Verslag van een notaoverleg, gehouden op 17 juni 2024, over mensenrechtenbeleid

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2023–202432 735Mensenrechten in het buitenlands beleidNr. 398 VERSLAG VAN EEN NOTAOVERLEGVastgesteld 30 augustus 2024 De vaste commissie voor Buitenlandse Zaken heeft op 17 juni 2024overleg gevoerd met mevrouw Bruins Slot, Minister van BuitenlandseZaken, over:−de brief van de Minister van Buitenlandse Zakend.d. 12 december 2023 inzake interventie in zaak Internatio-naal Gerechtshof Gambia versus Myanmar (Kamerstuk 32 735,nr. 378);−de brief van de Minister van Buitenlandse Zakend.d. 22 december 2023 inzake voorlopige maatregelenopgelegd door Internationaal Gerechtshof tegen Syrië (Kamer-stuk 32 623, nr. 331);−de brief van de Minister van Buitenlandse Zakend.d. 29 december 2023 inzake stand van zaken over deuitvoering van de motie van het lid Sjoerdsma c.s. over hetlokaal bekend stellen van het NIMH-overzicht en het inbehandeling nemen van claims van slachtoffers van martelin-gen en verkrachtingen (Kamerstuk 26 049, nr. 101) (Kamerstuk26 049, nr. 120);−de brief van de Minister van Buitenlandse Zaken d.d. 6 februari2024 inzake inzet van het Koninkrijk der Nederlanden in deVN-Mensenrechtenraad voor periode 2024–2026 (Kamerstuk32 735, nr. 380);−de brief van de Minister van Buitenlandse Zaken d.d. 6 mei2024 inzake Mensenrechtenrapportage 2023 en resultatenka-der Mensenrechten, Democratie en Internationale Rechtsorde(Kamerstuk 32 735, nr. 381);−de brief van de Minister van Buitenlandse Zaken d.d. 15 mei2024 inzake Rapportage 2023: Internationale Mensenrechten-procedures (Kamerstuk 32 735, nr. 382);−de brief van de Minister van Buitenlandse Zaken d.d. 13 juni2024 inzake beantwoording vragen commissie over deMensenrechtenrapportage 2023 en resultatenkader Mensen-rechten, Democratie en Internationale Rechtsorde (Kamerstuk32 735, nr. 381) (Kamerstuk 32 735, nr. 384);−de brief van de Minister van Buitenlandse Zaken d.d. 11 juni2024 inzake kabinetsreactie op het advies van de Commissie kst-32735-398ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2024Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 3981 van advies inzake volkenrechtelijke vraagstukken (CAVV)«Consequenties op de lange termijn van het oprichten van eenalternatief tribunaal om de misdaad van agressie te berechtenen andere mogelijkheden om de Russische president Poetin teberechten» (Kamerstuk 36 410-V, nr. 86).Van dit overleg brengt de commissie bijgaand geredigeerd woordelijkverslag uit.De fungerend voorzitter van de commissie,De RoonDe griffier van de commissie,WesterhoffTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 3982 Voorzitter: BoswijkGriffier: BlomAanwezig zijn acht leden der Kamer, te weten: Boswijk, Ceder, Dassen,Dobbe, Kamminga, Paternotte, Piri en Zeedijk,en mevrouw Bruins Slot, Minister van Buitenlandse Zaken.Aanvang 14.01 uur.De voorzitter:Welkom bij het notaoverleg Mensenrechtenbeleid. Een hoop sprekershebben zich opgegeven en ik denk dat er nog wel een aantal binnen zullendruppelen. We hebben beperkt de tijd, dus ik ga wel strak zijn op deinterrupties en ik wil beginnen met twee. Als we wat meer ruimte hebben,zou er wellicht eentje bij kunnen komen. Maar ik wil even met tweebeginnen, want mijn ervaring is inmiddels dat we vaak uitlopen.De heer Paternotte (D66):Is dat twee in tweeën?De voorzitter:Nee. Dat is twee gewoon in één keer.De heer Paternotte (D66):Dat lijkt me wel heel marginaal. Dat is gewoon één keer een vraag stellenen dan nog een keer vragen: hoe bedoelde u dat precies?De voorzitter:Nou, dan maken we er drie van, maar drie in één keer. Ik wil bij dezen deheer Paternotte van D66 het woord geven. Zijn eerste termijn iszes minuten.De heer Dassen (Volt):Voorzitter, ik heb een kort punt van orde. Ik wil me namelijk wel aansluitenbij de heer Paternotte. Drie interrupties is nog steeds heel weinig en zekerdrie in één keer. Dus als we nou vier interrupties doen, twee keer twee,denk ik dat we al een stukje verder zijn. Dan kunnen we in ieder gevaltwee mensen interrumperen. Dat is al wat fijner, denk ik.De voorzitter:Nou, laat ik dan niet zo moeilijk doen: twee aan twee. Maar houd het danook kort. Geen hele lange, ellenlange interrupties. Meneer Paternotte, ubegint met uw betoog.De heer Paternotte (D66):Dank u wel, voorzitter. Mensenrechten zijn er voor iedereen, altijd enoveral. Zo voorkom je selectief zijn. Zo voorkom je hypocrisie. Is dat nogsteeds leidend voor Nederland? Dat vraag ik de Minister. Ik vermoed datde Minister zal zeggen: jazeker. Maar ik vraag me af: halen we nu die test?Als in Gaza de mensenrechten dagelijks worden geschonden, duizendenkinderen en honderd journalisten zijn gedood en het een bondgenoot vanons is, namelijk Israël, die het oorlogsrecht op een bikkelharde manierschendt, spreken we ons dan net zo hard uit als wanneer het geenbondgenoot was? Als in China de onderdrukking van de Oeigoeren enhun cultuur vrijwel compleet is, en de surveillance en intimidatie zooverweldigend zijn dat praktisch heel Xinjiang één concentratiekamp isgeworden, spreken we ons dan net zo hard uit als wanneer we niet zoafhankelijk waren van China? Als er in Sudan sprake lijkt van etnischezuivering, maar onze invloed zo beperkt is dat de aandacht eigenlijkTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 3983 ontbreekt, terwijl er 9 miljoen mensen op de vlucht zijn en er 3 miljoenvrouwen en meisje continu blootstaan aan het gevaar van geweld,spreken we ons dan net zo hard uit als bij een oorlog buiten Afrika?Voorzitter. Deze en vele andere voorbeelden laten zien dat de strijd voordemocratie en mensenrechten overal woedt met dictators en hunwreedheid als de driver van afbraak. Juist in die wereld besluit de nieuwecoalitie om een reusachtig mes van 2,5 miljard in de internationalesamenwerking te zetten, met aan het hoofd daarvan iemand die denazistische omvolkingstheorie aanhangt en zegt dat vluchtelingen tbc,hepatitis, polio en andere exotische ziektes met zich meebrengen. Het iscompleet mesjogge en het schaadt Nederland, want het betekent dat wein de wereld veel minder invloed zullen krijgen, minder handel kunnendrijven en bovendien minder kunnen doen om te voorkomen dat mensenop de vlucht slaan. Dat komt nog boven op de bezuiniging die elkministerie voor z’n kiezen krijgt, namelijk het snijden in het aantalambtenaren. Het ministerie heeft berekend dat dit zal leiden tot het sluitenvan tientallen diplomatieke posten. Ik durf wel te voorspellen dat dit danvooral zal gaan om onze posten in kwetsbare landen, waar ze nou juist zohard nodig zijn om mensenrechten te kunnen verdedigen. Mijn vraag is ofde Minister het met D66 eens is dat Nederland veel minder effectief kanbijdragen aan het bevorderen van mensenrechten op het moment dat weer op zo veel plekken in de wereld niet meer zijn.Voorzitter. Er is zo veel leed dat je in zes minuten niet de hele wereld rechtkan doen en daarom wil ik nog vooral en in het bijzonder stilstaan bijschendingen van mensenrechten die echt ongezien blijven. Dat kannamelijk steeds meer, omdat in de wereld dictaturen als China en Ruslandeen model exporteren waarin schendingen van mensenrechten totaalonzichtbaar zijn of verdwijnen uit het collectieve geheugen, precies zoalsvroeger Sovjetleiders hun geliquideerde concurrenten van foto’s lietenwegpoetsen, of zoals iedereen die in China nog dúrft te beginnen over deprotesten op Tiananmen in 1989 meteen gevaar loopt. Dat gebeurt nuvaker. Desinfo en doodse stilte zijn funest. Want het beeld van eenonthoofde baby in Gaza raakte iedereen, maar bijna niemand heeft eenbeeld van het geweld en de geforceerde honger in Tigray, doordatEthiopië het gebied volledig wist af te sluiten van de buitenwereld. Dezestilte dreigt nu eigenlijk in de hele Sahelregio. Rusland is daar al jarenbezig met een desinformatiecampagne gericht op destabilisatie enwantrouwen jegens het Westen om de eigen invloed te vergroten, met alsgevolg dat de Amerikaanse en Franse aanwezigheid nu al verdwijnt.Om hier een goed antwoord op te kunnen geven en om ervoor te zorgendat mensen overal ter wereld wél kunnen beschikken over eerlijke enonafhankelijke media is het van belang om die te versterken. In 2015hebben verschillende partners uit zes landen rondom Rusland de RussianLanguage News Exchange in het leven geroepen. Deze nieuwshub heeftervoor gezorgd dat onafhankelijk nieuws beschikbaar werd voor ruim10 miljoen Russischsprekenden. Dat is een doorn in het oog van dictatorPoetin. Daarom stellen wij voor om dit model ook naar de Sahelregio tebrengen en om ook daar verschillende media aan de rand van landenonder dictatuur samen te brengen om zo kwaliteitsjournalistiek te leverenvoor een groot publiek. Mijn vraag is of de Minister bereid is om vanuitNederland het initiatief te nemen om relevante partners bij elkaar tebrengen en om voor de begroting van 2025 te kijken of Nederland dit ookfinancieel mogelijk kan maken.Voorzitter. Het gevolg van desinformatie zien we in Sudan. Mensenworden in de val gelokt op plekken die op Facebook worden gemeld alsveilige locaties, terwijl het daar verre van veilig is. Meta, het moederbe-drijf van Facebook, neemt hier tot nu toe geen enkele verantwoorde-lijkheid voor, terwijl de consequenties fataal zijn. Mijn vraag is of deMinister bereid is om dit probleem aan te kaarten bij de Media FreedomCoalition en om dit samen op tafel te leggen bij Facebook.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 3984 De situatie in Sudan is zo ernstig dat Human Rights Watch spreekt overeen mogelijke etnische zuivering. In antwoorden op vragen van mij encollega Bamenga las ik dat Nederland de mede-initiatiefnemer is van deuitbreiding van sancties. Daarvoor wil ik de Minister bedanken. Het lijktalleen nog niet voldoende. De stad El-Fasher wordt omsingeld door deRSF. Er zitten daar 2 miljoen mensen vast, met grote tekorten aan wateren voedsel. Vorige week nam de VN-Veiligheidsraad een resolutie aan dieeen onmiddellijk einde eist aan de belegering van de stad. Als hier nietnaar wordt gehandeld, dan willen wij dat de sancties zo snel mogelijkstevig worden uitgebreid. Deelt de Minister dit met ons?Voorzitter, tot zover.De voorzitter:Dank u wel. Dat was netjes binnen de tijd. Ik geef het woord aan mevrouwDobbe van de SP. U heeft vier minuten.Mevrouw Dobbe (SP):Dank u wel, voorzitter. Vrouwenrechten zijn mensenrechten, maar diemensenrechten staan steeds meer onder druk. Ik heb hier eerder algenoemd dat wij daar grote zorgen over hebben. Een toenemend aantalvrouwelijke mensenrechtenverdedigers, waaronder journalisten, wordtslachtoffer van repressie en intimidatie. Vrouwelijke vrouwenrechtenacti-visten krijgen, naast het «gewone» geweld waar ook hun mannelijkecollega’s mee te maken hebben, te maken met genderspecifiek geweld.Fundamenteel werk op het gebied van mensenrechten en democratiekomt hiermee in de verdrukking. Deelt de Minister onze zorgen daarover?Want het is ontzettend belangrijk dat mensenrechtenverdedigers hun werkkunnen blijven doen. Het bestaande mensenrechteninstrumentarium is nunauwelijks gericht op vrouwelijke vrouwenrechtenbeschermers. Is deMinister bereid om te kijken welke maatregelen er kunnen wordengenomen om ook het werk voor vrouwenrechten en van vrouwelijkemensenrechtenactivisten te beschermen en te ondersteunen?Voorzitter. In 2022 is de motie van Jasper van Dijk en Peter Valstaraangenomen om huwelijkse gevangenschap onderdeel te maken van hetmensenrechtenbeleid. Huwelijkse gevangenschap is een ernstigeschending van de fundamentele mensenrechten van vrouwen in landenwaar ze geen gelijke rechten hebben binnen het familierecht en nietkunnen scheiden van hun man. Dit is nog niet gebeurd. Mijn vraag aan deMinister is: wat is de voortgang van de uitvoering van deze motie en kande Minister ons daarover zo snel als mogelijk informeren? Wanneer wordthuwelijkse gevangenschap opgenomen in het mensenrechtenbeleid?Democratie en mensenrechten bestaan omdat mensen daarvoor blijvenopkomen en dat kunnen blijven doen. De vrijheid om dat te doen iscruciaal. Ik wil daarom graag aandacht vragen voor de rechten vanpolitieke gevangenen in zijn algemeenheid en in het bijzonder voor dievan politieke gevangenen in Rusland. Een mening die anders is dan hetregime van Poetin leidt tot intimidatie, gevangenschap of erger. Meer dan1.000 mensen zijn wegens hun standpunten vastgezet en zitten in degevangenis of ergens in een of ander kamp. Dat is verschrikkelijk enfunest voor een democratisch Rusland. Nederland kan bijdragen aan hetopvoeren van de internationale druk richting Rusland en aan het steunenvan mensenrechtenorganisaties die opkomen voor de rechten vangevangenen in Rusland. Organisaties, bijvoorbeeld het InternationaleRode Kruis, moeten gevangenen kunnen bezoeken. Wij vroegen ons af ofdat ook kan, hoe nu de contacten met dat soort organisaties, bijvoorbeeldhet Internationale Rode Kruis, zijn en hoe zij worden ondersteund in hetbezoek van de gevangenen daar.Ook is het belangrijk om mensenrechtenverdedigers en onafhankelijkejournalisten te ondersteunen en te beschermen. Zij zijn onze bondgenotenvoor democratie en het enige alternatief voor onderdrukking en voorTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 3985 dictatuur. Landen als Litouwen en Duitsland kijken daarbij bijvoorbeeldnaar het visabeleid, omdat het de mensenrechtenverdedigers helpt als zijop het moment dat zij echt gevaar lopen, het land kunnen verlaten.«Multiple-entry Schengen»-visa zijn daar een voorbeeld van. Is deMinister bereid om deze mogelijkheid te onderzoeken? En wat kan er nogmeer worden gedaan om het maatschappelijk middenveld in Rusland teondersteunen?Dan de rol van de wapenhandel en mensenrechtenschendingen. Ik hebhet eerder ook al genoemd: de rol van bijvoorbeeld de VerenigdeArabische Emiraten en Saudi-Arabië in het leveren van wapens aangroepen in Sudan. Met die wapens wordt een vreselijke oorlog gevoerd,wordt er geweld gepleegd en worden er mensenrechtenschendingenbegaan. Is de Minister bereid om in ieder geval geen wapens meer televeren aan landen die het wapenembargo richting Sudan schenden?Voorzitter. Tot slot Gaza, want dat mag niet onbenoemd blijven als het ommensenrechten gaat. Het geweld, de oorlogsmisdaden en het risico opgenocide: het gaat maar door. We hebben het er hier heel vaak overgehad, en het wordt niet beter maar nog steeds alleen maar slechter. Ditmoet stoppen. Een permanent staakt-het-vuren hoort daarbij, net zoalservoor zorgen dat er eindelijk genoeg humanitaire hulp kan wordengegeven, alle belemmeringen daarvoor worden opgeheven en er respectvoor internationaal recht is. Hoe gaat de Minister zich voor deze zakensteviger uitspreken en inzetten?Dank u wel, voorzitter.De voorzitter:Dank u wel. Dan is het woord aan mevrouw Zeedijk van NSC. U heeft ookzes minuten.Mevrouw Zeedijk (NSC):Dank u wel, voorzitter. Zoals goed bestuur voor NSC een hoofdthema is,zo zijn in het verlengde daarvan internationale rechtsorde en universelemensenrechten wereldwijd dat ook. Waar Pieter dit thema voorheen in z’neentje uitdroeg in de Raad van Europa, zijn we nu met twintig. Waar weop sommige thema’s best pittige interne discussies hebben, zo staan weop het gebied van mensenrechten onverdeeld zij aan zij. Ik ben hiervandaag als vervanger van Caspar Veldkamp, die deze waarden in hetkabinet gaat uitdragen als beoogd Minister. Zo hopen we met NSC onzestempel steeds nadrukkelijker op het beleid te drukken.Dat is nodig, voorzitter. Want de algehele mensenrechtensituatie in dewereld verslechtert door toenemende spanningen in en conflicten.Democratische waarden worden in de westerse wereld uitgedaagd doorpopulisme, waardoor de al dan niet financiële steun voor oppositie enonderdrukte minderheden wereldwijd onder druk staat. Twee wekengeleden hadden de leden van deze commissie hier de gelegenheid omJevgenia Kara Moerza te ontmoeten. Zij is de indrukwekkende echtgenotevan Vladimir Kara Moerza, die sinds april 2022 gevangenzit en inmiddelsis veroordeeld tot 25 jaar strafkamp, omdat hij zich uitsprak tegen deoorlog in Oekraïne. Een man die twee keer op het nippertje aan de dood isontsnapt toen men hem vanuit het Kremlin probeerde te vergiftigen.Iemand die makkelijk in de VS als publicist had kunnen leven, maar die uitovertuiging naar Rusland ging.Mevrouw Kara Moerza vertelde ons over de politieke gevangenen, die opdit moment in slechte gezondheid in Russische gevangenissen zitten. Ookvertelde zij over het Russische maatschappelijke middenveld, waar mijncollega het al even over had, waarvan velen ondanks alle belemmeringennog proberen weerstand te bieden tegen het meedogenloze regime vanVladimir Poetin. De signalen zijn belangrijk, omdat we hier in het Westenze nauwelijks meer waarnemen. Poetin wil ons ook doen geloven dat deRussische bevolking achter het regime staat, wat bij lange na niet zo is.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 3986 Kan de Minister aangeven hoe de Nederlandse regering het Russischemaatschappelijke middenveld kan ondersteunen in zijn verzet en wat zijde nieuwe Minister adviseert op dit vlak? Zou een versoepeling van hetvisabeleid voor Russische mensenrechtenvertegenwoordigers ervoorkunnen zorgen dat ze hun werk kunnen voortzetten zonder gedwongen teworden om in het Westen asiel aan te vragen?Voorzitter. Het baart ons ook zorgen dat blijkbaar het lot van velehonderden Oekraïners, die zich in Russische krijgsgevangenschapbevinden, niet bekend is. Onmiddellijke toegang door het InternationaleRode Kruis tot deze gevangenen en hun registratie zijn strikt noodzakelijk.Nog nijpender is eigenlijk de situatie van de uit Oekraïne ontvoerdekinderen. Als moeder word ik er misselijk van als ik aan hun situatie denk,en velen met mij. Sommige kinderen staan nota bene al op Russischeadoptiesites. Deze kinderen moeten onder bemiddeling van het Interna-tionale Rode Kruis zo spoedig mogelijk met hun ouders herenigd worden.Wat adviseert de huidige Minister haar opvolger op dit vlak?De aandacht voor de mensenrechtensituatie in Belarus lijkt sinds deoorlog in Oekraïne verslapt. Volgens Human Rights Watch ervaren vooraladvocaten en politieke gevangen de laatste tijd enorme tegenwerkingvanuit de overheid. Ze worden bedreigd, vastgezet en veroordeeld. Eerderhebben mijn collega’s Isa Kahraman en Caspar Veldkamp tweeWit-Russische politieke gevangen geadopteerd. Wij zouden graagmevrouw Svetlana Tichanovskaja in het najaar in Den Haag ontvangen envoor deze commissie laten spreken om op deze manier hernieuwdeaandacht voor de mensenrechtensituatie in Belarus te creëren.Voorzitter. Ik heb al twee sterke vrouwen genoemd in mijn betoog, maar ikwil ook graag aandacht vragen voor de situatie van vrouwen en meisjes inAfghanistan. Sinds de taliban daar aan de macht zijn mogen meisjes nietmeer naar school en zijn veel vrouwen veroordeeld tot thuisblijven,praktisch verdwenen uit het openbare leven. Ik ben zelf trots op de sterkevrouwen in mijn eigen familie, een waarde die ik graag doorgeef aan mijndrie eigen dochters en de drie dochters van mijn zus. Als ik echter denkaan de kracht die de Afghaanse vrouwen nodig hebben om op te komenvoor rechten die wij in Nederland als doodnormaal beschouwen, kan ikalleen maar diep respect hebben voor hun moed. Met het rapport van hetUNDP hebben we concrete aanbevelingen in handen om ondernemendevrouwen in Afghanistan te ondersteunen. Waarschijnlijk is het ook bredertoepasbaar ter ondersteuning van vrouwenrechten elders in de wereld.Ondanks alles krijgt twee derde van de door vrouwen geleide onderne-mingen in Afghanistan het voor elkaar om te groeien. Die vrouwen zijnvan onschatbare waarde voor de door recessie geteisterde Afghaanseeconomie en voor de ontwikkeling van de Afghaanse maatschappij in detoekomst.Vaak missen we vanuit onze situatie in het Westen handelingsperspectief.Het UNDP-rapport biedt concrete aanknopingspunten om deze vrouwenen hun bedrijven te ondersteunen en daarmee andere vrouwen inAfghanistan hoop en toekomstperspectief te geven. Wat kan Nederlandvolgens de Minister doen om ervoor te zorgen dat de adviezen uit hetrapport zo snel mogelijk worden opgepakt? Zijn deze aanbevelingen naarhaar mening breder toepasbaar in andere regio’s?Zoals we kunnen lezen in de Mensenrechtenrapportage staan lhbtiq+-rechten wereldwijd onder druk. Het rapport noemt Uganda en Rusland,waar discriminerende wetgeving werd aangenomen waardoor deveiligheid van de regenbooggemeenschap verder is afgenomen. In veellanden is de toegang tot gezondheidszorg beperkt voor bijvoorbeeldtransgenderpersonen of mensen met hiv of aids. Nieuw Sociaal Contractwil ook hier de komende jaren extra aandacht voor vragen, omdat wij onsrealiseren dat juist Nederland hieraan een positieve bijdrage kan leveren.Tot slot een woord over geloofsvrijheid en de bescherming van religieuzegemeenschappen, een onderwerp dat NSC nauw aan het hart gaat.