehouding.Voor-beeldenvanactiviteiteninditkaderzijn:–VerantwoordelijkeOverheid:alspendantvooreenHandvestvoorVerantwoordelijkburgerschapzalexplicietwordengemaaktdatookdeoverheidhaarverantwoordelijkheidkentenhetgoedevoorbeeldgeeft.DitgebeurtindespoedigtepresenterenCodevoorGoedOpenbaarBestuur.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,29614,nr.123 –Bevorderenactiefburgerschap:deinbrengvanuitdesamenlevingbijbeleidsvormingmoetgezochtenserieusgenomenworden.Deover-heidlaatdeburgerdaarmeeziendathetzinheeftactiefdeeltenemenaandepubliekezaak.Hetkabinetheefteenbegingemaaktmetdezeomslagmetzijnambitiesophetterreinvaninspraaknieuwestijl1envaninternetconsultatiebijnieuwewetgeving.OokondersteunthetkabineteenleerprogrammavoorgemeentenvialokaleproeftuinenvoorburgerparticipatieenzijnreactieopdemotieKalmainzakeeenChartervoorburgerparticipatie2.–DienstbareenfaciliterendeOverheid:publiekedienstverleningdientaanheteindvandezekabinetsperiodeeengoedebeoordelingtekrijgenvanburgers(minimaaleen7).Deaanpakterrealisatievandezedoelstellingisbijuitstekburger-enprobleemgericht:concreetgaathetomhetverhelpenvandeTop10knelpuntenvanburgers,hetinzettenvandeKafkabrigadeenderealisatievanhetNationaalUitvoeringsProgramma,waarbijeenmaligegegevensverstrekkingdoorburgersuitgangspuntis.Daarnaastdienenprofessionalsindepubliekesectordiedirectecontactenmetburgersonderhouden,ookvoldoenderuimtetekrijgenommaatwerkvoordieburgerstekunnenleveren.–Optredendeoverheid:veelvertrouwenwordtgewekt(ofverspeeld)doordehandhavingvanregels.Alsburgershetgevoelkrijgendatderegelswordengehandhaafdendatverantwoordelijkoptredenwordtgeruggensteunddooreenbeschermendeoverheid,zullenzijeerdergemotiveerdwordendieverantwoordelijkheidtenemen.Nudurvenveelmensenanderennieteensaantesprekenophungedrag.Hetkabinetbeoogtmetbovenstaandeactiviteiteneenbelangrijkeimpulsteleverenaanactiefburgerschapenzietuitnaardeuitkomstenvanconsultatieronde.Ikzelfbengraagbereideenenandertecoördineren.Eind2009zalhetkabinethetHandvestverantwoordelijkburgerschappresenteren.DeministervanBinnenlandseZakenenKoninkrijksrelaties,G.terHorst1Kabinetsreactieop«PassendePublieks-participatieleidttotbeterebesluitvorming»,TK2008–2009,29385,nr.42.2MotieKalma,TK2008–2009,30184,nr.22.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,29614,nr.124 BIJLAGEVoorloperstoteenHandvestverantwoordelijkburgerschapinbinnenenbuitenlandBuitenlandsevoorbeeldenEenverkenningindelandenomonsheenleertdatNederlandzekernietalleenstaatmetde«heruitvinding»enverspreidingvanverantwoordelijkburgerschap.Veellandengebruikenhetonderwijsomdebedoeldewaardenteverankeren.InNoorwegenwerdin1998de«CommissiononHumanValues»geïnstal-leerd,metalstakenhetbewustzijnvanwaardenenethischevraagstukkenteversterken,bijtedragenaandeanalysevanenkennisoverdebelang-rijkstemenselijkewaardenenwaardentenaanzienvandeleefomgevingendeuitdagingenteidentificereninzakedewaardenenethischebegin-selenvandesamenlevingenmogelijkeoplossingenaantereiken.1InAustraliëisalmeerdan15jaarervaringopgedaanmetdeopvoedingtotmodern(Australisch)burgerschapopscholen.HetAustralischeburgerschapsconceptomvatalleburgersenbenadruktzowelderechtenenplichtenalsverantwoordelijkhedenvanelkeburger.Verantwoordelijk-hedenvandeburgerineendemocratischesamenlevingkomennaarvorenalshetgaatompolitiekeparticipatieenhetbehartigenvanhetalgemeenbelang.HetAustralischeonderwijssysteemhanteertsinds2006een«NationalFrameworkforValuesEducationinAustralianSchools»2,waarin«NineValuesforAustralianSchooling»enacht«GuidingPrinci-ples»zijnopgenomen.InDuitslandfungeertdeBundeszentralefürPolitischeBildungalsinformatiecentrumvoorvormingvanverschillendedoelgroepen(onder-wijs,media,middenveld)ophetgebiedvandebasiswaardenvandemo-cratieenrechtsstaat,burgerschapenburgerzin.HetBundesnetzwerkBürgerschaftlichesEngagementbeoogtsinds2002maatschappelijkebetrokkenheidinhetpubliekedomeintestimuleren.Voorwatbetreftdeverantwoordelijkhedenvanburgersverwijsthetnetwerknaareenaantalexterne(literatuur)bronnen.Verderbiedtmenvooralveelpraktischehulpmiddelenenmodellenaanvooractiviteiteninhetpubliekedomein.InhetVerenigdKoninkrijkwordtsinds2002aandachtbesteedaanburgerschapseducatieopscholen.Daarbijisveelvrijheidgelatenaandescholen.OndersteuningmetlesmateriaalvindtonderandereplaatsdoorhetInstituteforcitizenship.Erisveelinformatieoverveelonderwerpen.DeBritseregeringheeftin2007eenintensiefprocesaangekondigddatmoetleidentotdeontwikkelingvaneenarticulatievanBritsewaarden3.DeBritseregeringisopzoeknaareenvorm,bijgebrekaaneengeschrevenGrondwet,omrechtenenplichtenevenwichtigsamentebrengen.Ditmoetgepaardgaanmetuitgebreidpubliekdebatenpubliekeconsultatie.DeEuropeseUniefocustvoorwatbetrefthetthemaburgerschapprimairopderechtendiehetunieburgerschapmeebrengt.Indiezelfdelijngevennochhethandvestvoordegrondrechten,noghetgrondwettelijkverdragaanknopingspuntenvoorhetonderhavigeonderwerp.Metingangvan2007loopteen7-jarigEuropeesprogrammagetiteld«Europavoordeburgers».HetprogrammamoetgezienwordenalseenantwoordopdeklooftussendeEuropeseUnieenhaarburgers.Hetprogrammawilactiefburgerschapstimuleren,burgerscentraalstellenenhendemogelijkheidgevenhunverantwoordelijkheidalsEuropeseburgersserieustenemen.ZoweldeRaadvanEuropaalsdeOESOhoudenzichmomenteelbezigmetburgerparticipatieenversterkingvanhetvertrouwentussenoverheidenburgers.1Zie:RapportoverWaardenenNormenindepraktijkdoorReinZunderdorpenAlindavanBruggen,23-01-2003.2http://www.curriculum.edu.au/values/default.asp?id=87573TheGovernanceofBritain,Greenpaper,July2007.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,29614,nr.125 NederlandsevoorbeeldenInwillekeurigevolgordeenzekernietvolledig,eenrijvoorbeeldenuithetrecenteverleden:–StadsetiquetteinRotterdam(opstraatniveau),deRotterdamcodevoordehelestad,Goudseregels,StraatcontractenvanstadsdeelDeBaarsjes,denieuweburger(schaps)codevanRenéDiekstra–Massamediale-campagnesvan«IloveAfstandhouden»tot«Wieisdiemandie’szondagshetvleeskomtsnijden?»–RondBevrijdingsdagbijeenkomstenendebattenoverthema’salsvrijheidenmaatschappelijkeverantwoordelijkheid.–Initiatievenwaarindemondialeentoekomstgerichteverantwoordelijk-heidvanburgersnaarvorenkomt:DeDerdeKamervanhetNCDO,datmensenbijinternationalesamenwerkingbetrektenhetActie-programmaDuurzameOntwikkeling,voorafgegaandoordeNationalestrategievoorduurzameontwikkeling.InhetbijzonderdeMaatschap-pelijkeverkenning.–Tallozetelevisieprogramma’sovergedragsdilemma’senmetopvoedingstips.–Zelforganisatie,zoalsdoorMarokkaansebuurtvadersinAmsterdam,DenHaagenRotterdam.