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 3987 Wereldwijd zijn er veel voorbeelden van onderdrukking te noemen, maarvandaag kies ik voor de jezidi’s, waarvan er nog steeds 2.700 vermist ofgegijzeld zijn door IS. NSC pleit dan ook nog steeds voor de oprichtingvan een internationaal tribunaal voor de berechting van misdrijven zoalsgenocide door IS om gerechtigheid ...De voorzitter:Kunt u afronden?Mevrouw Zeedijk (NSC):... te bieden aan de slachtoffers en straffeloosheid tegen te gaan. Dat is –mijn laatste zin, voorzitter – een belangrijk signaal, juist in deze tijd waarinhet bewaken en behouden van de internationale mensenrechtenstan-daarden belangrijker is dan ooit.De voorzitter:Dank u wel. U heeft eerst een interruptie van collega Piri.Mevrouw Piri (GroenLinks-PvdA):Een mooi betoog van mevrouw Zeedijk. Inhoudelijk kan ik me eigenlijk inalles vinden. Ik denk dat we niet moeten vergeten dat op dat befaamdeMinisterie van Buitenlandse Zaken niet alleen Caspar Veldkamp komt tezitten, maar ook een mevrouw Klever. Ik denk dat we ook een getekendhoofdlijnenakkoord niet onbenoemd moeten laten. Ik hoor NSC hierpleiten voor lhbti-rechten wereldwijd, voor vrouwenrechten, voor politiekerechten en voor godsdienstvrijheid. Dat is een pak van mijn hart, maardaar heb je wel instrumenten voor nodig. In het hoofdlijnenakkoord staateen bezuiniging van 22% op de ambtenaren. In de media zagen we al dathet ministerie heeft berekend dat als je dit inclusief de posten doet, ditertoe leidt dat wereldwijd 34 Nederlandse posten gesloten moetenworden. Mijn concrete vraag aan mevrouw Zeedijk is als volgt. Hetpleidooi van het ministerie, zo begrijp ik uit de krant, is: doe dit nou nietinclusief de posten, maar kijk alleen naar het kerndepartement inDen Haag. Hoe staat NSC daarin?Mevrouw Zeedijk (NSC):Ik had veel vragen verwacht, maar deze niet; je krijgt er altijd eentje die jeverbaast. Het hoofdlijnenakkoord bevat doelstellingen. Ook wij vinden deposten en juist hoe de posten hun werk doen inderdaad belangrijk. Dedoelstellingen van het akkoord zijn helder, maar ik wil de regering tochecht even de tijd geven om te kijken hoe ze die bezuiniging precies gaatinvullen. De afgelopen jaren is het aantal ambtenaren bij het Rijk enormgestegen. Dat leidt ook tot echt veel meer beleid en tot problemen in deuitvoering van beleid. Dat we de doelstelling hebben om dat te doenafnemen, lijkt mij dus geen slechte zaak. De werking van de posten en watde posten precies doen, juist ook in de coherentie tussen ontwikkelingssa-menwerking en handel, vinden wij wel heel belangrijk. Die twee dingenmoet de regering dus met elkaar balanceren.Mevrouw Piri (GroenLinks-PvdA):Dat geeft in ieder geval enigszins hoop; laat ik het zo zeggen. Ik hebnamelijk samen met de heer Veldkamp een bij de begroting aangenomenmotie ingediend die is gesteund door de hele Tweede Kamer, behalve dePVV en JA21, en die het kabinet opriep om in ieder geval niet op deposten te bezuinigen. Dat betekent niet dat je niet binnen de posten kanschuiven. De geopolitiek verschuift. Het is ook een politieke keuze ombijvoorbeeld meer aandacht te geven aan een bepaalde regio of aanbepaalde onderwerpen, maar de les van Rutte I, het kabinet dat gedoogdwerd door de PVV en dat aan het postennetwerk enorme schade heefttoegebracht, waarvan het herstel jarenlang heeft gekost, is om dat nietTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 3988 weer te doen. Dit geeft in ieder geval hoop dat het NSC net als bij debegroting eigenlijk nog steeds vindt dat je die bezuinigingen niet zozeerop de posten moet doen maar dat je verder moet kijken, misschien naarhet ambtenarenapparaat in het geheel. Dat is niet mijn opvatting, maardat vind ik in ieder geval minder schadelijk dan wat er in de krant stond.Mevrouw Zeedijk (NSC):Mag ik daar nog iets aan toevoegen? Ik wil er heel graag nog aantoevoegen dat we juist die langetermijnrelaties in het buitenlandontzettend belangrijk vinden en dat we echt gaan kijken hoe we diekunnen behouden. Dat zal ik ook betogen in BHOS-debat, dat voorwoensdag gepland staat.De heer Dassen (Volt):Even doorgaand op de langetermijnrelaties: die zijn volgens mijontzettend belangrijk, zeker in een tijd waarin je ziet dat de democratieënwereldwijd onder druk staan. De rol die Nederland daarin kan spelen, isopgebouwd met het postennetwerk, de kennis en de ontwikkelingssamen-werking die we de afgelopen jaren hebben gehad. Er wordt natuurlijk welook flink bezuinigd op die ontwikkelingssamenwerking. De AIV zegtdaarvan dat dit zeer onverstandig is, juist ook omdat de invloed vanandere grootmachten alleen maar groter wordt op de plekken waar jejezelf gaat terugtrekken. Ik ben dus benieuwd hoe NSC die langetermijnre-latie voor zich ziet, juist ook met landen waarin we de afgelopen jarenhebben geprobeerd te investeren en waar we nu genoodzaakt zijn om dieinvestering terug te halen.Mevrouw Zeedijk (NSC):Die conclusie lijkt me echt voorbarig. De heer Paternotte noemde de2,4 miljard aan bezuinigingen. Als je dat afpelt, lijkt die 2,4 miljard mij niethet juiste bedrag om hier te noemen. In het hoofdlijnenakkoord staatnamelijk ook dat een heel groot deel van die bezuiniging een verlaging isvan de eerstejaarsasielopvang. Dat is ongeveer 1,7 miljard of 1,8 miljarddaarvan. Dus ja, er moet bezuinigd worden en ja, dat gaat ons ook aan hethart, maar voor dit punt van het hoofdlijnenakkoord hebben we als NieuwSociaal Contract echt hard gestreden. Volgens mij is dat ook echtzichtbaar geweest. Ik ben eigenlijk gewoon trots op het resultaat.De heer Dassen (Volt):Dat is niet echt een antwoord op mijn vraag. Mevrouw Zeedijk zegt dateen deel van die bezuiniging bij de opvang van asielzoekers komt. Het isoverigens zeer de vraag of die bezuiniging realistisch is, want daarvan isal gezegd dat dit wordt ingeboekt met inachtneming van een flink dalendeinstroom. Het is nog maar de vraag of dat gaat lukken. Maar mijn vraagging juist veel meer over de langetermijnrelatie waar mevrouw Zeedijkhet over had en over hoe we die in de toekomst kunnen waarborgen. Alsje jezelf als Nederland terug gaat trekken in handelsrelaties en ontwikke-lingssamenwerking en meer ruimte geeft aan grootmachten als Ruslandof China, die daar dankbaar in springen, vraag ik me af hoe mevrouwZeedijk die twee zaken met elkaar wil rijmen. Als je een goede langeter-mijnrelatie wil opbouwen, juist in een wereld die steeds meer onder drukstaat, hoe rijmt dat dan met de bezuiniging die wordt gedaan opontwikkelingssamenwerking?Mevrouw Zeedijk (NSC):Nog even terugkomend op die bezuiniging op de asielopvang. Er staatook in het hoofdlijnenakkoord dat die, mocht die bezuiniging niet gehaaldzijn, in ieder geval niet ten koste gaat van het budget van ontwikkelingssa-menwerking. Dat vinden wij heel belangrijk. Wij gaan er ook echt optoezien dat het budget dat wel overblijft, wordt ingezet. Daarmee denkenTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 3989 wij dat de conclusie dat je niet kunt gaan voor langetermijnrelaties echtvoorbarig is. Ik zou dus zeggen: wacht even af waar de nieuwe regeringmee komt.De heer Paternotte (D66):De verwijzing naar die 2,4 miljard vind ik eigenlijk een beetje eenhotseknotsboerenkoolredenering. Je kunt zeggen: dat valt eigenlijk welmee, want nu gaat een groot deel naar eerstejaarsasielopvang. Dat klopt,maar we hebben tevens een kabinet dat zegt: we gaan ervoor zorgen dater zo veel minder asielzoekers komen dat die eerstejaarsasielopvanghelemaal niet zo veel geld meer kost. Maar dan gaat het geld niet terugnaar OS, dus is het wel degelijk gewoon een hele hoge bezuiniging. Diehad je ook kunnen aanpakken door te zeggen: dat bedrag de eerstejaarsa-sielopvang moet niet ten koste gaan van het OS-budget, want daar zit deperverse prikkel. Mijn vraag is als volgt. Als mevrouw Zeedijk ervoor is dater veel minder beleidsambtenaren komen, wat vindt zij er dan van – datheeft het ministerie natuurlijk ook laten zien – dat die ambassades enconsulaten gezien worden als onderdelen van beleid? Zij voeren onzemensenrechtenagenda uit en leveren ontzettend veel diensten aanNederlanders in het buitenland. Zijn dat plekken die zij ziet als plekkenwaar beleid wordt gemaakt?Mevrouw Zeedijk (NSC):Voor een invaller op Buitenlandse Zaken vind ik dit echt wel een moeilijkevraag om te beantwoorden. Volgens mij hebben ze, juist ook in deuitvoering, een hele belangrijke taak en ben ik het daarover met de heerPaternotte eens. Toch wil ik nog heel even terugkomen op het volgende.Volgens mij staat er echt in het hoofdlijnenakkoord dat, als we debezuiniging op eerstejaarsasielopvang niet halen, dat niet ten koste gaatvan het geld voor ontwikkelingssamenwerking. Zo moet je het, volgensmij, echt lezen. De voorstelling die u net deed, klopt dus niet.De heer Paternotte (D66):Volgens mij klopt die wel, tenzij mevrouw Zeedijk hier gaat zeggen dat, alser minder instroom is, de bezuiniging op OS wordt teruggeschroefd. Maarvolgens mij is dat niet het plan; het plan is gewoon om er 2,4 miljardstructureel af te halen, toch? Ja. Dat hebben we in ieder geval vastgesteld.Dan kan ik door.Mevrouw Zeedijk (NSC):Maximaal 10% van die eerstejaarsasielopvang mag worden betrokken bijhet totale ODA-budget. Dat is wat er staat.De voorzitter:Laten we even niet door elkaar heen praten. Eerst is de heer Paternotteaan het woord en dan geef ik mevrouw Zeedijk weer het woord.De heer Paternotte (D66):Het totale ODA-budget gaat dan met 2,4 miljard omlaag. Als er veelminder instroom is, betekent dat minder kosten voor eerstejaarsasiel-opvang. Maar dat gaat OS niet helpen, want daar gaat het geld niet naarterug. Dat is volgens mij glashelder. Mijn punt was het volgende. Ik snapbest dat u zegt dat het voor u als invaller lastig is om precies antwoord tegeven op vragen over die enorme bezuiniging. Alleen gaat het hier omnogal wat. Het sluiten van 34 posten zou de grootste terugtrekking zijnvan Nederland qua diplomatieke posten sinds de Tweede Wereldoorlog.Dat is een gigantische operatie, die natuurlijk een enorme schaduw werptover alles wat we hier bespreken over onze inzet voor mensenrechten inde wereld. Heel veel mensen die dat werk doen, maar ook bedrijven enNederlanders die in het buitenland wonen, maken zich daar ongelofelijkTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39810 veel zorgen over. Zou het daarom niet logisch zijn om die diplomatiekeposten niet te beschouwen als onderdeel van de beleidsambtenaren hierin Den Haag, maar als uitvoeringsorganisaties? Dat zou toch een veellogischer manier zijn om ernaar te kijken dan om ze helemaal mee te latenlopen in die heel onverstandige bezuinigingsoperatie in het hoofdlijnenak-koord?Mevrouw Zeedijk (NSC):De vraag blijft steeds hetzelfde, maar het frame van een bezuinigingsope-ratie van 2,4 miljard op het postennetwerk lijkt me gewoon niet tekloppen. Dat lijkt me gewoon feitelijk onjuist. Misschien moet ik de heerPaternotte offline even uitleggen hoe dat precies zit, maar dit lijkt megewoon onjuist. Wij gaan juist wel voor die langetermijnrelatie. Ik zoutoch echt even willen wachten op de uitwerking van het hoofdlijnenak-koord door de nieuwe regering. Dan kunnen we daar vanuit de Kamernatuurlijk altijd enorm kritisch naar kijken.De voorzitter:Ik zie nog twee interrupties. Eerst de heer Ceder.De heer Ceder (ChristenUnie):Fijn dat u ook aangesloten bent bij de commissie, mevrouw Zeedijk. Deheer Veldkamp wordt inderdaad Minister van Buitenlandse Zaken. Dat gunik hem; hij is een prima kerel. Maar ik heb ook het interview met hemgelezen op de NSC-website, waarin hij juist zegt dat de bezuiniging ookhet postennet fors zal raken en dat het pijn zal doen. Het kabinet gaatdoen wat het wil doen, maar ik ben toch benieuwd naar wat de opstellingvan NSC hierin zal zijn. Ik begrijp de schreeuw van het departementnamelijk wel, want zoals het er nu uitziet zullen de coalitiepartijen elkepoging om deze bezuiniging op een andere manier in goede banen teleiden, niet steunen. Ik ben dus ook wel benieuwd wat de langetermijn-visie van NSC is op dit punt. Er zullen vast ook ambtenaren zijn die kijken.Even los van wat de doelstellingen van het kabinet zijn, zou uw eigenfractie daar wat duidelijkheid over kunnen geven, omdat dat tot zorgenleidt.Mevrouw Zeedijk (NSC):Het is inderdaad een bezuiniging, dat wil ik niet ontkennen. In die zin snapik ook wat mijn collega Veldkamp heeft gezegd. Ja, het is een bezuiniging,maar het idee dat we daarmee alle langetermijnrelaties die we hebbenopgebouwd, nu in één klap afbouwen, is niet de waarheid.De heer Ceder (ChristenUnie):Dat zeg ik ook niet. Ik probeer gewoon wat duidelijkheid te krijgen, ookomdat er mensen zijn die graag wat duidelijkheid zouden willen. Volgensde berekening die in het AD terechtkwam, zou dit betekenen dat 34 van de157 posten dicht zouden moeten gaan. Als inderdaad zou blijken dat dit deopgave is, is de fractie van NSC dan bereid om ook het standpunt in tenemen dat dat te veel is?Mevrouw Zeedijk (NSC):Zo concreet kan ik er nog niet op ingaan, want ik wil de regering even dekans geven om invulling te geven aan het hoofdlijnenakkoord. Daar wil ikgraag op wachten.De voorzitter:Mevrouw Dobbe was eerst. Mevrouw Dobbe.Mevrouw Dobbe (SP):Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39811 Ik heb het allemaal een beetje aangehoord. Ik deel de mooie woorden vanNSC over het ondersteunen van gevangenen, het maatschappelijkmiddenveld in Rusland, meisjes in Afghanistan, maar ik deel ook heel ergalle kritische vragen, met de strekking dat het toch echt onmogelijk wordtom nog een deuk in een pakje boter te slaan als je daar zoveel geldweghaalt, dus die zal ik niet herhalen.Ik wil NSC een vraag voorleggen over Sudan. Op het moment datNederland wapens levert aan landen die doorleveren aan Sudan, wordendaar mensenrechtenschendingen mee gepleegd en een afschuwelijkeoorlog mee uitgevochten. Is NSC bereid om samen met ons te pleitenvoor een wapenembargo richting die landen die wapens daarnaartoedoorvoeren?Mevrouw Zeedijk (NSC):Dat is een goeie vraag. Ik vind de situatie in Sudan ook enorm zorgelijk enik maak me daar ook enorm veel zorgen over. Ik denk dat we zeker moetenbekijken hoe we kunnen tegengaan dat het conflict daar nog verderescaleert en hoe je dus ook zorgt dat daar geen extra wapens naartoegaan. Ik moet wel eerlijk zeggen dat ik niet weet hoe de stromen precieslopen, dus daar zouden we het een keer over moeten hebben. Over wat dejuiste maatregelen zijn kan ik op dit moment helaas geen antwoord geven.Mevrouw Dobbe (SP):Ik snap dat ook. Misschien is deze vraag ook te precies, maar op hetmoment dat Nederland weet dat bepaalde landen wapens of wapenonder-delen leveren aan Sudan en dat er een groot risico is dat die wordeningezet voor die oorlog en die mensenrechtenschendingen daar, zou je uitprincipe wel kunnen uitspreken: op het moment dat we dat weten, leverenwe geen wapens of wapenonderdelen meer aan die landen die leverenaan Sudan. Dat zou NSC wel kunnen doen.Mevrouw Zeedijk (NSC):Ik denk dat het juist is dat we geen extra wapens naar Sudan willen. Dat isheel juist, maar we zouden even moeten kijken naar de precieze manierwaarop, naar welke dingen je dan wel en niet verbiedt.De voorzitter:Dan nog een interruptie van collega Piri.Mevrouw Piri (GroenLinks-PvdA):Ik dacht dat we eindelijk beweging zagen bij NSC, maar ik maak me tochweer zorgen door de beantwoording van de vragen. Dit is echt heelessentieel. Het heeft geen enkel nut om elk jaar in een debat over deMensenrechtennota te spreken, op het moment dat wij 22% van onzeposten gaan sluiten. In het hoofdlijnenakkoord staat: 22% bezuinigen ophet ambtenarenapparaat. De vraag aan NSC is nogmaals of dat ookbetekent 22% bezuinigen op het postennetwerk.Mevrouw Zeedijk (NSC):Volgens mij heb ik deze vraag écht vaak beantwoord en écht vaak gezegddat we er even op moeten wachten wat de precieze invulling is. Ik ga hierniet ook nog extra onnodige zorg daarover overal ter wereld verspreiden.Ik wil echt even wachten op met wat voor voorstel de regering komt, endan kunnen we zij aan zij kritisch zijn of minder kritisch zijn, afhankelijkvan wat het voorstel precies is.Mevrouw Piri (GroenLinks-PvdA):Nou, de vraag is of wij zij aan zij gaan staan. Maar laat ik het zo zeggen.Dit is voor mijn fractie de reden dat wij voor donderdag de suppletoirebegroting hebben laten onthameren, omdat het niet zo kan zijn dat hierTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39812 onduidelijkheid over bestaat. De Kamermeerderheid, drie van de viercoalitiepartijen ... De heer Veldkamp heeft zelfs samen met mij die motieingediend. Maar ook de PVV en ook de BBB hebben gesteund dat je nietop het postennetwerk gaat bezuinigen. Dus dit is helemaal niet zo raar,nog even los van welk kabinet ook welke maatregel neemt. De vraag isvooral: vindt NSC nog steeds wat het in februari vond, wat het in maartvond, wat het in april vond? Vindt het dat nog steeds of is daar nu eenwijziging?Mevrouw Zeedijk (NSC):Volgens mij is er helemaal geen wijziging en vinden we nog steedslangetermijnrelaties ontzettend belangrijk, zowel op handel als opontwikkelingssamenwerking, dus daar kan ik mevrouw Piri geheel insteunen. Alleen, de precieze uitwerking en hoeveel posten dat dan moetenzijn, daar kan ik op dit moment geen antwoord op geven.De voorzitter:Heel kort even ter verduidelijking, want het is inderdaad een iets anderantwoord dan de vraag die werd gesteld.Mevrouw Piri (GroenLinks-PvdA):Het gaat niet om de langetermijnrelaties. De motie was heel expliciet.Gezien alles wat we weten en alle adviezen over wat er is gebeurd tijdensRutte I, met alle bezuinigingen op de posten, heeft de Kamer in een helegrote meerderheid van 121 stemmen een motie van NSC samen metGroenLinks-PvdA gesteund om niet weer die fout te maken om op hetpostennetwerk te bezuinigen. Mijn vraag is heel simpel: staat NSC daarnog steeds achter? En ik kan u vertellen: ik zal die vraag straks ook aan deVVD stellen.De voorzitter:Ja, maar dat gaat alleen niet meer, want u bent door uw interrupties heen,maar goed. Mevrouw Zeedijk.Mevrouw Zeedijk (NSC):Ik weet eigenlijk niet zo heel goed wat ik hier nog verder op moetantwoorden. Tja, ik blijf gewoon bij het antwoord dat ik dat graag van hetkabinet wil afwachten, dat we het postennetwerk zeker ontzettendbelangrijk vinden en het werk dat zij doen ontzettend belangrijk vinden.Maar voor de invulling van de bezuiniging wil ik toch nog echt even ophet kabinet wachten.De voorzitter:Dan nu eindelijk het woord voor mevrouw Kamminga. U heeft zesminuten voor uw termijn.Mevrouw Kamminga (VVD):Dank, voorzitter. Ik neem vandaag de honneurs waar voor mijn collegaBrekelmans, die zich laat verexcuseren.In dit debat staat vandaag de mensenrechtennota centraal. In het jaarwaarin de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens 75 jaarbestond, werd eens te meer duidelijk dat deze gedeelde waarden voor eengrote uitdaging staan. Oorlogen, gewapende conflicten en doelbewustemoordpartijen verwoesten het leven van velen, waarbij de nota de situatiein Oekraïne, de Palestijnse gebieden, Israël en Sudan noemt als het meestin het oog springend. We hebben het ook in deze Kamer vaak over dezeconflicten gehad.Het is pijnlijk om te constateren dat de mensenrechten wereldwijdwederom zijn verslechterd. De score van de index Freedom in the World isvoor het achttiende jaar op rij gedaald. Helaas is die trend dus al jarenlangTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39813 negatief, en dat baart mij en mijn fractie grote zorgen. Concreet is dat opvele plekken in de wereld zichtbaar. Rusland bombardeert lukraakOekraïne, deporteert kinderen en sluit mensen op met een afwijkendemening. Iran gaat door met brute repressie van de eigen bevolking, in hetbijzonder vrouwen en meisjes. China perkt vrijheden en rechten steedsverder in, met name van minderheden, en steunt wereldwijd regimes diemensenrechten bruut schenden. En zo kan ik nog wel even doorgaan,helaas.En dan zijn er nog verschillende landen die wetgeving introduceren omuitingen door lhbti strafbaar te maken, zoals Uganda en Ghana. Om nogmaar te zwijgen van de rechten van vrouwen, die ook steeds verder onderdruk komen te staan. Collega Dobbe refereerde daar al aan. Het is vanbelang om de onderliggende oorzaken te doorgronden. De macht vanChina en andere autocratische landen neemt toe, waarmee deze deinternationale rechtsorde en mensenrechten ondermijnen. De positie vanwesterse democratische landen wordt daardoor relatief zwakker. Enlanden zoals Nederland hebben dan vervolgens weer minder invloed oplanden en het mondiale Zuiden. Dat betekent dus des te meer datNederland nóg gerichter en effectiever moet optreden om mensenrechtente beïnvloeden, en daarbij steeds een brede afweging moet maken metandere belangen, zoals internationale veiligheid, handel, strategischeautonomie en grip krijgen op migratie. In dat licht wil ik de Ministervragen hoe zij de effectiviteit van het Nederlandse mensenrechtenbeleidbeoordeelt. De jaarlijkse mensenrechtennota is een heldere opsommingvan alle projecten en initiatieven waar Nederland aan bijdraagt, maar deeffecten van al deze projecten en bijbehorende uitgaven zijn onduidelijk.Kan zij daar nader op ingaan?Met die onduidelijkheid vraag ik mij af op basis van welke criteria debudgetten geografisch worden verdeeld en op basis van welke criteriabudgetten aan projecten worden toegekend. Het is wat de VVD betreftwenselijk om de inspanningen op mensenrechten zo veel mogelijk te latensamenvallen met andere prioriteiten in ons buitenlands beleid, zoalsinternationale veiligheid en grip op migratie. Een inzet voor mensen-rechten in China, Rusland en Iran kan er ook aan bijdragen dat dezelanden een minder kwalijke rol spelen ten opzichte van derde landen. Zosnijdt het mes aan twee kanten. Deelt de Minister de opvatting van deVVD dat een geografische heroriëntatie wenselijk zou kunnen zijn?Rusland is momenteel verantwoordelijk voor de meest grootschaligemensenrechtenschendingen. Op een dag zal de oorlog voorbij zijn, nietwanneer het vechten stopt maar wanneer het recht gesproken heeft en deRussische kopstukken zijn bestraft. Hoe kan er meer snelheid wordengemaakt met het opzetten van een agressietribunaal voor de misdadenvan het Russische regime?Wat betreft China wil ik specifiek aandacht vragen voor de genocide opOeigoeren. Anderhalf jaar geleden publiceerden de VN hierover eenkritisch rapport maar dat blijft onbesproken. Hoe probeert Nederlandervoor in te zetten dat hieraan opvolging wordt gegeven? Het is cynischdat uitgerekend ook islamitische landen zich hiertegen verzetten.Dan Iran. Het Iraanse regime is verantwoordelijk voor een waslijst aanwreedheden tegen de eigen bevolking, van seksueel geweld tot marte-lingen en executies. Het is positief dat de factfindingsmissie van de VNweer met een jaar is voortgezet en ik ben benieuwd hoe de Minister hetvervolg voor zich ziet. Is zij ook voorstander van een bewijzenbank zodatde informatie ook op een dusdanige manier wordt verzameld dat deIraanse autoriteiten verantwoordelijk gehouden kunnen worden?De komende twee jaar is Nederland lid van de VN-Mensenrechtenraad.Wat zijn de Nederlandse prioriteiten gedurende dit lidmaatschap? Wathoopt Nederland concreet te bereiken en bieden schendingen vanVN-resoluties over bijvoorbeeld Rusland en Noord-Korea extra aankno-pingspunten om de druk op te voeren?Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39814 Kwaadaardige regimes schenden niet alleen mensenrechten in eigen landmaar schenden ook de vrijheden in ons land door intimidatie, bedrei-gingen en spionage. De VVD vindt het goed dat het kabinet een aparteagenda heeft opgezet voor ongewenste buitenlandse inmenging, waarbijnog veel moet gebeuren. Wel is mijn vraag voor dit debat welke diploma-tieke drukmiddelen Nederland nu inzet tegen ongewenste inmengingenvanuit autoritaire regimes en welke prioriteiten de Minister hierin stelt.Staat dit volgens de Minister voldoende op de diplomatieke agenda of zijnhierbij extra inspanningen nodig? Helaas hebben we als Nederland steedsminder invloed op mensenrechten in andere landen, maar we gaan welover de vrijheid en rechten in onze eigen straten.Ten slotte wil ik nog ingaan op twee specifieke groepen. Ten eerste zienwe dat de rechten van de lhbti wereldwijd flink onder druk komen testaan, ook in sommige westerse landen. Ik wil de Minister vragen inhoeverre zij merkt dat de effectiviteit en geloofwaardigheid van deNederlandse inzet voor lhbti afneemt wanneer deze rechten ook inNederland ter discussie worden gesteld. Hoe gaat de Minister in hetmensenrechtenbeleid om met deze negatieve binnenlandse tendens?Ten tweede wil ik aandacht vragen voor de jezidi’s; mijn collega bracht datook al op en gelet op de tijd wil ik mij aansluiten bij de vragen die zijdaarover had.Dank, voorzitter.De voorzitter:U had nog een minuut spreektijd. Maar u heeft nog wel een interruptievan collega Paternotte.De heer Paternotte (D66):Ik hoor van de VVD veel dingen waar ik het mee eens ben, met name waarhet gaat over de invloed van Rusland en China en dat we ons daar veelscherper tegen teweer moeten stellen. Ik heb dan wel een vraag op hetpunt van een hele grote bezuiniging op de diplomatieke posten vanNederland en het pleidooi van de VVD voor een soort heroriëntatie. Deafgelopen jaren hebben we gezien dat China de Amerikanen heeftingehaald met verreweg de meeste diplomatieke posten in de wereld endat het dat aantal alleen maar verder uitbreidt. Mijn vraag is eigenlijk:waarom denkt mevrouw Kamminga dat China zijn diplomatieke netwerkjuist uitbreidt?Mevrouw Kamminga (VVD):Dat moet de heer Paternotte echt aan de Chinezen zelf vragen. Ik ga alleenmaar over wat wij doen. We zien dat de Chinezen op alle fronten huninvloed willen vergroten. Dat doen ze niet alleen via hun posten maar ookdoor financiële middelen en door te investeren in infrastructureleprojecten. Ik was onlangs bij de Wereldbank vanuit de commissie voorBuitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking. Ook daar zien wedat ze fors aan het investeren zijn. Daarom heb ik er daar ook voor gepleit,wat ik ook woensdag zal doen in een debat over Buitenlandse Handel enOntwikkelingssamenwerking, dat we ervoor zorgen dat de middelen diewe vanuit Nederland via dat type organisaties verstrekken, ook echt tengoede komen aan westerse bedrijven en wat mij betreft bij voorkeurNederlandse bedrijven, want we hebben de bedrijven die dat heel goedzouden kunnen. We zouden bij de Wereldbank echt meer aandachtmoeten vragen voor allerlei regelgeving waar we ons in Europa aanmoeten houden, wat denk ik heel goed is, maar waarbij we dan ook voordat soort projecten dezelfde standaarden laten gelden, zodat juist ookChinezen niet kunnen profiteren van de middelen die wij via dat typeorganisaties verstrekken.De heer Paternotte (D66):Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39815 Dank voor het advies om dat aan China te vragen. Ik vermoed dat hetantwoord zal zijn dat China gewoon heel veel waarde hecht aan helegoede verbindingen over de hele wereld. Maar ik denk dat het heel erg temaken heeft met wat mevrouw Kamminga daarna ook zegt, namelijk:meer invloed in de wereld. Dus dan is misschien gewoon de vraag: watdenkt mevrouw Kamminga dat het effect is van het sluiten van allerleidiplomatieke posten op onze invloed als Nederland in de wereld? Ik denknamelijk dat dat precies het tegenovergestelde is van meer invloed.Mevrouw Kamminga (VVD):Het is natuurlijk vooralsnog een als-danvraag, maar goed, ik heb net dediscussie in de interrupties op het betoog van mijn collega ook gehoord.Dus ik zal er maar een beetje in meegaan. Ik hou nooit zo van die politiekespelletjes. Ik hoop van harte dat de nieuwe Minister van BuitenlandseZaken iets creatiever zal zijn en dat de berichten over het onverkort 22%daarop doorvertalen iets genuanceerder zullen uitpakken. Wij hebbenaltijd gezegd dat wij het belang zien van de posten wereldwijd. Ik vind hetaan de andere kant ook weer niet zo dat je nergens op kunt bezuinigen opde posten. Het hoeft van mij ook niet dat je ze bij voorbaat helemaaluitzondert. Volgens mij kun je echt goed kijken naar wat we op de postendoen en welke er nodig zijn. Is er ook nog ruimte te zoeken in de samen-werking? Maar nogmaals, als het gaat om wat de collega’s eerder zeidenover het onverkort 22% op de posten doorvertalen: ik hoop en verwachtook dat er meer creativiteit van een nieuwe Minister van BuitenlandseZaken komt.De voorzitter:Geen verdere interrupties? O, ik zie collega Dassen.De heer Dassen (Volt):Ik wil hier toch even op doorvragen. Ik sloeg een beetje aan op deals-danopmerking van mevrouw Kamminga. Dit is volgens mij preciesgeen als-danvraag die je niet zou moeten willen beantwoorden. Je hebteen bezuiniging. Die leidt ertoe dat je minder posten hebt. Dat betekentdat je minder invloed zult hebben in de wereld, omdat je relaties minderworden. De vraag wat dat betekent voor de rol die wij straks in de wereldhebben, moeten we volgens mij dus wel degelijk met elkaar beant-woorden. We zien dat China inderdaad een steeds grotere invloed heeft.Mevrouw Kamminga gaf dat terecht aan. Ze gaf ook terecht aan dat deinvloed van Nederland en de democratieën op het mondiale zuidenminder wordt. Dan lijkt me dat precies de reden om jezelf niet terug tetrekken. Dat lijkt me een reden om de banden aan te halen, om die teintensiveren, juist om ervoor te zorgen dat je invloed dan groter wordt.Dus kan mevrouw Kamminga daar nog eens op reflecteren? Zij zegt aande ene kant dat de invloed van China groter wordt en dat onze invloedafneemt. Tegelijkertijd maakt men in dit coalitieakkoord een terugtrek-kende beweging, waardoor dat alleen maar versterkt zal worden.Mevrouw Kamminga (VVD):Dank aan de heer Dassen. Ik denk dat we allereerst moeten zeggen dat22% bezuinigen op het ambtelijke apparaat voor het gehele ambtelijkeapparaat een klap is. We moeten gewoon soms pijnlijke maatregelennemen. We hebben ook veel wensen als het gaat om het binnenlandsbeleid. Daar moeten dus keuzes in gemaakt worden. Dan vind ik het nietmeer dan terecht dan dat we over de hele linie van het ambtelijkeapparaat gaan kijken. Daar horen ook de posten bij. Dat neemt niet wegdat ik al gezegd heb dat de VVD ook het belang van die posten echt ziet.Daar hebben we ook altijd voor gepleit.Ik ben zelf ooit mijn ambtelijke carrière op zo’n post begonnen. Ik zal delaatste zijn die zegt dat het niet van toegevoegde waarde is. Maar het feitTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39816 dat je ook daar kritisch gaat kijken naar wat er wat minder kan en of erhandiger kan worden samengewerkt, is natuurlijk iets anders dan dat je jeterugtrekt uit de wereld. De VVD pleit er overigens al langer voor om datgewoon veel slimmer en effectiever te doen. Dat geldt overigens voor degehele inzet van de BHOS-begroting. We zijn nu niet altijd even gerichtbezig. Ik denk dus dat het een het ander niet hoeft uit te sluiten.Nogmaals, het beleid van met grote stappen snel thuis en de aanname datwe dus maar overal terugtrekken, dat herken ik niet.De voorzitter:De heer Dassen, tot slot.De heer Dassen (Volt):De VVD pleit voor nul euro ontwikkelingssamenwerking. Dat hebben we inhun eigen doorrekening gezien. Dus «grote stappen, snel thuis», datwordt daar volgens mij precies gedaan. Dat is precies het tegenoverge-stelde als wat de AIV adviseert. Die zegt namelijk: zorg ervoor dat je juistdie relaties opbouwt, zorg ervoor dat je investeert in die relaties. Dat isniet alleen goed voor je invloed, dat is ook goed voor het bedrijfsleven endat is ook goed voor de positie in de wereld. Ik wil mevrouw Kammingade volgende vraag stellen. Is het niet ontzettend onverstandig dat wij alsNederland, juist in een tijd waarin onze invloed steeds meer onder drukstaat, op deze manier de wereld de rug toekeren?Mevrouw Kamminga (VVD):Ik ben dat niet met de heer Dassen eens. Ik heb net ook al gezegd dat er indeze tijden waarin we allemaal de broekriem moeten aanhalen, volgensmij niks mis mee is dat we dan van iedereen vragen om te kijken of hetefficiënter en effectiever kan. Ik denk ook echt dat dat kan. Ik vind datfundamenteel iets anders dan de wereld de rug toekeren. Daar heeft deVVD ook nooit voor gepleit. U refereerde er net aan dat wij terug willennaar 0% ontwikkelingssamenwerking. Dat is natuurlijk gewoon niet waar.De bezuiniging was ten opzichte van het basispad. Daar bleef nogbehoorlijk wat over. Maar goed, volgens mij hoeven we die discussie niette voeren. Er ligt nu een hoofdlijnenakkoord. Daar staat het uitgangspuntvoor de komende jaren in. Daar zit inderdaad een bezuiniging in. In mijninbreng heb ik ook gezegd dat we volgens mij met meer focus kunnenkijken. Daar heeft de VVD al jaren voor gepleit, dus dat is echt niet nieuw.De heer Paternotte (D66):In het kader van het feit dat de heer Boswijk ook deelnemer aan het debatis, neem ik het voorzitterschap even over om hem het woord te gevenvoor een interruptie.Voorzitter: PaternotteDe heer Boswijk (CDA):Dank u wel, voorzitter. Ik deel veel van wat er al gezegd is. We zien eentelkens instabielere wereld, met een agressief China en een agressiefRusland. We zien op het Afrikaanse continent dat de bevolking er aan heteinde van deze eeuw is verdubbeld. We zien klimaatverandering. We ziende werkloosheid toenemen. Daar hebben mensen dan de keus zich aan tesluiten bij een jihadistische organisatie of in een bootje richting Europa testappen. Dan is het juist belangrijk dat je een postennetwerk hebt – datzijn onze ogen en oren – zodat je weet wat er gebeurt. Het is ook vanbelang dat je ontwikkelingssamenwerking hebt, zodat je de grondoorzaakkan aanpakken. Ik zie dat het nieuwe kabinet op allebei de punten gaatbezuinigen. Er is al veel over gewisseld.Ik wil ook weten hoe de VVD naar een ander punt kijkt. We hebben hetnamelijk altijd over ontwikkelingssamenwerking gehad, maar ik zie dat erTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39817 nu een Minister komt voor ontwikkelingshulp. Dat lijkt een semantischediscussie, maar dat is wel degelijk een ander perspectief. Bij ontwikke-lingssamenwerking kijk je namelijk hoe je duurzame groei kan brengen.Dan gaat het om duurzame langetermijnrelaties. Ontwikkelingshulp istoch meer met de dweil komen maar niet de kraan repareren. Hoe kijkt deVVD daarnaar?Mevrouw Kamminga (VVD):De heer Boswijk schetst een wel heel zwart-wit beeld van de situatie. Ikdenk dat daar echt nog wel wat kleuren tussen liggen. Óf in een bootjestappen, óf aansluiten bij een jihadistische organisatie: dat is niethelemaal het beeld dat ik herken en ook zeker niet wat wij als VVDnastreven. Dat gezegd hebbende, ga ik naar mijn reactie op «ontwikke-lingshulp». U vroeg hoe de VVD daarnaar kijkt. Het zal u niet verbazen datwij als VVD al jaren bepleiten dat handel de weg naar ontwikkeling is.«Buitenlandse Handel» staat dus nog fier voorop. We hebben er deafgelopen jaren met deze Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikke-lingssamenwerking natuurlijk ook hard op ingezet om die twee veel meeraan elkaar te koppelen. Wat ons betreft is dat nog steeds de weg, dus viahandel zorgen dat er ontwikkeling is. Daarnaast bied je waar dat nodig isook nog humanitaire hulp of anderszins hulp aan landen. Nogmaals, voorons reflecteert dat vooral de inzet op handel voor duurzame economischegroei.De heer Boswijk (CDA):Natuurlijk zullen er ook nog heel veel mensen op dat continent blijvenwonen, maar eerlijk gezegd ben ik er best somber over als ik alleontwikkelingen zie. We maakten ons zorgen over de vluchtelingenstroomin 2015. Nou, ik durf wel te voorspellen dat wat er op ons afkomt als wijnu geen acties op dat gebied ondernemen, datgene wat wij in 2015hebben gezien doet verbleken.Tot slot wil ik vragen: wat als ontwikkelingssamenwerking niet voldoendeheeft geopereerd? We hebben nu bijvoorbeeld voedselzekerheid alsproject. Dan kan je zeggen dat je elke keer voedsel naar bepaaldegebieden toe stuurt. Hoe kan je bijvoorbeeld met handel voedselzekerheidborgen? We moeten namelijk wel zien dat handel vaak juist de agrarischesector in opkomende landen om zeep helpt. Ik ben ondernemer van huisuit, dus ik hou van handel, maar handel heeft ook hele negatieve kanten.Mevrouw Kamminga (VVD):Dank voor de vragen van de heer Boswijk, waardoor ik dat nog nader kanspecificeren. Het moet namelijk niet alleen maar eenzijdige handel zijn.Handel is er wat mij betreft voor twee kanten. Het gaat ook over wat jedaarvoor nodig hebt. Met betrekking tot een land dat misschien nog watminder in staat is om die handel te faciliteren of dat een wat minderbloeiende economie heeft, vind ik dat daarbij ook hoort dat de bedrij-vigheid er op gang komt, dat wij Nederlandse bedrijven stimuleren daarhandel te gaan drijven en dat wij kijken of we de investeringsrisico’skunnen afdekken; daar hebben we nu ook interessante projecten voor.Denk aan Invest International, dat daar goede dingen doet. Atradius doetdaar goede dingen in. Ik denk dus dat het ook onze schone taak is om tezorgen dat daar een florerende economie kan worden opgebouwd. Daargeloof ik nog altijd meer in dan alleen maar het geven van goederen ofhulp. Volgens mij is de weg echt zorgen dat Nederlandse bedrijven enNederlandse kennis daarnaartoe gebracht worden, maar vooral ookzorgen dat de economieën daar gaan bloeien.De voorzitter:Ik geef het voorzitterschap terug aan de heer Boswijk.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39818 Voorzitter: BoswijkDe voorzitter:Dank u wel.De heer Ceder (ChristenUnie):Ik hoor toch wat tegenstrijdige ambities. Allereerst hoor ik dat we alsNederland met schuivende panelen ook echt stappen moeten gaan zettenop het internationale wereldtoneel. Tegelijkertijd staat daar een bezui-niging tegenover. De VVD en NSC, merk ik even op, willen tijdens ditdebat niet uitsluiten dat er bezuinigd gaat worden op het postennetwerk.Dat lijken mij twee tegenstrijdige ambities. Mijn vraag is of mevrouwKamminga daadwerkelijk gelooft dat, met het sluiten van het posten-netwerk, wij over een aantal jaar een sterkere internationale positiehebben. Of is de doelstelling van mevrouw Kamminga om in de komendejaren in het kader van de lopende bezuinigingen vooral te zorgen dat deschade beperkt wordt? Ik hoop dat ze daar een eerlijke reflectie op kangeven. Dan weten wij en de mensen die kijken ook waar ze de komendejaren aan toe zijn.Mevrouw Kamminga (VVD):Nogmaals, ik snap heel goed dat u mij en ook mijn collega aanspreekt ophet akkoord op hoofdlijnen. Dat vind ik heel logisch en ik snap het ookheel goed. Tegelijkertijd wordt dat nog nader uitgewerkt. Ik heb dusmoeite om hierop vooruitlopend een beeld te schetsen alsof het posten-netwerk opgedoekt zou worden, alsof het om een x-aantal posten zougaan waarvan we het nog helemaal niet weten. Ik heb net mijn collegahoren zeggen, maar u heeft ook mij horen zeggen, dat wij hopen dat hetpostennetwerk zo veel mogelijk wordt ontzien en dat we daar echtcreatiever in gaan zijn. En ja, ik heb ook gezegd dat we het niet bijvoorbaat moeten uitsluiten. Ik denk dat we bij het postennetwerk, net alsoveral binnen het Rijk, moeten gaan kijken: waar kan het beter enefficiënter? Nogmaals, ik vind dat iets fundamenteel anders, dus ik ga nietmee in dat frame dat we het hele postennetwerk zouden opdoeken en datwe met onze rug naar de wereld zouden gaan staan. Dan doet u dat echttekort.De voorzitter:Tot slot.De heer Ceder (ChristenUnie):Mijn vraag is, of het er nou 20, 34 of 32 worden, of mevrouw Kamminganamens haar fractie gelooft dat na het einde van deze kabinetsperiodeNederland mede door deze stappen er internationaal sterker voor staat. Ofis het de bedoeling om, met inachtneming van hoeveel posten hetworden, de schade zo veel mogelijk te beperken? Ik ben benieuwd naar devisie van de VVD op wat het effect is van het sluiten van het posten-netwerk. Worden we daardoor internationaal sterker of erkent u dat wedaar zwakker door worden, maar gaat u proberen de schade zo veelmogelijk te beperken?Mevrouw Kamminga (VVD):Mijn inzet zou zijn om het slimmer en effectiever te doen op die plekkenwaar het ertoe doet.Dank u wel, voorzitter.De voorzitter:Dank u wel. Zowaar, mevrouw Dobbe.Mevrouw Dobbe (SP):Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39819 Dank u wel, mevrouw Kamminga, voor het beantwoorden van al onzevragen en onze zorgen. Ik hoop ... ik begrijp dat u die zorgen ook welbegrijpt. Ik heb u in uw betoog ook gehoord over de rechten van vrouwenen meisjes. Nu ken ik mevrouw Kamminga als iemand die daar pal voorwil staan, dat heel belangrijk vindt en dat daarom ook noemt. Tegelij-kertijd vind ik het ook ingewikkeld; ik kan er niks anders van maken. Als erwordt gezegd dat er focus moet komen op onze focusthema’s, dusinternationale veiligheid en migratie, hoe is dat dan te rijmen als erbezuinigingen komen op ontwikkelingssamenwerking, op die diploma-tieke posten, die juist zo belangrijk zijn voor het ondersteunen van derechten van vrouwen en meisjes? Hoe kunnen we dat dan rijmen? Dat hettegengestelde ambities zijn, zie ik hier ook wel. Ik vroeg me echt oprechtaf, als het gaat over vrouwenrechten, over de rechten van vrouwen enmeisjes: als deze plannen doorgaan, hoe gaan we die dan borgen?Mevrouw Kamminga (VVD):Dank voor deze vraag van mevrouw Dobbe. Inderdaad, wij delen die inzetop gender. Vrouwenrechten en lhbtq scharen we daar dan ook vaak bij inde debatten die we hebben op het gebied van buitenlandse handel enontwikkelingssamenwerking. Ik snap dus steeds beter waarom de heerBrekelmans mij heeft gevraagd om dit debat waar te nemen, want dethematiek komt grotendeels overeen, constateer ik. Het is helemaalterecht. Wij blijven natuurlijk volop inzetten op alles wat we via de VN endergelijke doen. Er gebeurt natuurlijk ook heel veel in dat kader, juist opdeze thema’s. Daarnaast blijft er ... Het is natuurlijk niet zo dat er met hethoofdlijnenakkoord helemaal geen geld meer overblijft. U zult de VVD erdus op kunnen aanspreken dat wij juist met de middelen die er dan zijndie thema’s benadrukken. Maar voor mij horen daar ook echt vrouwen-rechten bij als een onderwerp dat hoog op de agenda staat, samen metlhbtq.De voorzitter:Tot slot.Mevrouw Dobbe (SP):Dank u wel voor dat antwoord. Ik weet dat mevrouw Kamminga het ookmeent dat dat moet gebeuren. Toch moet er dan iets gebeuren als hetgaat over de bezuinigingen op én de diplomatieke posten én ontwikke-lingssamenwerking, want die kunnen niet samengaan. Die diplomatiekeposten, weten wij, zijn ontzettend belangrijk om mensenrechtenactivistenüberhaupt te kunnen ondersteunen. Als er geen diplomatieke post is of alser alleen maar wordt gekeken naar de plekken met focus op internationaleveiligheid en migratie, dan vrees ik toch dat we daar in een tegenstellingterecht gaan komen. Ik zou toch wat concreter willen horen of mevrouwKamminga bereid is om te kijken naar extra investeringen of in ieder gevalnaar het schrappen van die bezuinigingen, zodat er daadwerkelijk ruimtekomt voor het opkomen voor vrouwenrechten en de rechten van meisjes.Mevrouw Kamminga (VVD):Nee, ik ben niet bereid om bezuinigingen te schrappen, maar ik ben welbereid om goed te kijken wat er mogelijk is binnen de beschikbaremiddelen. Dit is een van de thema’s waar ik in ieder geval altijd aandachtvoor zal blijven vragen.De voorzitter:Dank u wel. Nou, dat was ’m wel zo’n beetje, denk ik. Dan ga ik nu naarcollega Dassen.De heer Dassen (Volt):Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39820 Dank, voorzitter. Vanzelfsprekendheden zoals onafhankelijke media,journalistiek, vrijheid van meningsuiting en andere mensenrechten staanwereldwijd onder druk. Het is dus ook belangrijk dat we ons vizier richtingde wereld openhouden. De Mensenrechtennota biedt daar mogelijkhedentoe, maar dan moet daar ook naar gehandeld worden.Voorzitter. Ik wil beginnen met de situatie in Gaza. Die is namelijkonbeschrijfelijk, net als de houding van het Nederlandse kabinet tenaanzien van deze situatie. Dit gaat over 35.000 doden, het leed van degijzelaars, 70% van de huizen die kapot zijn en 50.000 kinderen met acuteondervoeding. Een onafhankelijke commissie van de VN-Mensenrechten-raad sprak afgelopen week over de oorlogsmisdaden van Hamas en overoorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid gepleegd doorIsraël. Graag een reactie van de Minister op het rapport; wat doet zijdaarmee?De hoofdaanklager van het Internationaal Strafhof wil een arrestatiebeveluitvaardigen tegen Netanyahu en Gallant. Het Internationaal Gerechtshofspreekt over een mogelijke genocide en heeft Israël opgedragen direct testoppen met de aanval op Rafah. Netanyahu en zijn regering trekken zichhier niets van aan. Sterker nog, The Guardian ontdekte dat er actieveinmenging is om de aanklager te ondermijnen. Graag hoor ik van deMinister wat zij naar aanleiding van dit bericht ondernomen heeft, zowelrichting Israël als ter bescherming van het Strafhof.Voorzitter. Gisteren stelde het Israëlische leger een tijdelijke pauze in voorhulp – Netanyahu riep hen meteen ter verantwoording – en tienduizendenIsraëli’s staan op de straat om deze waanzin te stoppen. Hoe kan het datde Minister het bij woorden houdt? In de nota wordt gesproken over dedubbele standaard. Deze lijkt mij hier zeer van toepassing. Graag eenreactie van de Minister.Voorzitter. Een sterk maatschappelijk middenveld en een onafhankelijkejournalistiek zijn essentieel in vrije democratieën. Drie jaar geleden diendeik samen met collega Van der Lee een motie in over het afgeven vannoodvisa aan journalisten, juist om deze vrijheid te waarborgen. Eneindelijk is er nu een brief, maar hoe teleurstellend is die? De Minister zegtnamelijk: het kan, maar dan moet het Vreemdelingenbesluit wordenaangepast; het is aan het volgende kabinet om dat te beslissen. Ik wil deMinister eraan herinneren dat we hier al drie jaar geleden voor het eerstop aangedrongen hebben. Het gaat daarbij om 50 noodvisa. Dat is ookniet ontzettend veel. De Minister schrijft dat ze zich inzet voor deveiligheid van journalisten, maar ik vraag mij dan af hoe het kan zijn datwe drie jaar lang hebben moeten wachten op deze brief, met daarin hetantwoord dat we het doorschuiven naar het volgende kabinet.Voorzitter. Er is een schrijnende situatie in Sudan. Daar zijn inmiddelsmiljoenen ontheemden en velen zitten in grote hongersnood. Ik wil daarde volgende vragen over stellen. Wat wordt daar nu aan gedaan? Wehoren dat de fact-finding mission mogelijk te weinig financiële middelenheeft. Wat wordt er dus gedaan aan de humanitaire situatie? Wat doen wetegen de inmenging van Rusland in het conflict en tegen de bouw van eenmarinebasis in de Rode Zee? Ook hier zien we weer hoe andere groot-machten hun invloed aan het uitbreiden zijn.Voorzitter. Daar gaat ook buitenlandse handel en ontwikkelingssamen-werking over. Het is meer dan winst maken en eigen belang. Het creëerteen stabiele wereld. Het geeft de mogelijkheid om mensenrechten inNederland, Europa en elders in de wereld te versterken. Het geeft ook demogelijkheid om invloed te hebben in een wereld die steeds agressieverwordt en die onder druk komt te staan. Ik wil de Minister vragen welkegevolgen zij voorziet van de voorgenomen bezuinigingen van 2,4 miljard.En welke impact heeft de mogelijke wegbezuiniging van posten voor delangetermijnpositie van Nederland in het internationale speelveld?Dank u wel.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39821 De voorzitter:Dank u wel. Dan de heer Ceder.De heer Ceder (ChristenUnie):Dank u wel, voorzitter. De grondslag voor de vrijheid, gerechtigheid envrede in de wereld is de erkenning van de inherente waardigheid en degelijke en onvervreemdbare rechten van alle leden van de mensenge-meenschap. Dat staat in de preambule van de Universele Verklaring vande Rechten van de Mens. Voor de ChristenUnie is die inherentewaardigheid en gelijkheid van mensen uiteindelijk gebaseerd op dewoorden uit het eerste hoofdstuk van de Bijbel, waar staat dat God, deSchepper, de mens heeft gemaakt naar zijn eigen beeld.Voorzitter. Er is al een flink aantal vragen gesteld over de situatie inSudan, Ethiopië. Ik sluit me dus aan bij die vragen. Ik wil nu inzoomen opeen tweetal landen. Dat heeft te maken met het thema godsdienstvrijheid.Deze bijdrage spreek ik overigens ook uit namens de SGP. Als we kijkenhoe het gesteld is met het eerbiedigen van het recht op vrijheid vangodsdienst, dan valt op dat christenen de meest vervolgde groep zijn inde wereld. Volgens Open Doors hebben 317 miljoen christenen in dewereld te maken met zeer zware tot extreme vervolging. Mijn vraag is ofde Minister dit beeld herkent.Ik zou twee landen willen uitlichten: Nigeria en Pakistan. Allereerst desituatie in Nigeria. Nog maar een week of drie geleden was er dit berichtuit Nigeria: 8 mensen vermoord en 160 ontvoerd, hoofdzakelijk chris-tenen. In 2023 zijn volgens de International Society for Civil Liberties &Rule of Law 8.000 christenen in Nigeria vermoord. Sinds de opkomst vanBoko Haram zijn er 150.000 mensen vermoord, van wie 100.000 chris-tenen. 46.000 waren moslims, die blijkbaar niet aan de standaarden vande jihadisten voldeden, naast nog eens 4.000 leden van andere religieuzegroepen. Herkent de Minister deze cijfers? In een eerdere beantwoordingvan schriftelijke vragen hierover lijkt de Minister te benadrukken dat hetgeweld niet over geloof gaat, maar over schaarse grond en klimaatveran-dering, en dat dat eigenlijk de oorzaak was. Maar speelt geloof toch nieteen bepalende rol als er tweemaal zoveel christenen slachtoffer zijn en alsde Fulaniherders feitelijk ook moslimdorpen ontzien bij hun moordpar-tijen? Ik zou graag zien dat uitgezocht wordt waar groeperingen als BokoHaram hun financiering vandaan halen. Zou de Minister hier onderzoeknaar kunnen doen?Voorzitter. Dan de situatie in Pakistan. Daar zijn christen maar een helekleine minderheid, maar ze lijken wel rechteloos en vogelvrij. Als iemandhen maar beschuldigd van iets godslasterlijks, zijn ze eigenlijk al ten dodeopgeschreven. Zelfs als ze door het juridisch systeem beschermd envrijgesproken worden, kan hen nog altijd een volksgericht wachten.Pakistan geniet van de GSP+-status bij de EU. De «Generalised Scheme ofPreferences Plus»-status biedt Pakistan voordelen bij de handel metEuropa. Moeten we, juist ook omdat deze straffeloosheid in stand blijft, demanier waarop christenen behandeld worden in Pakistan niet serieus meelaten wegen voordat die status weer automatisch verlengd wordt? Zou deMinister dit in Europa kunnen aankaarten?Voorzitter. In het brede kader heeft Nederland zich in de VN-Mensen-rechtenraad ingezet voor de afschaffing van de doodstraf voor blasfemieen afvalligheid. Ik begrijp dat dit met enig succes gebeurde, waardoor ineen VN-resolutie blasfemie en afvalligheid ook veroordeeld worden alsgronden voor de doodstraf. Dat is een goede ontwikkeling. Maar welkemogelijkheden ziet de Minister om verdere stappen te zetten om dit soortwetgeving en deze strafmaat terug te dringen?Voorzitter. Tot slot de ondersteuning van de VN-gezant voor godsdienst-vrijheid. Nederland heeft een aantal jaren geleden financiële steungeboden aan het belangrijke werk van de United Nations SpecialTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39822 Rapporteur on Freedom of Religion or Belief. Welke mogelijkheden zijn ernu om het werk van mevrouw Nazila Ghanea te ondersteunen?Tot zover, voorzitter. Dank u wel.De voorzitter:Dank u wel. Dan is het woord aan collega Piri.Mevrouw Piri (GroenLinks-PvdA):Dank, voorzitter. Met een kleine 18 miljoen inwoners is Nederland geengrote mogendheid. Wij leunen voor onze veiligheid en welvaart op eenwereld die gebaseerd is op regels. Het is dan ook niet voor niets datbevordering van de internationale rechtsorde in onze Grondwet isverankerd. Het respect voor mensenrechten is een onlosmakelijkonderdeel van onze waarden en om die reden ook al decennialang eenhoeksteen van ons buitenlandbeleid. Met grote zorgen kijk ik dan ook naarde plannen van de aanstaande coalitie. Mensenrechten worden niet eensgenoemd in het hoofdlijnenakkoord. Er zouden wereldwijd 34 Neder-landse posten kunnen sneuvelen in de rancunedrift van het PVV-kabinet.De grootste bezuiniging ooit op ontwikkelingssamenwerking is aange-kondigd. Laten we het maar niet hebben over de persoon die die post ooknog eens schijnt te gaan bemannen. We moeten afwachten of alle vier departijen zich blijven committeren aan de steun voor Oekraïne. We weten inieder geval één ding zeker: de internationale positie van Nederland zal dekomende tijd ernstig verzwakt worden.Voor de fractie van GroenLinks-PvdA is het essentieel dat we mensen-rechten wereldwijd hooghouden, dat we ons blijven inzetten voor devrijlating van politieke gevangen, zoals Osman Kavala, SelahattinDemirtas¸, Nasser Zefzafi en de journalisten Omar Radi en Vladimir KaraMoerza, dat we blijven investeren in het maatschappelijk middenveld inOost-Europese landen via het Matra-programma, dat Nederland eenvoortrekkersrol blijft spelen in het tegengaan van straffeloosheid dooronafhankelijke onderzoeken en bewijzenbanken te financieren, zoals we aldeden in het geval van bijvoorbeeld Belarus en de Russische slachting inBoetsja. Maar het is ook essentieel dat we zonder aarzeling staan voor denaleving van het internationaal recht en de onafhankelijkheid van deinternationale gerechtshoven waarvan we gastland zijn. Ik maak me echtzorgen over de zwijgzaamheid van het kabinet daarover.Meer dan drie weken geleden verscheen in internationale media hetbericht over de vermeende spionage- en intimidatiepraktijk van Israëltegenover het Internationaal Strafhof. Tot op heden hebben we hierovergeen enkel woord gehoord van de Minister. Wat heeft zij de afgelopenweken gedaan, los van het beantwoorden van de Kamervragen – hoop ik –waarvan de deadline morgen is, om de onafhankelijkheid van het ICC enhaar medewerkers te bewaken? Heeft zij de Israëlische ambassadeur ophet matje geroepen of diplomaten het land uitgezet? Heeft zij haarIsraëlische collega gebeld om te zeggen dat deze strafbare praktijkenonmiddellijk moeten stoppen?Voorzitter. Vanwege de tijd sluit ik me wat betreft Gaza aan bij de vragenvan de heer Dassen.Dan een ander onderwerp. Welke stappen heeft de Minister gezet voor hettegengaan van buitenlandse intimidatie van diasporagroepen in ons land?Die zorg leeft heel breed in deze Kamer. Er zijn een aantal schokkendeberichten geweest over de brute wijze waarop de Chinese autoriteiten hierin Nederland mensen intimideren. We weten dat Iran in de afgelopenjaren zelfs liquidaties heeft gepleegd op ons grondgebied. Via onderandere de ambassades en consulaten van Turkije en Marokko wordenNederlandse staatsburgers in de gaten gehouden. Eerder heeft hetkabinet, bij monde van Minister Hoekstra, al aangekondigd te komen meteen meldpunt voor slachtoffers van ongewenste buitenlandse invloed. Ikweet dat hier achter de schermen aan wordt gewerkt, maar waarom is datTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39823 meldpunt er nog steeds niet? En wanneer is het wel te verwachten? Graageen reactie van de Minister.Voorzitter. Vijf dagen geleden lazen we in de Financial Times datvier Oekraïense kinderen die in 2022 door Rusland zijn ontvoerd, teradoptie op Russische websites zijn geplaatst. Hun persoonsgegevens zijnveranderd, de namen zijn gerussificeerd en de leeftijden zijn bewerkt. Hunhele persoonlijke Oekraïense geschiedenis is gewist. De Oekraïenseautoriteiten schatten dat er in totaal 20.000 kinderen door Rusland zijnontvoerd. Gelukkig zijn er journalisten die deze wrede oorlogsmisdadenaan het licht brengen en maatschappelijke initiatieven, ook in ons land,die hun best doen om zo veel mogelijk kinderen uit de frontlinie teevacueren om te voorkomen dat ze naar Rusland worden gedeporteerd.Deze initiatieven werken ook aan de re-integratie van een klein aantalkinderen dat gelukkig terug is gehaald naar hun familie in Oekraïne. Kande Minister aangeven of zij dit soort initiatieven steunt die direct tengoede komen aan de veiligheid van Oekraïense kinderen, bijvoorbeeld uithet net toegekende budget van 2,5 miljoen aan BuHa-OS-gelden voorOekraïne?In april heeft de Europese Raad conclusies aangenomen over de betrek-kingen met Turkije. Voorafgaand aan de Raad heeft de Kamer via eenmotie van collega Kahraman en mijzelf het kabinet verzocht om demodernisering van de douane-unie met Turkije ten minste voorwaardelijkte maken aan het respecteren van de uitspraken van het Europees Hofvoor de Rechten van de Mens door Turkije. In het verslag van de Raad zieik niets staan over de uitvoering van deze motie. Kan de Ministeraangeven of premier Rutte dit bij de Raad heeft ingebracht en hoe zij zichblijft inzetten voor de vrijlating van de politieke gevangenen? Al is ditmisschien een beetje een rare vraag in haar laatste week.Ik heb ten slotte nog een korte laatste vraag. Bij de begrotingsbehandelingeerder dit jaar is een amendement van collega’s Veldkamp, Paternotte enmijzelf aangenomen voor 2 miljoen aan aanvullende steun voor hetMatra-programma in 2024, met de wens voor nog eens 2 miljoen in 2025.Is de steun voor 2024 reeds aan organisaties toegekend?Dank u wel.De voorzitter:Dank u wel. Ik wil collega Paternotte vragen om het voorzitterschap evenover te nemen.Voorzitter: PaternotteDe voorzitter:Zeker. Ik geef meteen het woord aan de heer Boswijk, die spreekt namenshet Christen Democratisch Appèl.De heer Boswijk (CDA):Geweldig hoe u dat uitspreekt.Voorzitter. Als je als laatste bent, is het altijd een beetje lastig om je eigentekst overeind te houden, dus ik ga er wat staccato doorheen.Allereerst sluit ik me aan bij de opmerking van collega Paternotte over hetpostennetwerk. Ik vond zijn voorstel over het aanpakken van nepnieuws inde Sahelregio heel goed. Ik beveel dat ook aan. Dat is een enorm grootprobleem.Voor de rest sluit ik me aan bij de opmerking van collega Dobbe overvrouwenrechten. We hebben de laatste tijd vaak opgetrokken als het gaatom Afghanistan. In het licht daarvan ben ik benieuwd hoe het staat met deuitvoering van mijn motie over het op een concrete manier betrekken vanmaatschappelijke organisaties in Afghanistan. Ik ben ook benieuwd hoede Minister kijkt naar de rondetafel die pas geleden is georganiseerd metverschillende sprekers vanuit Afghanistan die met de taliban te dealenTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39824 hebben. Heeft het ministerie meegekeken? Daar ben ik gewoon nieuws-gierig naar.Ik sluit me ook aan bij de punten die collega Ceder heeft gemaakt over dechristenvervolging in Pakistan. Ik zou daar het land Irak aan willentoevoegen, in het bijzonder omdat we op dit moment op verzoek van IrakNederlandse militairen leveren en daar op dit moment nog steedschristenvervolging plaatsvindt. Zou het feit dat we militairen leveren endat we de mannen en vrouwen die we daar inzetten in gevaar brengen,niet wat extra gewicht in de schaal kunnen leggen?Ik sluit me ook aan bij de opmerkingen van collega Piri over de binnen-landse inmenging van onder andere Iran, China, Eritrea en noem het maarop. Ik ben heel benieuwd naar de reactie daarop.Er is veel gezegd over wat er in Israël en Gaza gebeurt. Ik wil graag extraaandacht vragen voor de illegale nederzettingen op de WestelijkeJordaanoever. We hebben vrij lang geleden vragen gesteld over de Tent ofNations, van een christelijk-Palestijnse familie, die op papier alle eigen-domsrechten heeft maar toch nog steeds te maken heeft met hetonteigenen of innemen van haar land, ook met geweld en ook in deafgelopen weken. Ik vraag me dan ook af waarom het zo lang moet durenvoordat we een antwoord krijgen op de vragen daarover. Ik denk dat hetheel belangrijk is dat we hier een voorbeeld stellen.Dan Myanmar. We hebben ons eind vorig jaar aangesloten bij degenocidezaak. Ik ben eigenlijk wel benieuwd hoe het staat met deambassadeur van Myanmar. Hebben wij nog een ambassadeur hier inNederland zitten? Of zit die misschien in Brussel en vertegenwoordigt dieook Nederland? Ik ben benieuwd hoe zo’n ambassadeur hier op ditmoment nog beweegt en hoe die relaties dan ook zijn.Ten slotte wil ik mijn tijd besteden aan de Oeigoeren. Een aantal collega’sheeft daar ook al iets over gezegd. Ik wil er iets langer bij stilstaan. CollegaPaternotte benoemde het inderdaad al: op dit moment is er sprake vanconcentratiekampen met meer dan één miljoen Oeigoeren. De Kamerheeft in 2021 ook een motie aangenomen die vraagt om hierbij overgenocide te spreken. Het kabinet heeft toen aangegeven dat die kwalifi-catie op dat moment niet aan de orde was. Het kabinet schreef als reactieop de motie dat bij de afweging om tot de erkenning van genocide over tekunnen gaan, leidend is dat er uitspraken van internationale gerechts- enstrafhoven voorliggen – maar daar is China geen lid van – of dat ereenduidige conclusies zijn gevolgd uit wetenschappelijk onderzoek –wellicht is dat inmiddels zo – of dat het is vastgesteld door de VN; maardaar kan China ook een veto over uitspreken. Ik ben heel benieuwd wat destand van zaken op dit moment is. En wat heeft het kabinet nog meernodig om dit wél als genocide te erkennen? Welke landen binnen de EUzijn bereid om hier wel nog stappen op te zetten? Is de Minister bereid omzelf met een stappenplan te komen, waarmee duidelijk gemaakt wordtonder welke voorwaarden erkenning van genocide wél mogelijk kanworden gemaakt?Dank u wel.De voorzitter:Dank aan de heer Boswijk voor zijn bijdrage. Dan geef ik hem hetvoorzitterschap terug.Voorzitter: BoswijkDe voorzitter:Dank u wel. Dank aan de collega’s voor de vragen. We hebben erbehoorlijk wat gesteld, ook aan elkaar. We schorsen voor twintig minuten.Om 15.40 uur zijn we hier weer terug.De vergadering wordt van 15.18 uur tot 15.43 uur geschorst.