–BuurtbemiddelinginRotterdam,Amsterdamenveleanderegemeenten.–Coachingsprojecteningrotesteden,waarinburgersdebegeleidingvaneenjongereopzichnemendiedreigtafteglijdennaareenblij-vendeachterstandspositie.–WijkbudgettenindiversegemeentenenlandelijkviahetprojectOnzeBuurtaanZetinhetgrotestedenbeleidvanministerVanBoxtel.LopendeinitiatievenoprijksniveauEenaantalbeleidsprioriteitenvanhetkabinetstrekttotbevestigingvandekernwaardenvanonzesamenleving.Ditkabinetinvesteertveelinburgerschapsvorming,viahetonderwijsenviaverschillendemedia.Ondermeerdevolgendevoorbeeldenzijntenoemen:Indesfeervanbewustwordingencommunicatie:–EenStaatscommissieGrondwetheeftopdrachtnategaanof,enzojahoe,deGrondwetkanwordenherzienentoegankelijkerwordengemaakt,zodatditbasisdocumentvanonzerechtsstaatmeerkangaanlevenvoordeburgers.–VanhetopterichtenHuisvanDemocratieenRechtsstaatmoeteengroteeducatieveimpulsuitgaanopdemocratischeenrechtsstatelijkewaarden.Opbeperkteschaalwordenalactiviteitenondernomen.–DemotieCqörüzvraagtdeNederlandseregeringeenconcreetactieplanuittewerkenomdewaardenvandeNederlandsedemocratischerechtsstaatuittedragen.HetantwoordvanhetkabinetisdezerdagenaandeTweedeKameraangeboden.–Deintroductievanéénlogovoordehelerijksoverheidbiedtaanleidingvoorbezinningoverdegezamenlijkemissievanderijksoverheid.Eenzogehetengrondtoon(Verhaalvanderijksoverheid)gaatuitinggevenaaneenconsistentbeeldvanderolvanderijksoverheidindeheden-daagsesamenlevingengaatdebelangrijkstewaardenuitstralendiederijksoverheidwilbevorderen.–HetCentrumvoorCriminaliteitspreventieenVeiligheidheefteenHand-reikingGedragscodesvoorbuurt,vrijetijdsbesteding,sportverenigingenschoolontwikkeld.Thanslopenerpilotprojectenopscholeneninbuurten.–Uitwerkingvanhetthema«respect»(doelstelling49vanhetbeleids-programmavanhetkabinet).HetgaatdanomhetaanpakkenvanTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,29614,nr.126 agressietegenwerknemersmeteenpublieketaak,vandiscriminatieenvanasociaalgedraginhetverkeereninhetopenbaarvervoerenomhetformulerenvangedrags-codesinwijkenenhetserieuzerbehandelenvanaangiftesvandiscriminatie.–HetprojectZelfredzaamheidbijgrootschaligerampenencrisesvergrootviadecampagneDenkVooruithetbesefvanmensendatereenmomentkankomendatzedeeersteurenopelkaarzijnaange-wezen.–WWIwerktaanburgerschapseducatieondermigranten,ondermeerdoorinburgeringscursussen.BijdenaturalisatieprocedurewordtapartaandachtbesteedaanwathetbetekentomNederlandsburgertezijn.Indesfeervanactiveringentoerusting–Inhetkadervanhetproject«Veiligheidbegintbijvoorkomen»wordenbuurtbemiddelaarsopgeleid.Totnutoewordtin80buurtengewerktmetbuurtbemiddelingenaanheteindevandezekabinetsperiodemoetditgestegenzijntot140buurten.–HetprogrammaLerenvoorDuurzameOntwikkelingsteltscholierenenstudenten,overheidsmanagersenmedewerkersvangemeenten,maatschappelijkeorganisatiesenbedrijvenbeterinstaateenduur-zameafwegingtemakenbijbeslissingendieinvloedhebbenopdeontwikkelingvaneenschone,rechtvaardigeenwelvarendewereld.