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39825 De voorzitter:Ik wil de Minister het woord geven voor haar eerste termijn.Minister Bruins Slot:Voorzitter, dank u wel. Voordat ik van start ga wil ik even de structuuraangeven. Ik begin met een algemene inleiding. Daarna behandel ik eenpaar vragen over het beleid algemeen. Vervolgens ga ik in op een aantalthema’s, te weten lhbtiq+, huwelijkse gevangenschap, mensenrechtenver-dedigers, vrije media en godsdienstvrijheid. Tot slot hebben de ledendiverse vragen gesteld over landenspecifieke situaties in Gaza, Oekraïneen Sudan.Voorzitter. Dank voor de inbreng van de leden. Zoals alle leden aangevenstaan de mensenrechten, de democratische rechtsstaat en de interna-tionale rechtsorde wereldwijd steeds meer onder druk. Dan gaat het nietalleen om de conflicten die we dagelijks zien. Het gaat juist ook om deonderliggende zorgelijke trends.Twee keer twee interrupties, begreep ik, voorzitter?De voorzitter:Ja.Minister Bruins Slot:Laten we kijken naar een aantal van deze constateringen, bijvoorbeeld deconstatering van Freedom House dat nog slechts een kleine 20% van dewereldbevolking in een vrije samenleving woont. In 2005 was dat nog46%. Dat is een enorme verslechtering wereldwijd. Autoritaire leiders diede universaliteit van mensenrechten relativeren, krijgen internationaal eensteeds grotere invloed. Dat leidt op nationaal en internationaal niveau toteen uitholling van de fundamentele rechtsnormen en de internationaleafspraken. Het is van belang om onze bijdrage te leveren aan het zo veelmogelijk voorkomen daarvan, want juist landen die democratischewaarden en mensenrechten omarmen, zijn eerder geneigd om bij tedragen aan een wereld die functioneert op basis van afspraken en niet ophet recht van de sterkste.Dat zien we ook terug, zoals meerdere leden aangaven, op het gebied vanhet verspreiden van desinformatie, vaak in gecoördineerde buitenlandsebeïnvloedings- en inmengingscampagnes. Rusland verspreidt viadesinformatie valse narratieven over de oorlog tegen Oekraïne. Zopubliceerde Frankrijk afgelopen week een nieuw rapport overpro-Russische nepaccounts die websites van mediaoutlets en interna-tionale organisaties nabootsen en zo desinformatie verspreiden. Intoenemende mate zien we het gevaar van desinformatie. In een vrijesamenleving zoals in Nederland botst dat tegelijkertijd, en terecht, met devrijheid van meningsuiting. De komende jaren zal het zoeken zijn naar eenbalans: hoe gaan we desinformatie goed bestrijden, waarbij zoietsbelangrijks en waardevols als de vrijheid van meningsuiting wel palovereind blijft staan?Je ziet dat de onafhankelijke media wereldwijd onder druk staan.Aanvallen op mensenrechten zijn uiteindelijk gericht tegen universelerechten, democratie en rechtsorde. Zonder deze gedeelde normen wordtde wereld minder voorspelbaar en daarmee ook instabieler. Debescherming en bevordering van de mensenrechten, de democratischerechtsstaat en de internationale rechtsorde zijn daarom een sleutele-lement van het Nederlandse buitenlandbeleid en een welbegrepeneigenbelang.Tijdens de Raisina Dialogue in India werd ik aangesproken over dewesterse waarden. Ik gaf toen aan: nee, dit zijn uiteindelijk universelewaarden die we met elkaar delen. Zoals meerdere leden hebben aange-geven, hebben we een grote opdracht: accountability, maar bijvoorbeeldook lhbtiq+-rechten; ik kom daar later nog op terug. De beleidsnotaTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39826 Mensenrechten, democratie en internationale rechtsorde laat dit ook zien.In het eerste debat over mensenrechten, volgens mij in september,hebben wij het erover gehad dat die onlosmakelijk met elkaar verbondenzijn. Dat betekent dat mensenrechten, democratie en internationalerechtsorde gezamenlijk een robuust kader moeten blijven en ook eenbelangrijk richtsnoer van het handelen in het buitenlandbeleid moetenzijn. Dat maakt ook dat bij elke mensenrechtenschending en de universa-liteit daarvan accountability altijd belangrijk is; dat gesprek hebben wenatuurlijk vaker in deze Kamer gehad. We staan dus achter multilateraleorganisaties zoals het Internationaal Strafhof en bijvoorbeeld ook hetOffice of the High Commissioner for Human Rights om niet alleen naarschendingen in Gaza, die beide partijen begaan, maar ook naar de inval inOekraïne onderzoek te kunnen doen en daar uiteindelijk ook het oordeelover te kunnen vellen. Hier zetten we in de Mensenrechtenraad ook hardop in. Dat betekent dat we dat ook overal met luide stem moeten blijvendoen, maar wel in een dialoog met verschillende landen. Ik kan me noggoed een gesprek herinneren dat ik met een niet nader te noemenbewindspersoon in het kader van Afrika had over lhbtiq+-rechten. Daarbijkwam als antwoord terug: dat zegt u waarschijnlijk alleen tegen mij. Toenzei ik: nee, dat zeg ik niet alleen tegen u; ik zeg dit tegen alle landen die opdit moment wetgeving aannemen die de positie van lhbtiq+-personenverslechtert. Dat maakt dat we die open dialoog met elkaar moetenaangaan en dat we niet moeten ophouden met praten op het moment datde term «dubbele standaarden» terugkomt. We zullen allemaal soms hetoordeel over elkaar kunnen vellen dat er dubbele standaarden zijn, maardie dialoog is essentieel.Voor die dialoog is ons postennet essentieel, want zelf aanwezig zijn enzelf aan tafel zitten met personen maakt gewoon een megaverschil uit meteen situatie waarin je dat op afstand doet. Wat doen ze op mensen-rechten? Ze monitoren de mensenrechtensituatie in het land en voerenstructureel een dialoog met de regering en ook met het maatschappelijkmiddenveld. Dat doen ze ook via het decentrale Mensenrechtenfonds.Daar ondersteunen ze die maatschappelijke organisaties en overheidsin-stanties mee. Als deze inzet wegvalt, zal dat dus ook gewoon impacthebben op het mensenrechtenbeleid dat uitgevoerd wordt. Hoe dezeimpact zal neerslaan is natuurlijk ook onderdeel van de verdere uitwerkingvan de afspraken in het hoofdlijnenakkoord en de keuzes die mijnambtsopvolgers gaan maken. Wat daarbij complicerend is – dat zag ik hiernog niet echt terugkomen in de dialoog – is dat in de keuzes die zijngemaakt, de uitvoering heel erg los is gekoppeld van beleid.Vroeger waren er inderdaad nog een buiten- en een binnendienst enwerden de posten nog gezien als een uitvoeringsorganisatie. Maar in diecultuur van al die jaren terug heeft men gezegd: ja, maar we zijn éénteam; we spreken dus niet van «uitvoering hier en beleid daar», maar van«één geheel». Dat betekent dat heel BZ onder die grote pot is gevallen vandie 22%, omdat men geen onderscheid meer maakt tussen beleid enuitvoering, terwijl de ambassades uiteindelijk wel – hoe zal ik het zeggen?– met hun voeten in de klei staan. Dat maakt de impact nog wat harder tenopzichte van de sociale zaken, waarbij alle uitvoeringsorganisatieserbuiten zijn gelaten. Dit is technische informatie. Ik denk dat het goed isom dit te weten.De voorzitter:U heeft een interruptie van collega Piri.Mevrouw Piri (GroenLinks-PvdA):Heel fijn dat de Minister dit helder maakt, maar mijn vraag is of zij kanvertellen wat voor onrust er op het ministerie is sinds deze bekendmaking.Minister Bruins Slot:Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39827 Op het moment dat er bezuinigingen worden afgekondigd op eenministerie, betekent dat dat men zich heel hard gaat voorbereiden op hetgesprek met de nieuwe bewindspersonen over hoe dat op een goedemanier moet gebeuren. Dat doet iedereen vanuit grote ambtelijkeprofessionaliteit. Het is niet aan mij om vooruit te lopen op degene diewaarschijnlijk binnen twee weken mijn ambt gaat overnemen, maar hetgebruik in een ministerie is dat men met grote professionaliteit zo goedmogelijk zo’n hele uitdagende opgave tegemoet gaat. Dit is natuurlijk weleen verstrekkende opgave.Mevrouw Piri (GroenLinks-PvdA):Dat begrijp ik. Ik twijfel op geen enkele manier aan de professionaliteit vande ambtenaren. Ik wil de Minister ook niet in een moeilijke positiebrengen, maar het is niet voor niks dat de alarmbellen, ook in de media,worden geluid. Er wordt echt een beroep gedaan om in ieder geval debezuinigingen op de posten niet net zo door te voeren als op hetministerie hier aan de overkant, zoals in het besluit staat. Mijn vraag aande Minister is dus toch als volgt. Laat ik ’m anders invullen, op zo’nmanier dat ze er misschien wel antwoord op kan geven. In februariontving de Minister bij het begrotingsdebat de motie waarbij een helegrote Kamermeerderheid zei: kijk of je misschien op basis van degeopolitiek zou moeten schuiven in de posten, maar laten we in iedergeval niet bezuinigen. Toen hebben we de Minister ook gevraagd om inkaart te brengen waar die verschuivingen dan in zouden moeten zitten.Kan ze daar misschien iets over zeggen?Minister Bruins Slot:Laat ik het allereerst nog wat concretiseren om toch een beetje invulling tegeven, maar vooral vanuit het debat dat we nu met elkaar voeren. Voorhet Mensenrechtenfonds geldt bijvoorbeeld dat het voor een groot deeluit non-ODA bestaat. Als je veiligheidsvraagstukken uitzondert, betekentdat dus dat als je keuzes moet maken binnen het non-ODA-beleid, diekeuzes vaak ook mensenrechten kunnen raken. Dat maakt mij nu alsMinister in ieder geval wel terughoudend om bijvoorbeeld nieuwetoezeggingen te doen. Ik wil ook niet mijn ambtsopvolger opgaven gevendie niet uitvoerbaar zijn vanuit de keuzes die hij samen met de collegaenog dient te maken. Feit is, los van het postennetwerk: daar waar je bent,kun je het verschil maken.Dat geldt niet alleen voor BZ. Een groot deel van het werk dat de postendoen, is bijvoorbeeld het ervoor zorgen dat de agenda op groenewaterstof kan worden uitgevoerd. Ook werken zij aan de agenda op hetgebied van migratie, door migratieovereenkomsten te maken. Zij werkenaan beter watermanagement en watervoorzieningen die daar zijn. Op hetmoment dat je keuzes moet maken in de samenstelling en omvang van deposten raakt dat niet alleen het buitenlands beleid van BuitenlandseZaken, maar ook alle andere ministeries. In de weging daarvan moet jedus ook oog hebben voor wat dat betekent voor wat je nog kan doen ophet gebied van bijvoorbeeld handel, de grondstoffenagenda en dat soortzaken. Ik probeer zo gewoon feitelijk uit te leggen hoe dat op zo’n postwerkt. Ik weet dat mevrouw Piri dat vanuit haar achtergrond weet, maarhier kan aan gedacht worden.De voorzitter:Vervolg uw betoog.Minister Bruins Slot:De budgetten voor activiteiten om mensenrechtenschendingen tegen tegaan worden per ambassade toegekend op basis van de jaarplannen vande posten. In deze jaarplannen wordt beoordeeld of de aanvullende inzetwenselijk of nodig is. De projecten worden getoetst op basis van hunTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39828 bijdrage aan het behalen van de resultaten zoals ook is uiteengezet in denota Mensenrechten – Democratie – Internationale Rechtsorde. Hetresultatenkader dat nu op verzoek van de Kamer is gemaakt biedt hier ookconcrete handvatten voor. Het merendeel van de fondsen wordt besteedin de ring om Europa en Afrika. Dat heeft ook met stabiliteit en veiligheidte maken. Het heeft eigenlijk ook direct een relatie met alle andereonderwerpen die ik zonet noemde. Het staat dus nooit op zichzelf.Mevrouw Dobbe vroeg naar vrouwelijke mensenrechtenverdedigers. Ja,ik deel de zorgen over de toenemende dreigingen tegen mensenrechten-verdedigers in het algemeen. Vrouwelijke mensenrechtenverdedigershebben ook nog te maken met extra dreigingen en specifieke dreigingenomdat ze vrouw zijn. Ik kan er eigenlijk niets anders van maken. Het isgewoon zo. We hebben binnen de bestaande mensenrechtenprogramma’sdus ook extra aandacht voor vrouwelijke mensenrechtenverdedigers. Zowordt binnen het beleidskader Safety for Voices ook ingezet op de digitaleen fysieke veiligheid van vrouwelijke mensenrechtenverdedigers.Mevrouw Dobbe (SP):Voorzitter, ik weet niet precies hoe het zit met aantallen interrupties, maarmag ik ze ook gewoon losknippen en een verhelderende vraag stellen?De voorzitter:Bij voorkeur niet, anders wordt het voor mij helemaal ingewikkeld. Hetliefst dus gewoon twee om twee, als het kan.Mevrouw Dobbe (SP):Oké, dan ga ik een onduidelijke vraag stellen en dan ... Nee, grapje.De voorzitter:U stelt alleen maar duidelijke vragen. Zo ken ik u tenminste.Mevrouw Dobbe (SP):Het is in ieder geval goed om te horen dat er specifieke aandacht is voorvrouwelijke mensenrechtenactivisten en voor activisten die opkomen voorvrouwenrechten. Alleen heb ik daar zelf geen specifiek beeld bij. Het blijftredelijk abstract. Eigenlijk zou mijn vraag dus zijn, en die moet ik zometeen dus nog een keertje stellen, of u bereid bent om dat in ieder gevalvoor ons te specificeren. Welke maatregelen zijn er? Hoe wordt dit nuweergegeven in het beleid? Dan weten wij als Kamer ook of wij nog omaanvullende maatregelen zouden willen vragen. Ik kan nu gewoon nietinschatten of dit voldoende is. Ik kan niet inschatten of die activisten nuvoldoende in het beleid worden geborgd en of zij voldoende wordenbeschermd.Minister Bruins Slot:Ik kan daar een paar dingen over zeggen. Het eerste is: wat we doen, isproberen gendergerelateerde desinformatie en haatcampagnes tegen tegaan. Dat doen we bijvoorbeeld met het Safety for Voices-programma. Endat doen we ook door de digitale en fysieke veiligheid van vrouwelijkemensenrechtenverdedigers te versterken. Ook geven we politieke enfinanciële steun aan vrouwenrechtenorganisaties en aan de versterkingvan het maatschappelijk middenveld. Dat doen we onder andere via hetSDG 5-fonds, de Sustainable Development Goals. Dat ziet specifiek op hettegengaan van geweld tegen vrouwen en meisjes.We zijn niet altijd overal even helder over welke organisaties dat zijn, wantwe moeten er rekening mee houden dat die organisaties zelf ook vaak temaken hebben met een negatieve bejegening. We kijken altijd goed inhoeverre we met dat soort organisaties wel of niet direct de boer op gaan,want dat helpt ook niet altijd in die landen.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39829 Ik vind het prima om in tweede termijn nog even terug te komen op dewerking van dat fonds.Mevrouw Dobbe (SP):Dat is heel fijn. Alles wat we daarover weten is goed. Dan krijgen we daarook een beter beeld bij. Mijn vervolgvraag is dan: wat is er nodig om deinspanningen van de Nederlandse overheid en de financiële steun aanorganisaties die wat doen om vrouwen te beschermen te borgen? Ik hebdaar wel zorgen over. Stel dat die financiële steun wegvalt, bijvoorbeelddoor het hoofdlijnenakkoord of het verminderen van diplomatieke posten,loopt de continuïteit daarvan dan ook gevaar?Minister Bruins Slot:Bij bijna alle inzet op het gebied van mensenrechten hebben we oog voorde positie van vrouwen. Dat is standaard een rode draad in ons buiten-landbeleid; ook in het feministische buitenlandbeleid dat de heer Hoekstrasinds 2022 is gaan voeren. Anders zou je niet alleen lhbtqi+ maar ook derest van de samenleving laten liggen. Het is voor ons standaard in hetmensenrechtenbeleid om oog te hebben voor de positie van vrouwen. Hetis ook van belang om dat te blijven doen. Er zijn 24 allianties actief onderdat fonds, waar weer vijf tot zeven organisaties onder zitten. Ik zal daar intweede termijn iets meer over zeggen. Maar mevrouw Dobbe kan er echtvan uitgaan dat de positie en de gelijkwaardigheid van vrouwen, los vanlhbtqi+, wat ook ontzettend belangrijk is, een belangrijke basis zijn van hetmensenrechtenbeleid.De voorzitter:Vervolgt u uw betoog.Minister Bruins Slot:De Nederlandse prioriteiten voor de Mensenrechtenraad zijn hetversterken, hervormen en beschermen van de mensenrechten, debescherming van mensenrechtenverdedigers en de maatschappelijkeruimte. Het gaat om gelijke rechten voor lhbtqi+-personen, zeg ik tegenmevrouw Kamminga, net als om gelijke rechten voor vrouwen en meisjes,vrijheid van meningsuiting, online en offline, vrijheid van religie enovertuiging en de versterking van de internationale rechtsorde in de strijdtegen straffeloosheid. Ook zullen we mensenrechtenschendingen inspecifieke landen tijdens de zittingen aankaarten. Dat is de komende tweejaar de rode draad bij onze inzet in de Mensenrechtenraad.Voorzitter. Dat waren een aantal algemene opmerkingen en dan ga ikverder thematisch antwoorden. Over lhbtqi+ is het nodige gezegd doormevrouw Kamminga en mevrouw Zeedijk. Het begint ook echt met hoewij daar in Nederland zelf mee omgaan. Daar kijken andere landen heelscherp naar. Op het moment dat zij zien dat wij hier een glijdende schaalop gaan of op een andere manier tegen het belang van lhbtqi+-personenen hun rechten aankijken, heeft dat direct effect bij andere landen, wantdie volgen dat heel nauwlettend, zoals Nederland zelf ook doet. Dan hebje wel problemen om dat gesprek te voeren. En we lopen toch achteruit.We zien dat we op de lijstjes in de rangorde achteruitgaan, maar wehebben tegelijkertijd wel een decennialange expertise en ook eendiplomatiek profiel en netwerk op dit terrein. Dat doen we ook in landenals Uganda en Ghana, tegen de klippen op. Het is gewoon echt de manierom dat te blijven doorzetten. En het is natuurlijk ook wel heel confron-terend, hè, de plek waarop je begint. Want het begint daar altijd metgesprekken over decriminalisatie, dus dat je eerst het gesprek voert om erde strafbaarheid van af te halen in een aantal landen die het nu strafbaarmaken om als man op een man te vallen of als vrouw op een vrouw. NietTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39830 alleen in Afrika maar ook in andere delen zie je dat men daarop stappenachteruit zet. Dat maakt het van belang dat we die inzet met elkaar blijvendoen.De uitvoering van het amendement van de Matra-gelden, mevrouw Piri.1 miljoen van het Matra-budget is naar de post in Kiev gegaan. Dat wordtbesteed aan burgerparticipatie en wederopbouw op gemeenteniveau,steun aan de mentale gezondheid van veteranen en aan deelname vanveteranen aan het wederopbouwproces, capaciteitsversterking van hetmaatschappelijk middenveld, capaciteitsversterking van het maatschap-pelijk middenveld op lokaal niveau ten behoeve van de wederopbouw. Endaarnaast is er extra budget gegaan naar Armenië, Moldavië, deWestelijke Balkan en ook de jaaractieplannen vanuit de Raad van Europavoor Armenië, Belarus, Moldavië en Oekraïne. We hebben het geld goedkunnen besteden, en daar wordt nu ook uitvoering aan gegeven.De status van huwelijkse gevangenschap, als onderdeel van het mensen-rechtenbeleid. We verlenen consulaire bijstand aan Nederlanders in nood,waaronder slachtoffers van huwelijkse gevangenschap, huwelijksdwangen achterlating. We werken daarbij nauw samen met het LandelijkKnooppunt Huwelijksdwang en Achterlating; daar beoordelen we dehulpvraag mee. En we zetten in op outreach en het beter bekendmakenvan de mogelijkheid dat Nederlandse slachtoffers van huwelijksegevangenschap in het buitenland terechtkunnen bij de ambassades, dusdat ze daar terechtkunnen voor ondersteuning.Nu de nieuwshub van de heer Paternotte.De voorzitter:U heeft een interruptie van collega Dobbe.Mevrouw Dobbe (SP):Ik vroeg naar die huwelijkse gevangenschap, omdat die motie van de SPen de VVD was aangenomen in 2022. Die motie vroeg expliciet omhuwelijkse gevangenschap onderdeel te maken van het Nederlandsemensenrechten- en feministisch buitenlandbeleid, en ook om in overleg tegaan met een aantal landen – en die staan in die motie ook genoemd:Iran, Egypte, Pakistan, de Filipijnen – voor de erkenning van Nederlandseechtscheidingsbeschikkingen. Mijn vraag was: hoe staat het met deuitvoering van die motie? Want ik krijg ook signalen van organisaties dienu bezig zijn met huwelijkse gevangenschap en die zeggen dat deze motieonvoldoende of niet is uitgevoerd.Minister Bruins Slot:Allereerst is dit natuurlijk ook een van de onderwerpen die voor ons vanbelang zijn in het kader van de Mensenrechtenraad en de gesprekken diedaar daarover worden gevoerd. Maar als mevrouw Dobbe hier signalenover heeft, dan is vooral ook mijn vraag aan mevrouw Dobbe: ik vind hetfijn als die dan bij mij terechtkomen, want dan kunnen we daar ook watmee doen. Maar we hebben juist ook huwelijkse gevangenschap in deMensenrechtenraadresoluties opgenomen. Dus ik heb daar wel echt ineen belangrijk gremium, ook op verzoek van de Kamer, actief werk vangemaakt.De voorzitter:Mevrouw Dobbe, tot slot.Mevrouw Dobbe (SP):De motie roept ook op om in overleg te gaan met een aantal landen. Dieheb ik net genoemd. Ik vroeg mij af wat er dan uit dat overleg is gekomenen hoe het daarmee staat.Minister Bruins Slot:Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39831 Het was Iran ...Mevrouw Dobbe (SP):Voorzitter, mag ik het specificeren? Het waren Iran, Egypte, Pakistan en deFilipijnen.Minister Bruins Slot:Ik zorg ervoor dat ik hier in de tweede termijn op terugkom, want danweet ik welke landen dat zijn. We hebben het in verschillende landen opverschillende manieren aangekaart, maar ik zal er in tweede termijn watspecifieker op terugkomen.De voorzitter:Ja. U vervolgt uw betoog.Minister Bruins Slot:Dan het idee van de heer Paternotte om desinformatie in een hub bijeente brengen met daarbij de vraag of dat financieel gesteund kan worden. Indeze fase doe ik geen financiële toezeggingen maar het is wel echt eenbelangrijk punt dat de heer Paternotte maakt. We zullen meer moetendoen om desinformatie ook op het continent Afrika en in de Sahel tegente gaan. Kijkend naar de positie van Nederland en van Europa, zijn we inAfrika de grootste investeerder. We doen ontzettend veel op verschillendevlakken maar we worden compleet niet zo gezien, omdat we inmiddelsvan verschillende kanten tegendruk krijgen door andere informatie vanandere landen die ons juist in diskrediet brengt. Ik vind dit een van dezaken die wat mij betreft onderdeel zouden moeten zijn van het GlobalGateway-beleid en dat we dus veel meer gebruik zouden moeten makenvan strategische communicatie om ervoor te zorgen dat de feiten goedover het voetlicht komen. Ik kan de heer Paternotte dus wel toezeggen datwe kijken hoe we dit in Europa, ook in het kader van Global Gateway,onder de aandacht kunnen gaan brengen.De heer Paternotte (D66):Het is goed dat de Minister het in de context plaatst van desinfo dieEuropa maar ook Amerika in diskrediet brengt in de Sahelregio en hetenorme effect ervan, kijkend naar hoeveel draagvlak er is in de Sahel-landen om de Amerikanen en de Fransen er daar uit te werken. Wat weeigenlijk beogen is niet eens zozeer om tegendruk te geven maar om tezorgen dat de feiten weer enige ruimte krijgen. Dus niet propaganda deandere kant op, maar onafhankelijk nieuws. Ziet zij ook dat wat we op datvlak bijvoorbeeld ten aanzien van Rusland hebben gedaan, een enormemeerwaarde biedt, waarbij we dat misschien buiten dat land maar wel indie taal van de mensen kunnen aanbieden?Minister Bruins Slot:Zeker. Dat is waardevol, omdat je ziet in dat er in bepaalde landenbijvoorbeeld Russischsprekende minderheden zijn. We kunnen Moldaviëals voorbeeld nemen. Daarbij zijn er overigens nog wel steeds een stevigaantal Russische televisiezenders, waardoor je die informatie wel krijgtmaar het tegelijkertijd best ingewikkeld is om andere, bijvoorbeeldfeitelijke informatie in het Russisch over het voetlicht te krijgen. Hetzelfdegeldt voor de talen die in de Sahelregio worden gesproken. Dus steunvoor vrije media is essentieel voor het tegengaan van desinformatie.De heer Paternotte (D66):Wat dat betreft dan nog een vraag rondom dat voorbeeld van Rusland.Het is natuurlijk heel erg goed om dit in de Europese context te zien maarhet budget voor Global Gateway is vergeleken met dat voor de Chinesediplomatieke dienst of het Belt and Road Initiative nog steeds behoorlijkTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39832 beperkt. Het kan dus echt alleen maar een vuist maken als het op een lijnis met wat ook de lidstaten doen. Ik snap dat de Minister nu nietbudgetten kan toezeggen. Punt is echter dat we ook op dit soort onder-werpen een inzet hebben, bijvoorbeeld op het gebied van cybersecurity.Het zou dan ook best in lijn kunnen zijn met wat Nederland doet om zichhier hard voor te maken.Minister Bruins Slot:Daar maken we ons ook hard voor. De brief komt volgens mij binnenkort,ik denk nog onder dit kabinet. Er komt dus een aangepaste brief over destrategische aanpak voor het tegengaan van desinformatie. Het verschilmet de vorige brief is, is dat straks mijn handtekening er ook onder staat.De afgelopen periode is mij namelijk wel heel duidelijk gebleken dat als jeactief desinformatie wil tegengaan, je sterke onafhankelijke media moethebben en je ook een actieve rol in het buitenland moet hebben om datgoed te kunnen doen. Dat maakt ook dat we actief zijn in de FreedomOnline Coalition. De content regulation waar de heer Paternotte het ookover had, is onderdeel van dat gesprek. We zijn hierover ook in gesprekmet onlineplatforms waaronder Meta. Dus dit staat gewoon op de kaart.De voorzitter:U vervolgt uw betoog.Minister Bruins Slot:Voorzitter. Zowel de heer Boswijk als mevrouw Zeedijk vroeg naar dejezidi’s, naar de oprichting van een tribunaal. Het is natuurlijk verschrik-kelijk wat er gebeurd is. We zetten ons dus ook heel erg in voor debescherming en de re-integratie van de jezidi’s die slachtoffer zijngeworden van IS. In dat kader hebben we ons ook ingezet voor eentribunaal. We hebben daar tijdens de technische briefing van 29 mei 2024ook uitgebreid bij stilgestaan. Ik zie op korte termijn nog politieke enjuridische beperkingen om tot oprichting van een dergelijk tribunaal tekomen. Dat heeft dus niet met onze wil te maken. Dat heeft gewoon temaken met de feitelijke omstandigheden. We zullen dit niet loslaten. Ik zaldit ook zeer nadrukkelijk meegeven aan mijn opvolger. Ik denk overigensdat dit niet nodig is, dat hij dit zelf ook zal volgen. Maar we blijven ons dusinzetten voor de gerechtigheid. We zetten ook in op het beschikbaarhouden van bewijzen, zoals die verzameld worden door de VN-bewijzen-bank UNITAD.Voorzitter. Mevrouw Zeedijk stelde een vraag over een versoepeling vanhet visumbeleid voor Russische mensenrechtenverdedigers. Demogelijkheid om gedurende een langere tijd regulier in het Westen teverblijven, zou ervoor kunnen zorgen dat de Russische mensenrechtenver-dedigers hun werk kunnen doorzetten zonder asiel te vragen. Vaak willenmensen ook weer terug naar het land om hun activiteiten door te zetten.Wij hebben hiervoor een kort verblijf van maximaal 90 dagen. Een langverblijf behoort tot het terrein van de Minister van Justitie en Veiligheid.Daar kan ik dus geen uitspraken over doen.Die visumaanvragen worden ook op hun merites beoordeeld. Ik zeg tegenmevrouw Dobbe dat daarbij ook aan mensenrechtenverdedigers eenmultiple-entry visum kan worden afgegeven als aan de voorwaardenwordt voldaan. Zoals vastgelegd in de EU-visumcode dient er bij eenvisumaanvraag voor kort verblijf onder andere getoetst te worden optijdige terugkeer. Shelter City is een van de instrumenten die hiervoorwordt gebruikt. Het is dus mogelijk om een multiple-entry visum af tegeven als aan de voorwaarden wordt voldaan.Er werd nog een vraag gesteld over de brief. Ik heb zo zorgvuldig mogelijkuitgezocht hoe het systeem van het verstrekken van visa werkt, maar ik zieop dit moment geen gelegenheid meer om daarover nog een besluit tenemen. Dat besluit ligt ook niet bij mij, maar bij de Staatssecretaris vanTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39833 Justitie en Veiligheid. Maar ik hecht er wel aan, ook gezien de lange loopvan dit gesprek – dat heb ik ook begrepen tijdens het begrotingsdebat vanfebruari – dat ik alle feitelijke informatie bij de Kamer leg, zodat zij preciesweet wat de verschillende aspecten zijn.De voorzitter:U heeft een interruptie van collega Dassen.De heer Dassen (Volt):Fijn dat de brief er na zo lang wachten eindelijk is. De beslisnota is van14 februari. Dat is inmiddels alweer vier maanden geleden. Ik vraag me afwaarom de brief dan pas twee dagen geleden is gekomen, terwijl die ereigenlijk al vier maanden geleden lag. Dat is dus de eerste vraag aan deMinister. Dan was er misschien nog wel tijd geweest om te handelen. Iksnap die redenatie dus niet helemaal en ik hoor graag wat de Ministerdaarop te zeggen heeft. Tegelijkertijd proef ik ook – en dat proef ik allanger – dat de onwil misschien niet bij Buitenlandse Zaken maar meer bijJenV ligt. Dat is ook een antwoord waar ik naar op zoek ben. Het kan zijndat daar het probleem zit en dat het kabinet er dus eigenlijk niet aan wil.Het kan zijn dat Buitenlandse Zaken deze strijd verloren heeft, omdat JenVzegt: nee, migratie is zo’n heikel topic dat zelfs 50 noodvisa voor journa-listen in deze politieke situatie onacceptabel zijn, ondanks dat we zeggendat we dat in het buitenlandbeleid heel erg belangrijk vinden. Ik hecht erwaarde aan om dat dan te horen, omdat ik dondersgoed weet dat het bijhet volgende kabinet ook niet gaat gebeuren. Dan moeten we onszelf hierin de Kamer wel vragen stellen. We schrijven allemaal op dat we het zobelangrijk vinden. Als we zien dat het onder druk staat en dan eigenlijkniet in staat zijn om er ook daadwerkelijk naar te handelen, dan moetenwe misschien ook kijken naar de grote woorden die we dan nogopschrijven.Minister Bruins Slot:Daar zitten een aantal zaken aan vast. Het Safety for Voices-programmaheeft betrekking op mensenrechtenverdedigers, maar journalisten zijn ookheel vaak mensenrechtenverdedigers. Allereerst kunnen we er met datSafety for Voices-programma heel nadrukkelijk voor zorgen dat wemensen naar Nederland halen om een veilige periode voor hen voorelkaar te krijgen. Het tweede punt is dat onze inzet voor vrije en onafhan-kelijke media natuurlijk niet alleen afhangt van het verstrekken van dievisa. Dat doen we op heel veel verschillende plekken in de wereld doorhen te beschermen, door er aandacht voor te vragen binnen de VerenigdeNaties en door in diverse gesprekken het belang daarvan te onderstrepen.De heer Dassen versmalt het heel eerlijk gezegd dus een beetje door hetnu alleen hierop te laten slaan. Wij zijn met de Freedom Online Coalitioneen van de trekkers hiervan geweest. Maar het kabinet is op migratiegevallen. Het is mij niet meer gelukt om hierover een inhoudelijk besluit tenemen, maar ik vind het wel netjes om de informatie gewoon bij deheer Dassen neer te leggen, zodat alle feiten en de systematiek bekendzijn.De heer Dassen (Volt):Helder, maar ik zou toch ook nog graag antwoord van de Minister willenop de eerste vraag die ik stelde, namelijk waarom het vanaf het momentdat de brief bij de Minister kwam vier maanden heeft geduurd totdat dienaar de Kamer werd gestuurd.Minister Bruins Slot:Maar de datum van de nota is niet altijd de datum waarop ik hem zie. Hetis het moment waarop de medewerker het dossier aanmaakt. De enemedewerker maakt het dossier aan op het moment dat het in de lijn gaat.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39834 De andere maakt hem veel eerder aan. Ik weet dus niet precies het hoe enwat van de datum van de vele stukken die ik krijg. Maar ik weet wel dat ertwee manieren zijn om het stuk aan te maken. Dat kan het moment zijndat je het in de lijn gooit. «De lijn», zeg ik tegen andere mensen, betreft deverschillende leidinggevenden die een besluit moeten nemen voordat hetbij de Minister terechtkomt. Of het is het moment dat het document isaangemaakt; dan wordt er verder hard aan gewerkt. Er is in ieder gevalmet zorgvuldigheid en betrokkenheid door de mensen bij BuitenlandseZaken aan gewerkt. Het besluit is ook niet aan mij. Daarom laat ik het aanhet volgende kabinet over.De voorzitter:Vervolgt u uw betoog.Minister Bruins Slot:Voorzitter. Ongewenste buitenlandse inmenging is een ontzettendbelangrijk punt, maar vooral iets dat de afgelopen jaren – ik denkinmiddels drie jaar – veel meer aandacht heeft gekregen. Je ziet dat deKamer een actieve rol speelt om ervoor te zorgen dat er een goedegereedschapskist ontstaat om hiermee om te gaan. Dat is een gereed-schapskist die bij de Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid ligt,die bij Justitie en Veiligheid ligt en waar ook een diplomatiek gedeelte inzit. Volgens is het de komende periode vooral zaak om te zorgen dat datgoed bij elkaar gebracht wordt.De instrumenten in de diplomatieke gereedschapskist variëren vanuitnodigen voor een gesprek tot buitenlandse diplomaten tot personaenon gratae verklaren. Daar zitten allerlei zaken tussen, zoals het ontbiedenvan een ambassadeur en het temporiseren of bevriezen van specifiekesamenwerkingen. Ook wordt er op dit moment gekeken naar het instellenvan een centraal meldpunt. Daar spelen veel privacy- en veiligheidsvraag-stukken. Alles wordt nu bij elkaar gebracht. De bedoeling is in ieder gevaldat er voor het debat dat in september gepland is, een brief komt met deverschillende elementen van de aanpak om ongewenste beïnvloedingtegen te gaan en met de verdere stappen die het kabinet gaat zetten. Bijbepaalde specifieke voorvallen nodigen wij ambassadeurs bijvoorbeeldgewoon uit of ontbieden wij ambassadeurs – dat hangt af van de ernstvan de situatie – om nogmaals dat gesprek aan te gaan. Maar in bepaaldegevallen spreek ik ook zelf Ministers van een bepaald land aan om mijnongenoegen te uiten over de ontstane situatie en om opheldering tevragen over wat er speelt.Het is goed dat de heer Ceder steeds aandacht blijft vragen voor hettegengaan van de doodstraf voor blasfemie. We blijven ons hiervoorinzetten. Het is in de VN-Mensenrechtenraad inderdaad gelukt omspecifiek de taal omtrent blasfemie en afvalligheid en de bredereanti-doodstraf met succes te behouden. Dit wordt actief opgebracht doorde mensenrechtenambassadeur, door de speciaal gezant voor de vrijheidvan godsdienst of levensovertuiging, door ambassadeurs, door bewinds-personen en door mijzelf. Dat doen we om duidelijk te maken dat wetegen de doodstraf zijn, dat we niet willen dat blasfemie strafbaar gesteldwordt en dat we ons inzetten om daar verandering in te brengen.Vrijheid van religie en levensovertuiging is voor dit kabinet in ieder gevaleen van de belangrijke mensenrechtenprioriteiten. Iedereen moetinvulling kunnen geven aan zijn religie, aan zijn levensovertuiging. Datvolgen we op de voet. Open Doors is daarom voor ons een belangrijkinformatiekanaal over alle schendingen die er plaatsvinden en ook, samenmet de gezant voor religie en levensovertuiging, om daar goede stappenin te zetten. Dat doen we ook bij Pakistan over vrijheid van religie enlevensovertuiging en bescherming van religieuze minderheden. Dat doenwe samen met de EU en Pakistan in de GSP+-overeenkomst, waar de heerCeder naar vroeg. Dat kent een streng monitoringsregime. Een besluit totTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39835 tijdelijke intrekking van tariefpreferenties voor een begunstigde ligtuiteindelijk bij de Europese Commissie. Wij kunnen in de gesprekken dieplaatsvinden ook het belang van religie en levensovertuiging naar vorenbrengen. De Commissie doet dit trouwens zelf ook naar de Pakistaanseregering toe, omdat ze maatregelen moeten nemen. Maar ik ben zekerbereid om actief de schendingen naar voren te brengen in de gesprekkendie hier plaatsvinden.Irak, christenen en jezidi’s. Er zijn, zeg ik ook tegen de heer Boswijk,verschillende projecten en programma’s ter bevordering van de vrijheidvan religie en levensovertuiging in Irak. Tijdens mijn recente bezoek aanIrak heb ik hier ook aandacht voor gevraagd. Dat is in lijn met de motievan het lid Agnes Mulder uit 2022. De NAVO-missie geeft ons extragewicht in dit soort gesprekken. We blijven dit ook aankaarten.Dan ga ik eigenlijk automatisch naar de landensituaties.Voorzitter: PaternotteDe voorzitter:Maar niet voordat ik het voorzitterschap heb afgepakt van de heer Boswijkom hem een interruptie te gunnen. De heer Boswijk.De heer Boswijk (CDA):Ik heb geen enkele twijfel over de inzet van de Minister, maar toch kan ikniet ontkennen dat ik wel wat frustratie heb en weinig vooruitgang zie. Ikzie namelijk dat wij vrij recent ... De motie is inderdaad nog van een tijdgeleden en sinds die tijd is er best wel wat veranderd ten positieve. Wijleveren een inbreng als Nederland met onze krijgsmacht. Ik sta er ergachter om daar stabiliteit te brengen, ook op verzoek van Irak. Maartegelijkertijd krijgen we nog steeds meldingen door dat het eigenlijk alleenmaar de verkeerde kant op hobbelt, als het gaat om de vrijheid van geloofin Irak. Ik vraag me het volgende af. Als de Minister op bezoek is in Irak,onder andere om daar onze troepen te bezoeken, hoe gaat dan zo’ngesprek met zo’n Minister van Irak? Wij zien namelijk zo weinig resultaat.Daar zit mijn frustratie: hoe kunnen we de druk nog verder opvoeren omuiteindelijk te zorgen dat mensen in Irak zelf het gevoel krijgen: er is hieriets ten goede veranderd?Minister Bruins Slot:Het lastige in dat soort zaken is dat je het niet een-op-een met een causaalverband kan pinpointen. Het feit dat wij daar wel keer op keer het gesprekover voeren, het belang daarvan onderstrepen en bijvoorbeeld ook dejezidi’s daar actief ondersteunen met verschillende programma’s endergelijke, maakt dat we op die manier invloed uitoefenen. Tegelijkertijd ishet heel ingewikkeld, want we hebben ook gezien in Irak dat laatst dewetgeving is aangenomen die de positie van lhbtiq+ nog verderverslechtert, waar ik me ook over heb uitgesproken. Ik zie wel dat het feitdat we in het land aanwezig zijn, dat we militairen hebben, ons meertoegang geeft voor dit soort gesprekken.De heer Boswijk (CDA):Ik ben het er helemaal mee eens dat het inderdaad belangrijk is dat je inhet land bent en dat je je niet afkeert, want dan heb je helemaal geeninvloed meer. Maar ik zou toch nog een appel ... Nogmaals, ik twijfel nietaan de inzet van deze Minister, maar ik zou toch een extra appel willendoen om de druk nog extra op te voeren, ook in het overgangsdossier aande opvolger. Misschien kunnen we met meerdere landen die daar ookmilitairen hebben – we zitten er als Nederland niet alleen – kijken hoe wein gemeenschappelijk verband iets meer druk kunnen uitoefenen richtingde Iraakse regering op dit thema.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39836 Minister Bruins Slot:De heer Boswijk zegt dit niet, maar even voor alle duidelijkheid: ik wilbenadrukken dat we onze militairen niet vragen om dit gesprek te voeren.Dat is een diplomatiek gesprek. Het helpt altijd als je dat ook samen metandere landen doet. Het is om de boodschap nog duidelijker over te latenkomen zeker waardevol om te kijken of je ook bij Irak een aantal gelijkge-zinde landen kan vinden die misschien op hetzelfde moment hetzelfdegesprek voeren. Volgens mij denkt de heer Boswijk aan dat soort zaken.Dan kom ik bij de verschillende landen en de vragen die daarover zijngesteld. Sudan. De resolutie die in de Veiligheidsraad is aangenomen, isecht een belangrijke stap. Die werd unaniem aangenomen; alleen Ruslandonthield zich. Ik heb deze resolutie vorige week ook verwelkomd. Er heeft,zoals de heer Paternotte aangaf, mede op initiatief van Nederland ook eenuitbreiding van de sancties plaatsgevonden in EU-verband. Om gelijk eenantwoord te geven op de vraag: bij de volgende RBZ liggen er ooksancties voor. Die zijn er vooral om druk te zetten op beide strijdendepartijen. Maar eerst en vooral is het aan de VN-Veiligheidsraad om tekijken of de resolutie wordt opgevolgd. Zij hebben daar een belangrijke rolin. Het is dan ook aan de VN-Veiligheidsraad om daarna weer eenvergadering te beleggen over welke vervolgacties moeten wordengenomen.Mevrouw Dobbe stelde een vraag over wapenexport. Ik heb afgelopenmaanden met best wel wat regionale partners gesproken over dezorgwekkende situatie in Sudan en over de noodzaak om een einde temaken aan het geweld. Ik heb daarbij onder meer het belang van denaleving van het VN-wapenembargo benadrukt. De Minister voor BHOSbeslist natuurlijk over ons eigen systeem, maar we toetsen elke aanvraagindividueel en strikt aan de Europese exportcriteria. Daarmee voorkomenwe dat goederen vanuit Nederland via ongewenste eindgebruikers op eenverkeerde plek terechtkomen. Daarbij wordt onder meer gekeken of hetland van eindbestemming eerder betrokken is geweest bij schendingenvan het wapenembargo. Dat betekent dat we heel specifiek naar het risicoop omleiding kijken. Als er bijvoorbeeld een vermoeden is dat een landwapens levert aan een ander land waarin met wapens grote mensenrech-tenschendingen plaatsvinden, en als er redenen tot zorg zijn, wordt deaanvraag dus afgewezen en de vergunning niet verstrekt. Dat betekentdus dat het systeem zelf al in die toetsing voorziet.De fact-finding mission. Nederland zal zich tijdens de septemberzittingvan de Mensenrechtenraad inzetten voor de verlenging van het mandaatvan de fact-finding mission in Sudan. Het is ook van groot belang dat defact-finding mission het mandaat kan uitvoeren. Het feit dat de VN teweinig liquide middelen heeft, is een van de problemen. De fact-findingmission in Sudan en de speciale procedures zijn daardoor in het gedranggekomen. Ze hebben dus meer tijd nodig. We moeten daar dan ook vol opinzetten. We moeten Sudan ook humanitair blijven ondersteunen. Wehebben dat in 2024 met 10 miljoen gedaan, met Sudan HumanitarianFund. Dat financiert op zijn beurt lokale organisaties zoals de EmergencyResponse Rooms. Nederland ondersteunde daarnaast de organisaties vande Dutch Relief Alliance met 7,1 miljoen in 2024.Dan nog heel kort over de vraag van de heer Dassen over de marinebasis.Dat baart mij gewoon zorgen. Dat is precies zo’n voorbeeld. Hoewel debasis niet op korte termijn geopend zal worden, zijn de mogelijkegeopolitieke consequenties groot, vanwege de locatie. Des te belangrijkerdat er een einde aan het vechten komt daar, en niet alleen daar maar ookin Gaza. Daarom ondersteun ik ook het plan van Biden. Die resolutie isaangenomen in de Veiligheidsraad. Het is essentieel dat het onmiddellijktot een staakt-het-vuren komt en tot een beëindiging van de vijandelijk-heden. Vorige week ben ik in Jordanië nog op een grote humanitaireconferentie geweest om te bekijken wat we als landen gezamenlijk kunnendoen om de druk verder op te voeren om ervoor te zorgen dat erTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39837 grootschalig humanitaire hulp binnenkomt en de gegijzelden wordenvrijgelaten.Afgelopen week heeft de Minister-President nog contact opgenomen metNetanyahu om nog een keer duidelijk te maken dat we een onmiddellijkstaakt-het-vuren willen en dat de resolutie van de Veiligheidsraad moetworden opgevolgd; dat had ik zelf ook al gedaan. De Commission ofInquiry van de Mensenrechtenraad heeft heel nadrukkelijk onderzoekgedaan naar de schendingen aan Israëlische kant en naar de schendingenvan de kant van Hamas. Aan dat rapport moet goed opvolging wordengegeven. Het belangrijkste is dat de ICC dit soort rapporten kan gebruikenbij de verschillende rechtszaken die ze aan het voorbereiden zijn. Westeunen dit ook actief. We hebben 3 miljoen aan het ICC overgemaakt ende Office of High Commissioner for Human Rights hebben we met1 miljoen dollar ondersteund, waardoor men zijn werk in de Palestijnsegebieden beter kan doen. Dat is er namelijk op gericht om schendingengoed te documenteren en ervoor te zorgen dat dat ook bij het Internati-onaal Strafhof plaatsvindt. Dan is het aan de rechter om daar uiteindelijkuitspraak over te doen. We zullen ook actief inbreng leveren in deMensenrechtenraad tijdens de bespreking van dit rapport.De heer Dassen sprak over dubbele standaarden. Daar ben ik in mijninleiding al op ingegaan. Het internationaal recht geldt uiteindelijk vooriedereen.Voorzitter: BoswijkDe voorzitter:Er is een interruptie van collega Dassen.De heer Dassen (Volt):Over de vraag die ik stelde over de VN-Mensenrechtenraad. De onafhan-kelijke commissie heeft gezegd: aan de ene kant zijn er oorlogsmisdadenvan Hamas en aan de andere kant zijn er oorlogsmisdaden en misdadentegen de menselijkheid gepleegd door Israël. Dan kan de Minister tochniet alleen maar zeggen dat het aan het Internationaal Strafhof is om daariets mee te doen? Dan moet daar toch ook politiek iets mee gedaanworden? We kunnen toch niet alles doorschuiven naar het InternationaalStrafhof? Als dit zo duidelijk is en met alles wat er genoemd wordt,moeten we op een gegeven toch zeggen dat we daar ook politiekegevolgen aan moeten verbinden? Als er nu ook weer een VN-rapport naarbuiten komt dat schrijft «misdaden tegen de menselijkheid», dan kunnenwe toch niet zeggen: ja, oké, het Internationaal Strafhof kan daar dan welwat mee gaan doen? Dat is wel wat ik net een beetje bedoelde met diedubbele standaarden, waarop we volgens mij terechte kritiek krijgen. Mijnvraag aan de Minister was wat zij zelf met dit rapport gaat doen. Blijft hetdan bij de woorden die daartoe eerder opgeroepen hebben, terwijl we nuook weer zien dat Netanyahu zich daar niks van aantrekt?Minister Bruins Slot:Daar zitten twee aspecten aan vast. Het is eerste is dat we een van deweinige landen zijn geweest die het ICC extra hebben ondersteund metfinanciële middelen. Volgens mij zijn we het enige land geweest dat deOffice of the High Commissioner for Human Rights heeft gesteund meteen miljoen dollar zodat het die mensenrechtenschendingen kanonderzoeken. Dat doet Nederland vanuit het belang van het internationaalhumanitair recht. Laat ik overduidelijk zijn: die gevolgen zijn al getrokken.We onderstrepen niet voor niks een onmiddellijk staakt-het-vuren en nietalleen