–EengroteimpulsvoorburgerschapgaatookuitvandeLandelijkeAlliantiekrachtwijkenenvandebeschikbaarstellingvan20miljoenombewonersinitiatieventeondersteunendiealsdoelhebbenleefbaarheidensocialecohesieinde40probleemwijkenende31gemeentenvanhetgrotestedenbeleidteverbeteren.EenHandvestvoorVerantwoordelijkBurgerschapstaatdusnietopzich-zelf.Aldezeactiviteitenkunnenelkaarversterken.Tegelijkertijdwordtinvullinggevenaandeaanbevelingenvandiverseadviesorganenencommissies(RaadvoorMaatschappelijkeOntwikkeling,Wetenschappe-lijkeRaadvoorhetRegeringsbeleidenCommissie«Uitdragenkern-waardenvanderechtsstaat»).Beleidsdossiersdiedeachtergrondvanhetdebatoverburgerschapmedebepalenzijn:–DeWetMaatschappelijkeOndersteuningisalgenoemdalsscharniervoorzelforganisatieenkantelingvandezorgverleningoplokaalniveau.VWSondersteuntnegenwijkenbijhetontwikkelenenuitvoerenvanbeleidterbevorderingvanleefbaarheidensocialesamenhang.Delessenzijngebundeldineeneerstehandreiking,«Wmo-wijkaanpak:Eensterkduo».–OnlangsisdepublicatieSocialeSamenhang:MytheofMustondergemeentenverspreid.Indezeuitgavewordtaandehandvanstel-lingenbesprokenwelkekeuzesgemeentenmoetenmakenwanneerzijzichinzettenomdesocialesamenhangteverbeteren.–InalgemenezinonderzoektdeministervanJustitiewateffectiefisomhetdraagvlakvoordekernwaardenvanderechtsstaatteversterken.Hieroverheeftdemaatschappelijkecommissie«Uitdragenkern-waardenvanderechtsstaat»op13februari2008adviesuitgebrachtaandeministersvanJustitieenBZK,waarnaonlangseenkabinets-reactie1isuitgebracht.–Belangrijkeonderstromenzijntransitiesnaarduurzameontwikkeling(VROM,EZ,V&W,LNV,BuiZa),maatschappelijkverantwoordonder-nemenendeprogramma’svoorbewustwordingenbetrekkenvanmensenbijinternationalesamenwerking(BuiZa,NCDO)–DeintegratienotavandeministervanWWIgeeftveelaandachtaanburgerschapalsvoorwaardevooreengoedemaatschappelijkeinbed-dingvannieuwkomers.1TK2008–2009,29279,nr.83.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,29614,nr.127 –HetopvoeddebatendeGezinsnotawijzenderichtingnaargezamen-lijkeverantwoordelijkheidvoordeopvoedingvankinderen,misschienwelhetbelangrijksteaanknopingspuntvoorhetversterkenvanverant-woordelijkburgerschap.–Deimpulsvrijwilligeinzethaaktaanbijhetbelangvanvrijwilligers-werk.–DeNationaleJeugdraadgeeftondermeermetdeuitreikingvaneenprijsaangemeentediehetbesteinvullinggeeftaanjongeren-participatieveelaandachtaanhetparticipatieaspectvanburgerschap.–OnlangsisdekabinetsreactieophetWRR-rapport«IdentificatiemetNederland»1eneenkabinetsreactiegeformuleerdophetrapportvandeEuropeseCommissietegenRacismeenIntolerantie(ECRI)vandeRaadvanEuropa2naardeTweedeKamergezonden.–HetvoorsteltotwijzigingvandeRijkswetvoorhetNederlanderschap(30584)voorzietineenverklaringvanverbondenheid,dieindenabijetoekomstmoetwordenafgelegddoormensendieNederlanderwillenworden.–Vorigjaarzijndemaatschappelijkestagesingevoerdinhetvoortgezetonderwijs.Iedereleerlingzal72uureenstagegaanlopenomhenookverantwoordelijkheidvooranderenenrespectvoorelkaartelerenenopdezemaniertekunnen«oefeneninsamenleven».Doorbijvoor-beelddef-jestetrainen,eenwijkfeestteorganiseren,ofeenwebsitetemakenvooreenvrijwilligersorganisatie.Zoontdektdeleerlingdatdesamenlevingiswatjeermetelkaarvanmaakt.Enisdemaatschappe-lijkestageeenmanieromwaardenovertedragenmetmeerdanwoorden.–DeStimulansvoorScholenendeLokaleEducatieveAgendazijnbelangrijkeimpulsenomdemaatschappijgerichtheidvanhetonder-wijsteversterken.1TK2008–2009,31268,nr.9.2TK2008–2009,30950,nr.12.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,29614,nr.128