sinds die resolutie er ligt, maar al maandenlang. We zijn niet voorniks een van de landen geweest die nadrukkelijk trekkend zijn geweest inhet bijeenroepen van de Associatieraad van de EU. Dat is een zwaarpolitiek middel. Het is ook nog eens een keer voortrekker geweest op hetTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39838 gebied van sancties voor kolonisten, ook dankzij de steun van deze Kamertrouwens, die ik daar nog steeds voor bedank. Maar als het uiteindelijkgaat om het opleggen van straf en het veroordelen voor strafrechtelijkefeiten, is het aan de rechter en niet aan mij als Minister.De heer Dassen (Volt):Het is wel aan deze Minister om uiteindelijk te bepalen of er daadwerkelijksancties worden opgelegd, hoever die sancties gaan en wie ze oplegt. Datis niet alleen aan de rechter. Het is ook aan de politiek om daaraanconsequenties te verbinden. Ik snap dus eigenlijk niet heel goed wat deMinister hier probeert te zeggen. Over dat Nederland een voortrekkersrolheeft gespeeld in sancties voor de Westbank: volgens mij werd er doordeze Kamer heel lang op aangedrongen voordat dat gebeurde. Als je nukijkt hoe enorm de druk op de Israëlische regering ook vanuit Israël wordtopgevoerd om hen te laten stoppen met de acties die daar op dit momentplaatsvinden en als ik terugkijk op de afgelopen maanden en de discussiehier – ik weet ook dat er nu niks gaat veranderen – dan blijf ik het toch welwrang vinden dat dit elke keer het antwoord is. Zeker nu dit rapport weernaar buiten komt, verwacht je toch dat daar iets mee gedaan wordt. Eentijd geleden zat ik hier met de Minister-President, die zei: «Hoe kan meneerDassen nou bepalen dat daar misdaden worden gepleegd? Dat kan hijhelemaal niet bepalen.» Nou, er ligt hier weer een rapport van de VN. Ikvind het dus onvoorstelbaar dat de Minister zich toch elke keer op dezemanier een bepaalde terughoudendheid aanmeet als het gaat om Israëlen de acties die de Israëlische regering op dit moment aan het uitvoerenis in Gaza.Minister Bruins Slot:De heer Dassen zegt dat het maanden heeft geduurd voordat de Ministeractie ondernam om sancties op te leggen. U heeft het één keer gevraagden ik ben het gaan uitvoeren. Het is belangrijk om de feiten scherp tehebben. Deze Minister is ergens in september aan de slag gegaan. Er ismij één keer een vraag gesteld en ik ben ermee aan de slag gegaan.Waarom? Omdat ik ervan overtuigd ben dat deze afschuwelijke situatieuiteindelijk hopelijk leidt tot een tweestatenoplossing, tot een veiligeIsraëlische staat naast een levensvatbare en onafhankelijke Palestijnsestaat. Dat kan alleen maar als we ervoor zorgen dat de verdere annexatievan Palestijnse gebieden op de Westbank wordt tegengegaan. Omdiezelfde reden ben ik het West Bank Protection Consortium gaansteunen. Dat is een mogelijkheid om hierin iets te betekenen en om ervoorte zorgen dat we het tegengaan. De aanbevelingen die in het rapportworden gedaan, komen overeen met de oproep die Nederland vanaf hetbegin doet om het internationaal humanitair recht te volgen om ervoor tezorgen dat er meer humanitaire hulp plaatsvindt en dat de gijzelaarsvrijgelaten worden. Maar uiteindelijk is het aan de rechter om een straf opte leggen en niet aan mij als Minister.De voorzitter:U vervolgt uw betoog.Minister Bruins Slot:Dat betekent dat we ons hiervoor in de komende tijd blijven inzetten, ookvia de Associatieraad EU-Israël. Hopelijk komt die snel bijeen om depolitieke druk verder op te voeren en om ervoor te zorgen dat we eenstaakt-het-vuren krijgen.Voorzitter. Ik kom op de vraag over The Guardian. Ik weet dat hierschriftelijke vragen over zijn gesteld. Dit gaat over intimidatie enbedreiging. Die vragen kan ik niet alleen beantwoorden. Daar heb ik onderandere de kennis en deskundigheid van het Ministerie van Justitie enVeiligheid voor nodig. We kijken met zorgvuldigheid naar de vragen dieTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39839 zijn gesteld en naar wat we daar verder over kunnen zeggen. Los daarvanwil ik zeggen dat we als gastland alles doen wat we kunnen om hetongehinderd functioneren van onze internationale organisaties teondersteunen. De motie van de Kamer, van de hand van de heer VanBaarle en mevrouw Piri, is essentieel om ondermijning tegen te gaan. Erligt voor mij in de komende periode nog een zorg. Ik hoop dat debesluitvorming die heeft plaatsgevonden door het Huis van Afgevaar-digden op het gebied van sancties niet verder tot wasdom komt. Ik hebtegen de Kamer gezegd dat we alles zullen doen wat we kunnen doen omde juiste maatregelen te nemen om zo het ongehinderd functioneren tebestendigen.De voorzitter:Er is een interruptie van de heer Paternotte.De heer Paternotte (D66):De Minister had het over de EU-Associatieraad. Die stap hebben wegezien. Tegelijkertijd las ik dat er een uitnodiging naar Israël is uitgegaanvoor een bijeenkomst van de Associatieraad. Ik dacht: een uitnodiging aanIsraël? De IDF komt met een plan om overdag pauzes in te lassen zodat ermeer hulp binnen kan komen, maar zelfs daar wil Netanyahu op ingrijpen.Als er een regeringsleider is die duidelijk maakt dat hij naar bijna niemandwil luisteren, dan is het Netanyahu op dit moment. Wat is nou eigenlijkhet stappenplan? Ik kan me voorstellen dat Israël niet heel erg happig isop die uitnodiging, terwijl die uitnodiging is gedaan om ervoor te zorgendat er druk wordt gezet, dat er een staakt-het-vuren komt en dat er minderonschuldige slachtoffers vallen in Gaza.Minister Bruins Slot:Dit maakt precies deel uit van mijn inbreng in de Raad BuitenlandseZaken, die ik hopelijk volgende week nog kan leveren.De heer Paternotte (D66):Maar ik vroeg wat het stappenplan is. Ik kan me voorstellen dat Israël nietop die uitnodiging ingaat. Wat gaan we dan doen?Minister Bruins Slot:Vanuit mijn kant heb ik al tegen de Kamer gezegd dat ik alles doe om erdruk op te zetten, zodat er wel op die uitnodiging wordt ingegaan en datdat ook snel gebeurt. Dat heb ik natuurlijk ook zelf overgebracht aan mijnIsraëlische counterpart. Tegelijkertijd wil ik er met mijn EU-collega’s en deHoge Vertegenwoordiger voor zorgen dat hier snel duidelijkheid overkomt. De vervolgstap zal vervolgens ook weer in EU-verband besprokenmoeten worden. Maar ik laat dit niet los.De voorzitter:Wil de heer Paternotte nog een vervolgvraag stellen? Nee. Dan is er nogeen interruptie van collega Piri.Mevrouw Piri (GroenLinks-PvdA):Dat klopt: de schriftelijke vragen zijn aan drie ministeries gesteld –waaronder deze Minister. Kijk, het ongemak waar ik mee zit, is als volgt. Inieder geval voor mij is dit waarschijnlijk het laatste debat met dezeMinister. Ik heb donderdag een plenair debat. De antwoorden zijn er nogniet. Morgen loopt de deadline van drie weken af; binnen twee weken ishet kennelijk niet gelukt om antwoord te geven op mijn vragen. Ook gaanwij een zomerreces in, zodat we op z’n vroegst pas in september eendebat hierover kunnen voeren. Dit terwijl op dit moment de rechters vanhet Internationaal Strafhof zich buigen over arrestatiebevelen tegen deHamas-kopstukken maar ook de Israëlische premier en Minister vanTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39840 Defensie. Tegelijkertijd laat berichtgeving zien, ziet het ernaar uit dat hetInternationaal Gerechtshof in juli met een uitspraak komt, die ongetwijfeldheel veel politieke reactie zal oproepen.Laat ik dan specifiek op het terrein van deze Minister het volgende vragen.Als er zulke serieuze aantijgingen zijn na een jaar onderzoeksjournalistiekdoor zowel Israëlische media als een gerespecteerd Brits medium, dan ismijn vraag wat de Minister in de afgelopen drie weken heeft gedaan.Daarom spitsten mijn vragen zich ook toe op haar beleidsterrein. Is deIsraëlische ambassadeur ontboden? Heeft ze meteen contact opgenomenmet haar Israëlische counterparts? Want als ik het goed begrijp uit deberichtgeving, duurt deze intimidatie en spionage tot op de dag vanvandaag voort. Het is een beetje gemankeerd, omdat de vragen nog nietzijn beantwoord, maar het is ongekend dat we hier tot september aan toe,terwijl dit speelt in onze stad, geen vragen over zouden kunnen stellen.Minister Bruins Slot:Daarvoor geldt natuurlijk dat die vragen altijd gesteld kunnen worden.Maar laten we allereerst zeggen dat we er alles aan doen vanuit onzeverantwoordelijkheid om ervoor te zorgen dat die internationale instantiesongehinderd kunnen functioneren. Het is altijd beter om als collectief opte treden, dus hebben we afgelopen vrijdag weer met 93 verdragspartijenin een verklaring onze steun voor het strafhof herbevestigd en gezegd dathet hof zonder intimidatie z’n werk moet kunnen uitvoeren. Het zijn zeerzorgelijke signalen. Daar wordt door de betrokken overheidsinstantiesnatuurlijk zeer nauwgezet naar gekeken. Dat maakt ook dat we hetantwoord kunnen geven op het moment dat we dat proces hebbenafgerond. Maar dat wil niet zeggen dat we dit verlengen tot het reces ofiets dergelijks. Ook mij is er veel aan gelegen dat we snel verder inzicht eneen antwoord hebben op de vragen die er zijn, omdat we allemaal zienwat het betekent voor de internationale rechtsorde als internationaleinstanties hun werk niet meer goed kunnen doen. Mij is er alles aangelegen dat de internationale rechtsorde goed functioneert, maar danmoeten we wel eerst meer zicht op die aantijging hebben. Ik weet dat ditdoor onderzoekjournalistiek is gedaan, maar ook onze eigen overheidsin-stanties moeten daar nauwgezet naar kunnen kijken.Mevrouw Piri (GroenLinks-PvdA):Dat u «er alles aan doet», dat geloof ik misschien wel, maar kennelijk washet niet effectief, aangezien het toch is gebeurd en nog steeds gaande is.Ik vind de aantijgingen echt héél serieus. Ik neem aan dat de Minister datmet mij eens is. Het is niet bewezen, maar de aantijgingen, op grond vanvolgens mij ongeveer 21 bronnen die het beeld bevestigen, zijn echt heelserieus. Het is heel goed dat Nederland onder die verklaring staat, maarvan al die landen die daaronder staan, heeft Nederland wel een helespeciale verantwoordelijkheid, omdat die spionage- en intimidatieprak-tijken grotendeels op ons grondgebied hebben plaatsgevonden. Niet opBelgisch grondgebied, niet op Spaans grondgebied, nee, op óns grond-gebied! Dan blijf ik mezelf de volgende vraag stellen, los van wat deinlichtingendiensten nu doen of van wat Binnenlandse Zaken aan hetdoen is. Ik neem aan dat de Minister in de afgelopen drie weken meerinformatie heeft gekregen dan de Kamer; dat hoop ik tenminste. Heeft zijzélf, als Minister van Buitenlandse Zaken, dan actie ondernomen? Heeft zijeen afspraak gemaakt met de aanklager van het ICC? Heeft zij contactopgenomen met haar counterpart in Israël? Heeft ze aan de deur gekloptbij de Israëlische ambassadeur? Dat zijn toch geen hele gekke vragen?Tot slot, voorzitter, want dit is mijn laatste interruptie. Ik zou het heel fijnvinden als de vragen die normaal gesproken binnen drie weken beant-woord moeten worden – nogmaals, de deadline is morgen – in ieder gevalvoor het debat over de RBZ-Raad aanstaande donderdag beantwoord zijn,want dan is er nog een mogelijkheid om, terwijl de rechters zich nuTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39841 buigen over de zaak, daar überhaupt nog een debat over te voeren met«een» Nederlandse regering. Die optie is anders namelijk pas inseptember.Minister Bruins Slot:We staan in continu contact met het ICC als het gaat over onze rol alsgastland. Maar over een onderzoek naar aanleiding van aantijgingen kanik op dit moment niet meer zeggen tegen de Kamer. We zullen echtzorgvuldig de vragen die er zijn beantwoorden. We doen onderzoek naarde aantijgingen en daarna nemen we verdere acties. Over de veiligheidstaan we voortdurend in contact met het ICC.De voorzitter:En de laatste vraag van collega Piri, namelijk of de vragen voor de RBZzijn beantwoord?Minister Bruins Slot:Dat hangt natuurlijk ook van andere ministeries af. Ik snap het punt vanmevrouw Piri. Ik wil zeker mijn best daarvoor doen. Volgens mij ben ik ervolgende week sowieso nog, denk ik; ik heb trouwens geen idee. Maar eris nog een commissiedebat.De voorzitter:Het laatste debat over dit onderwerp is inderdaad deze week, het debatover de RBZ.Minister Bruins Slot:Ik zal mijn best doen. Voor de rest geldt dat ik natuurlijk altijd naar deKamer kan worden geroepen. Ik zal mijn best doen om het voordonderdag te doen en anders ... 5 juli gaat de Kamer met reces.De voorzitter:Een punt van orde van collega Piri, die al helemaal aan het bepalen is wiedaarna het woord krijgt, maar daar ga ik nog altijd over, geloof ik.Mevrouw Piri (GroenLinks-PvdA):Het is een individueel recht van een Kamerlid om schriftelijke vragen testellen. Die moeten binnen drie weken beantwoord zijn. Die deadline ismorgen. Ik had gevraagd om de vragen binnen twee weken te beant-woorden, maar dat is niet gelukt. Sowieso is de deadline morgen. Ikverwacht van het demissionaire kabinet dat zij morgen met dieantwoorden komen. U kunt dat niet afhankelijk maken van eenmeerderheid in de Kamer, zoals u nu doet. Er is namelijk geenmeerderheid in deze Kamer, dat weet de Minister, voor welk debat danook dat betrekking heeft op Israël. Dat proberen wij vanuit de oppositiebijna wekelijks, maar we krijgen daar nooit een meerderheid voor. Ik zouhet heel flauw vinden om het individuele recht van een Kamerlid teverwarren met een Kamermeerderheid die de Minister naar de Kamerroept voor een debat. Alstublieft, beantwoord die vragen nou voordonderdag, zodat we hierover nog een fatsoenlijk debat kunnen voeren.De enige reden waarom er haast achter zit, is omdat deze praktijken nogsteeds gaande zijn, terwijl rechters die in ons land wonen onafhankelijk enzonder intimidatie hun werk moeten kunnen doen als ze zich buigen overdie arrestatiebevelen.De voorzitter:Ik zeg er wel meteen bij dat ik niet geloof dat de Minister bedoelde tezeggen dat ze het aan een meerderheid van de Kamer laat. Zo was hetdenk ik niet bedoeld.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39842 Minister Bruins Slot:Dat klopt. Zo was het niet bedoeld. Het zijn vragen die we zorgvuldigmoeten beantwoorden naar aanleiding van aantijgingen in een artikel. Weproberen zo veel mogelijk informatie te krijgen over het hoe en wat. Datkost tijd. Dat is geen onwil, dat kost gewoon tijd.De voorzitter:Namens een aantal collega’s het appel om echt alles op alles te zetten omde vragen voor donderdag te beantwoorden, en dan ook echt, want ikbegrijp het ongemak van de collega’s wel. Het is ingewikkeld om de zomerongewis in te gaan. U vervolgt uw betoog.Minister Bruins Slot:Ik ben altijd bereidwillig om de Kamer de informatie te verstrekken die ikheb en dat ook tijdig te doen, maar soms is dat gewoon ingewikkeld.Voorzitter. Een ander punt is het belang van Tent of Nations. De Neder-landse vertegenwoordiging in Ramallah en de ambassade in Tel Avivvragen hiervoor samen met andere, gelijkgezinde landen regelmatigaandacht. Ook recentelijk is dit gebeurd naar aanleiding van het afsluitenvan de toegangsweg en is bij de Israëlische overheid opgeroepen tot hetterugdraaien van het besluit. We blijven de zaken in overleg met onzevertegenwoordigingen in Ramallah en Tel Aviv nauwgezet volgen. Ookdaarop volgt spoedig de beantwoording van de vragen.Voorzitter. Dan het punt van mevrouw Kamminga over de Oeigoeren enhet VN-rapport. Ik blijf met gelijkgezinden bezig om ervoor te zorgen dathet rapport wél besproken wordt en om het op de agenda te houden. Ikspreek ook met de Hoge Commissaris van de Mensenrechten Türk omhem hierbij te ondersteunen. Ook blijven we de Chinese autoriteiten directhierop aanspreken. Afgelopen weekend is dit onderwerp nog door de EUaan de orde gesteld in de EU-China-mensenrechtendialoog. Nederland zalzelf China ook in de Mensenrechtenraad wijzen op dit rapport. Morgenspreekt de mensenrechtenambassadeur met de Hoge Commissaris Türk.Ik zal dus ook aangeven dat dit weer in de Kamer aan de orde is gekomen.De heer Boswijk vroeg wanneer iets wel of niet genocide is en alsgenocide wordt erkend. We hebben daarvoor drie criteria. Het moet eenuitspraak van een internationaal gerechtshof of strafhof zijn. Het moeteneenduidige conclusies zijn die volgen uit wetenschappelijk onderzoek ofeen vaststelling door de Verenigde Naties. We kunnen op basis van dezedrie criteria nog niet concluderen over genocide in Xinjiang, maar weproberen in dit kader gewoon permanent andere landen mee te krijgenom te kijken of we draagvlak kunnen organiseren, maar dat is op ditmoment nog niet het geval.Voorzitter. Ik wil gewoon degenen bedanken die het over Belarus hebbengehad, waaronder mevrouw Zeedijk, want het is van belang om dit tersprake te brengen. Ook dank voor de steun die verschillende Kamerledenal hebben gegeven door gesprekken te voeren en ook door zich hier actiefover te uiten. Dat maakt echt verschil uit. Zelf heb ik dat ook gedaan dooreen open brief te schrijven aan meneer Bialiatski, die oprichter is van demensenrechtenorganisatie Viasna.Ik deel heel erg de zorgen van mevrouw Zeedijk over het maatschappelijkmiddenveld in de Russische Federatie. We ondersteunen via het Mensen-rechtenfonds mensenrechtenverdedigers in Rusland en daarbuiten. Hetwordt wel steeds moeilijker, bijvoorbeeld ook door de uitspraak in dewetgeving van 30 november. We blijven dus contact zoeken en we blijvenook proberen rechtszaken te volgen. Die inzet zullen we blijven doen.Tegen mevrouw Kamminga zeg ik dat we ook goed kijken naar demensenrechtenschendingen. In de Mensenrechtenraad en ook via anderegremia zetten we ons ook daar actief voor in om zo de druk op Rusland enNoord-Korea op te voeren.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39843 In de richting van mevrouw Dobbe: het Rode Kruis is een onafhankelijke,neutrale organisatie. We dragen jaarlijks ook bij aan de ongeoormerktefinanciering van het ICRC. We hebben geen eigen informatie over detoegang van het ICRC tot Russische gevangenen in Rusland. We roepenwel regelmatig op om toegang aan naasten te geven tot politiekegevangenen, maar bijvoorbeeld ook om goede medische zorg te geven.Uit Oekraïne ontvoerde kinderen ... Het is afschuwelijk. Kinderen wordenvia sites aangeboden voor adoptie. Ze worden gerussificeerd. Daarom ishet goed dat, ook onder leiding van Canada, een van de punten van hetvredesplan van Zelenski is om er alles aan te doen om dit tegen te gaan.Dus meer aandacht voor de ontvoerde kinderen in multilaterale organi-saties, steun aan onafhankelijk onderzoek, sanctioneren van personen diebetrokken zijn bij kinderontvoering, accountability en ook het faciliterenvan het terughalen van kinderen. We zijn ook lid van een internationalecoalitie. Onze inzet is vooral ook werken aan een DNA-database omervoor te zorgen dat we kinderen ook na verloop van tijd nog bij hunfamilie kunnen brengen, want naarmate ze ouder worden, zul je ze nietmeer altijd herkennen. Aan het DNA kan je hen nog wel matchen. Heelveel landen leveren op heel veel zaken een bijdrage daarvoor. Qatar isbijvoorbeeld heel actief in het onderhandelen om kinderen vrij te krijgen.Daar heeft het tot nu toe ook resultaat in geboekt. Dit zal voor welkeambtsopvolger dan ook gewoon onderdeel blijven van de belangrijkeagenda van het Ministerie van Buitenlandse Zaken.Nigeria is een land dat kampt met de ernstige gevolgen van klimaatveran-dering, forse bevolkingsgroei, corruptie, extreme armoede, drugshandelen -gebruik, geringe publieke dienstverlening en veel spanningen in desamenleving. Ook is er een bredere toename van geweld gericht opmensen en op christelijke gemeenschappen. Ik heb christelijke slacht-offers van geweld en doodstraf voor blasfemie ook zeer bewust bij deMinister van Buitenlandse Zaken van Nigeria, Tuggar, aan de ordegebracht. Daar hebben we uitgebreid over gesproken en ik heb mijnzorgen overgebracht. Ik heb hem opgeroepen om meer te doen ommensen te beschermen. Wij zetten ons zelf, ook via het programma Powerof Voices, actief in om de verdraagzaamheid tussen bevolkingsgroepen inNigeria te vergroten. Sinds 2021 dragen we 37 miljoen bij voor de JointInitiative for Strategic Religious Action. Hier wordt door religieusgeïnspireerde grassrootspartners in zeven landen, waaronder Nigeria,religieuze dialogen opgezet.Voor Iran hebben we blijvende aandacht en is er een grote mate van zorg.We hebben er samen met andere landen gelukkig voor gezorgd dat demandaten voor de fact-finding mission en de speciale vertegenwoordigerzijn verlengd. We kijken nu ook naar mogelijke vervolgstappen. Eenbewijzenbank vereist daarbij brede internationale steun en ruimefinanciële middelen. Op het moment dat de resultaten van de fact-findingmission er zijn, is een vervolgstap om te kijken of er samen met partnerswellicht draagvlak is voor een bewijzenbank, en welke aanknopingspuntener daarvoor zijn. Maar ik vind dit wel een zeer belangrijk punt.Myanmar. De ambassadeur van Myanmar is gevestigd in Brussel enmede-geaccrediteerd voor Nederland. Zijn accreditering dateert van voorde coup van februari 2021 in Myanmar. We hebben eigenlijk alleen nogtechnisch contact, gezien de huidige situatie.Dan de vragen van mevrouw Piri. De mensenrechtensituatie in Turkijeblijft een punt van aandacht. Ook breng ik zelf actief de zaken van de beidepersonen op, zowel in de context van de Raad van Europa als in die vanTurkije. Rondetafelgesprekken over de toekomst van Afghanistan zijnzeker zeer waardevol. Natuurlijk worden die actief gevolgd door debetrokken mensen op mijn ministerie. De heer Radi is helaas in hogerberoep tot zes jaar cel veroordeeld. Het cassatieverzoek is niet gehono-reerd. We hebben de zaak meermaals aan de orde gesteld, zowelhoogambtelijk als ministerieel. We blijven dit volgen.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39844 De voorzitter:Dan wil ik heel even collega Paternotte vragen of hij het voorzitterschapwil overnemen voor een interruptie.Voorzitter: PaternotteDe voorzitter:Dat doe ik. Ik geef meteen het woord aan de heer Boswijk voor eeninterruptie.De heer Boswijk (CDA):Aanvullend op het punt van collega Piri. We hebben een aantal vragengesteld over Tent of Nations. De Minister heeft daar net iets over gezegd.Die antwoorden hangen ook nog ergens in de lucht. Ik doe ook echt eenappel op de Minister om dit nog voor de RBZ te doen. Dit is een ietsminder ingewikkelde casus, denk ik, maar aangezien we dit dossier nogmet het huidige kabinet hebben opgezet, zou het wel fijn zijn als we hetvoor de aankomende RBZ zouden kunnen meenemen.Hetzelfde geldt eigenlijk voor de motie die is aangenomen over hetbenaderen van het Afghaanse maatschappelijk middenveld. Hoe wordtdaaraan invulling gegeven? Kan de Minister daar ook nog iets overzeggen? Ik heb die vraag wel gesteld in mijn eerste termijn, en ik neemaan dat u nu klaar bent met het hoofdstuk Afghanistan. Ik ben daar nogbenieuwd naar. Dat was het.Minister Bruins Slot:Op dat punt van de beantwoording van de schriftelijke vragen zal ik ookmijn best doen, zoals ik ook tegen mevrouw Piri heb gezegd.Wat betreft de ondersteuning van het maatschappelijk middenveld zorgenwe ervoor dat we bij alles wat we doen, aandacht vragen voor de situatievan meisjes. We hebben toen ook gekeken naar het rapport over depositie van Afghanistan dat de Verenigde Naties h gemaakt. We zullen ditonderwerp ook actief opbrengen in het vervolggesprek, dat ook binnen deVN zal plaatsvinden, over het vinden van een andere wijze om het contactaan te gaan met de taliban. Daarover vindt nog een verdere discussieplaats. Het punt dat de heer Boswijk eerder heeft ingebracht is op ditmoment dus zeker nog onderwerp van aandacht.De heer Boswijk (CDA):Maar is dat dan een discussie die plaatsvindt binnen het huidige kabinet?Ik geloof dat het collega Dobbe was die vroeg naar de reactie van hetkabinet op het VN-rapport. Ook in het licht van wat er tijdens de rondetafelis besproken, inclusief de motie die breed is aangenomen, zou ik het welmooi vinden als dit kabinet nog met een brief kan komen over de standvan zaken. Desnoods is die niet helemaal af, maar dan hebben we in iedergeval een soort tussenconclusie. De motie is namelijk alweer van januari,als het niet eerder is. Het zou toch mooi zijn als we in ieder geval wetenwaar we ongeveer staan.Minister Bruins Slot:Op dat vlak heb ik sowieso al eerder toegezegd dat het van belang is omdie discussie verder binnen de Verenigde Naties aan de hand van datrapport te voeren. We zetten ons natuurlijk actief in als het gaat om hetengageren met het maatschappelijk middenveld en het onderwijs aanmeisjes in Afghanistan. Ook daar heb ik bijvoorbeeld outreach gedaan aanmijn collega, de Minister van Buitenlandse Zaken van Indonesië, die daarook heel erg bij betrokken is.Ik zal kijken of ik de stand van zaken van de uitvoering van de motiebijvoorbeeld ook kan betrekken bij het verslag van de RBZ dat ik na deTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39845 RBZ nog moet sturen. Dan is het geen aparte brief, maar dan is hetonderdeel van een geheel, waarbij de Kamer het ook weer terugziet.De voorzitter:Die toezegging heeft u binnen. Daarmee kunt u met een gerust hart hetvoorzitterschap weer terugnemen.Voorzitter: BoswijkDe voorzitter:Geweldig. De Minister is klaar met haar inbreng. Dat is mooi. Dan gaanwe gelijk door naar de tweede termijn. Dit is een notaoverleg, dus u heeftde mogelijkheid om moties in te dienen. Dan geef ik allereerst het woordaan collega Paternotte van D66. U heeft voor uw tweede termijn drieminuten spreektijd.De heer Paternotte (D66):Dank u wel, voorzitter. Ik zal eerst mijn motie indienen.Motie De Kamer,gehoord de beraadslaging,constaterende dat het kabinet het belang van toegang tot betrouwbareinformatie als een belangrijke doelstelling in het resultatenkader Mensen-rechten heeft opgenomen en het versterken van onafhankelijke media inde strijd tegen desinformatie hiervoor cruciaal is;constaterende dat Rusland het gericht verspreiden van desinformatie inWest-Afrika inzet om de westerse invloed in de regio te beperken enantiwesterse sentimenten te vergroten, met destabilisatie als gevolg;overwegende dat het ook voor de veiligheid van Nederland van belang isom de grondoorzaken van instabiliteit in deze regio aan te pakken;overwegende dat een gecoördineerde aanpak nodig is om toegang totdiverse bronnen en kwaliteitsjournalistiek te waarborgen;verzoekt het kabinet om het initiatief te nemen om te komen tot dezegecoördineerde aanpak;verzoekt het kabinet tevens om middelen beschikbaar te stellen omonafhankelijke media in West-Afrika te versterken, door de krachten vanonafhankelijke lokale en regionale media-outlets samen te brengen omkwaliteitsjournalistiek te produceren en een groter bereik te geven,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is voorgesteld door de leden Paternotte en Boswijk.Zij krijgt nr. 385 (32 735).De heer Paternotte (D66):Het is misschien wel goed om daarbij te benoemen dat ik initieel eenvoorstel heb gedaan voor een nieuwshub, naar een model dat we eerderten aanzien van Rusland hadden. Ik ben blij dat de Minister de kansenTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39846 ervan inziet. Er zijn verschillende fondsen die wij inzetten om dit soortdingen mogelijk te maken. Ik hoop dat de Minister daarnaar wil kijken.Voorzitter. Dit debat is natuurlijk op een heel gek moment. Dat merk je ookwel aan de vele verzoeken aan de Minister om nog binnen twee wekeniets te doen of aan de Kamer te sturen. Ik moet zeggen dat ik dat zelf ookhad bij het debat dat wij kort tussendoor hadden over de AssociatieraadEU-Israël. Er is nogal wat gebeurd. Het ministerschap van deze Minister isin behoorlijke mate ook getekend door de terreuraanslag van 7 oktober,de Gazaoorlog die daarop volgde en de vele onschuldige slachtoffers ende grote inzet van deze Minister om daar iets aan te doen. Maar helaasconstateren we dat zelfs als de Israëlische strijdkrachten een mogelijkheidwillen inbouwen om te zorgen dat er meer hulp binnenkomt, de Israë-lische regering nog aan het terugduwen is, met als dieptepunt wat mijbetreft dat er komende week ook in deze Kamer organisaties komenspreken die weinig getuigd hebben van objectieve informatievoorziening,het bijdragen aan oplossingen en het voorkomen van slachtoffers in Gaza.Ik hoop dat de Minister de komende twee weken laat zien dat zij het er nietbij zal laten zitten, zoals zij aangaf, want dat zullen we heel hard nodighebben.Dank, voorzitter.De voorzitter:Dank u wel. Dan mevrouw Dobbe. U heeft twee minuten.Mevrouw Dobbe (SP):Dank u wel, voorzitter. Dan moet ik snel mijn moties voorlezen.Motie De Kamer,gehoord de beraadslaging,constaterende dat mensenrechtenactivisten en journalisten in Ruslandsteeds meer gevaar lopen vanwege de toenemende autocratie;overwegende dat het de taak van Nederland en de Europese Unie is ommensenrechtenactivisten en journalisten overal te beschermen enondersteunen, dus ook in Rusland;overwegende dat de mogelijkheid om Rusland te kunnen ontvluchtenwanneer dat nodig is mensenrechtenactivisten en journalisten demogelijkheid biedt om hun werk voort te zetten;verzoekt de regering multiple-entry Schengenvisa aan Russischemensenrechtenactivisten en journalisten te verschaffen als deze in eigenland gevaar lopen en dit met andere Schengenlanden af te stemmen,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is voorgesteld door de leden Dobbe, Dassen en Zeedijk.Zij krijgt nr. 386 (32 735).Mevrouw Dobbe (SP):Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39847 Motie De Kamer,gehoord de beraadslaging,constaterende dat honderden mensen in Rusland vanwege politiekeredenen gevangen zitten;overwegende dat de Nederlandse regering de plicht heeft mensenrechtenvan politieke gevangenen te behartigen;overwegende dat bijvoorbeeld de aanwezigheid van diplomaten bijrechtszaken en het corresponderen met politieke gevangenen vanuit deNederlandse ambassade een bijdrage kan leveren aan het welzijn vanpolitieke gevangenen;verzoekt de regering alle diplomatieke middelen in te zetten om derechten van politieke gevangenen in Rusland te verbeteren, en de Kamerhierover te informeren,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is voorgesteld door het lid Dobbe.Zij krijgt nr. 387 (32 735).Mevrouw Dobbe (SP):Motie De Kamer,gehoord de beraadslaging,overwegende dat genderspecifiek geweld tegenover vrouwelijkemensenrechtenverdedigers nu onvoldoende deel uitmaakt van hetmensenrechtenbeleid;overwegende dat de positie van vrouwelijke mensenrechtenverdedigersen vrouwenrechtenverdedigers onder druk staat;verzoekt de regering om extra maatregelen om ook het werk voorvrouwenrechten en van vrouwelijke mensenrechtenactivisten tebeschermen en te ondersteunen,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is voorgesteld door de leden Dobbe, Kamminga en Zeedijk.Zij krijgt nr. 388 (32 735).Mevrouw Dobbe (SP):En tot slot, voorzitter.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39848 Motie De Kamer,gehoord de beraadslaging,constaterende dat in Sudan al meer dan een jaar een gruwelijke oorlogwoedt, waar er een humanitaire ramp is en genocide dreigt;overwegende dat momenteel onvoldoende wordt gedaan om tevoorkomen dat Europese wapens via derde landen in Sudan terecht-komen en daar worden ingezet bij mensenrechtenschendingen;verzoekt de regering te pleiten bij de EU voor het aan banden leggen vanwapenleveranties aan landen die doorleveren aan strijdende partijen inSudan,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is voorgesteld door het lid Dobbe.Zij krijgt nr. 389 (32 735).De voorzitter:Dank u wel. Dan collega Zeedijk.Mevrouw Zeedijk (NSC):Ik ga het kort houden. Ik wil de Minister hartelijk bedanken voor deheldere antwoorden. Daar wil ik het graag bij laten.De voorzitter:Dank u wel. Mevrouw Kamminga.Mevrouw Kamminga (VVD):Dank, voorzitter. Dat ging inderdaad razendsnel. Ik dank de Minister ookvoor de beantwoording, want er is inderdaad vandaag een veelvoud aanzaken voorbijgekomen. Ik denk dat dat ook wel tekent hoe nuttig en nodigeen debat over dit onderwerp is, omdat we helaas moeten constateren datde mensenrechten ook anno 2024 nog steeds onder druk staan en, sterkernog, het alleen maar slechter lijkt te gaan daarmee. Dus ik dank deMinister en ook haar ambtenaren voor de inzet die zij daarop gepleegdhebben. Ik hoorde haar ook nadrukkelijk iets zeggen over de ongewenst-verklaringen: dat daar nog een Kamerbrief over komt. Die zal ik dan metaandacht gaan lezen.En toch nog eventjes dit. We hebben het in het debat ook veel over delhbtq gehad. Ik ben blij dat ook de Minister zegt dat de ondergrens tochwel moet zijn dat strafbaarstelling niet aan de orde is. Dus ja, het liefstzouden we natuurlijk veel en veel meer willen. En ik denk dat we ons daarook voor blijven inzetten, in ieder geval de VVD. Maar die ondergrens vanstrafbaarstelling ... Nou ja, ik ben in ieder geval heel blij dat de Minister enhet ambtelijk apparaat zich daar vol voor inzetten. Dank daarvoor. En o ja,ik heb zelf geen moties, voorzitter, maar ik teken er wel eentje vanmevrouw Dobbe mee, waar net al aan werd gerefereerd, en eentje vanmevrouw Piri.De voorzitter:Een motie indienen is geen verplichting. En ik denk dat mijn opperhoofd,Henri Bontenbal u heel erg dankbaar is. Dan collega Dassen.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39849 De heer Dassen (Volt):Ja, voorzitter. Dank aan de Minister voor de beantwoording. Ik heb motiesvan mevrouw Dobbe en dadelijk van mevrouw Piri die ik meeteken, endaar laat ik het voor nu bij.De voorzitter:Dank u wel. Dan collega Ceder.De heer Ceder (ChristenUnie):Dank u wel, voorzitter. Nog even een verhelderende vraag. Klopt het dat ikgeen antwoord had gekregen op de vraag over hoe de financiering vanBoko Haram in elkaar steekt, en of de Minister daar zicht op heeft?Ik heb twee moties.Motie De Kamer,gehoord de beraadslaging,constaterende dat de Generalised Scheme of Preferences Plus-status(GSP+) van Pakistan dit jaar in aanmerking komt om verlengd te worden;overwegende dat naleving van mensenrechten betrokken dient te wordenbij het sluiten of verlengen van handelsverdragen of -overeenkomsten;overwegende dat het in Pakistan slecht gesteld is met de beschermingvan de mensenrechten van de christelijke minderheid, bijvoorbeeld doormisbruik van antiblasfemiewetten;verzoekt de regering in Europees verband het standpunt uit te dragen datverlenging van de GSP+-status van Pakistan medeafhankelijk gemaaktdient te worden van het nemen van effectieve maatregelen door Pakistanom de christelijke minderheid beter te beschermen,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is voorgesteld door het lid Ceder.Zij krijgt nr. 391 (32 735).De heer Ceder (ChristenUnie):En de laatste motie.Motie De Kamer,gehoord de beraadslaging,overwegende dat voornamelijk christenen het slachtoffer zijn van hetdodelijke geweld in Nigeria door het optreden van groeperingen als BokoHaram, Islamitische Staat in West-Afrika en Fulani-«herders»;overwegende dat christenen vaak geen effectieve bescherming van deNigeriaanse overheid kunnen verwachten;Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39850 verzoekt de regering het Nederlandse lidmaatschap van de VN-Mensen-rechtenraad aan te wenden om het geweld in Nigeria op de agenda vande raad te zetten en te werken aan een resolutie die ertoe oproeptchristenen en andere religieuze groeperingen in Nigeria beter tebeschermen,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is voorgesteld door het lid Ceder.Zij krijgt nr. 392 (32 735).De heer Ceder (ChristenUnie):Dank u wel, voorzitter.De voorzitter:Dank u wel. Collega Piri.Mevrouw Piri (GroenLinks-PvdA):Ja, dank, voorzitter. Allereerst de moties; dan weet ik nog precies hoeveeltijd ik heb voor mijn opmerkingen.Motie De Kamer,gehoord de beraadslaging,constaterende dat Rusland zich schuldig maakt aan de oorlogsmisdaadom Oekraïense kinderen te ontvoeren naar Russisch grondgebied;verzoekt het (toekomstige) kabinet om steun te geven aan maatschappe-lijke organisaties die ontvoerde Oekraïense kinderen proberen op tesporen, te repatriëren en te beschermen tegen ontvoering en/of helpen bijhun re-integratie,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is voorgesteld door de leden Piri, Paternotte, Boswijk,Kamminga, Zeedijk, Dobbe, Dassen en Ceder.Zij krijgt nr. 393 (32 735).Mevrouw Piri (GroenLinks-PvdA):De motie is eigenlijk door alle overige leden hier aanwezig meeonder-tekend, te weten de heer Paternotte, de heer Boswijk, mevrouwKamminga, mevrouw Zeedijk, mevrouw Dobbe, de heer Dassen en deheer Ceder.Dan de tweede motie.Motie De Kamer,gehoord de beraadslaging,Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39851 constaterende dat Nederland gastland is van het Internationaal Strafhofen het Internationaal Gerechtshof in Den Haag;constaterende dat het van essentieel belang is dat de internationalerechters, VN-medewerkers en de aanklager van het Strafhof onafhankelijkhun werk kunnen doen, zonder enige vorm van intimidatie of politiekedruk;constaterende dat hetzelfde geldt voor alle mensen die getuigenissenwillen afleggen voor de internationale gerechtshoven in Den Haag;overwegende dat er serieuze aantijgingen zijn dat de Israëlische regeringzich schuldig maakt aan illegale intimidatie- en spionagepraktijkentegenover het Internationaal Strafhof;verzoekt het (toekomstige) kabinet om zich te allen tijde maximaal in tezetten voor de onafhankelijkheid van de internationale gerechtshoven enzich optimaal in te zetten voor de bescherming van alle VN-medewerkersen getuigen op Nederlands grondgebied,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is voorgesteld door de leden Piri, Paternotte, Dobbe, Dassenen Boswijk.Zij krijgt nr. 394 (32 735).Mevrouw Piri (GroenLinks-PvdA):Deze motie is medeondertekend door de heer Paternotte, mevrouw Dobbeen de heer Dassen.Dan heb ik nog één minuut, zie ik. Dank aan de Minister. Ik hoop echt datgezien het feit dat op dit moment rechters van ICC en ICJ zich buigen overpolitiek zeer gevoelige zaken, we hier nog van gedachten kunnen wisselenmet de Minister na het beantwoorden van de schriftelijke vragen. Dankook aan de voorzitter om dat nog even onder de aandacht te brengen.Dan het meldpunt buitenlandse inmenging. Misschien dat de Ministerdaar al op is ingegaan tijdens de twee korte momenten dat ik even buitende zaal was. O, ik hoor nu dat de Minister daarover al iets heeft gezegd;dan zal ik dat terugkijken.Fijn dat de zaken van Kavala en Demirtas¸ bovenaan de agenda blijvenstaan. Dat geldt ook voor Omar Radi, waarvan ik van de Minister hebbegrepen dat dit op ministerieel niveau is overgebracht. O, de eerste tweewel, begrijp ik nu. Verder hoop ik dat we ook de zaak van Nasser Zefzafiniet vergeten. Inmiddels is ze al zeven jaar als politiek gevangenebestempeld door Human Rights Watch en Amnesty International.Dank u wel.Voorzitter: PaternotteDe voorzitter:Dank u wel. Dan geef ik tot slot het woord aan de heer Boswijk voor zijntweede termijn.De heer Boswijk (CDA):Dank aan de Minister voor alle antwoorden op alle vragen. Ik had nogéén vraag en die betreft de ambassadeur van Myanmar die was geaccre-diteerd nog voordat de genocidezaak is begonnen. Ik ben benieuwd of erdan niet sprake moet zijn van een heroverweging als zoiets gebeurt, in dezin dat die accreditatie wordt ingetrokken. Ik herinner me nog een eerderesituatie rond de Afghaanse ambassadeur. Toen de taliban dat landTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39852 overnamen, werd die ambassadeur volgens mij niet meer erkend doorNederland. Het is dus in het verleden vaker gebeurd. Ik ben dan ookbenieuwd welke afwegingen hierbij gemaakt worden, niet politiek maarpuur technisch. Het is overigens ook prima als het antwoord daarop laterschriftelijk komt, omdat de vraag nogal technisch is.Ik heb een motie die, waarvoor excuses, met de hand is geschrevenomdat het niet helemaal lukte met de printer.Motie De Kamer,gehoord de beraadslaging,constaterende dat twee van de drie eisen om een misdaad te bestempelenvoor genocide, een uitspraak van het Internationaal Strafhof, waar Chinageen lid van is, of het vaststellen door de VN, waar China een veto overkan uitspreken, het lastig maakt om deze routes te belopen;constaterende dat eenduidige conclusies uit wetenschappelijk onderzoekde enige overgebleven methode vormen om de Chinese aanpak vanOeigoeren te bestempelen als genocide;verzoekt de regering een stappenplan te maken voor het verkrijgen vandeze wetenschappelijke onderbouwing en dit met gelijkgestemde landente doen, en dit bij de begroting van BuZa aan de Kamer te presenteren,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is voorgesteld door de leden Boswijk en Paternotte.Zij krijgt nr. 395 (32 735).De heer Boswijk (CDA):Dank u wel.De voorzitter:Er is nog een opmerking van mevrouw Piri.Mevrouw Piri (GroenLinks-PvdA):Ik was net vergeten de naam van de heer Boswijk te noemen waar hetging over de motie over het Internationaal Gerechtshof.De voorzitter:Dat is bij dezen gebeurd. Wij wensen de ambtenaren succes met hetverwerken van de handgeschreven moties. Dan geef ik het voorzitterschapterug aan de heer Boswijk.Voorzitter: BoswijkDe voorzitter:Dank u wel. We schorsen tot 17.30 uur.De vergadering wordt van 17.18 uur tot 17.30 uur geschorst.De voorzitter:Mooi, we zijn weer compleet. Ik geef de Minister het woord voor haartweede termijn.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39853 Minister Bruins Slot:Voorzitter. Ik dank de leden voor de inbreng in de tweede termijn. Ik beginmet de moties. Daarna geef ik nog antwoord op een aantal vragen.De motie van de heer Paternotte en de heer Boswijk op stuk nr. 385 kan ikoordeel Kamer geven mits er binnen bestaande middelen ruimte is. Demotie past namelijk beleidsmatig bij de inzet op het tegengaan vandesinformatie. Het is niet aan Nederland om bepaalde groepen journa-listen bij elkaar te brengen, maar wel om ervoor te zorgen dat we zo’nveilige omgeving voor elkaar krijgen. Daar sluit de motie heel goed bijaan. Daarmee krijgt de motie oordeel Kamer.Dan de motie op stuk nr. 386 van de leden Dobbe, Dassen en Zeedijk.Zoals ik al heb aangegeven, kan het binnen het huidige systeem zolanghet ook binnen de EU-regelgeving past. Daarmee kan ik de motie oordeelKamer geven.De motie op stuk nr. 387 van mevrouw Dobbe gaat over het inzetten vandiplomatieke middelen. We roepen regelmatig op tot het geven vantoegang tot politieke gevangenen en tot het geven van goede medischezorg. We hebben ongeoormerkte financiering bij het ICRC. Daarmee kan ikdeze motie ook oordeel Kamer geven.De motie op stuk nr. 388 gaat over het ondersteunen van het werk voorvrouwenrechten en het beschermen van vrouwelijke mensenrechtenacti-visten. Dat is staand beleid. Als er mogelijkheden zijn om extra stappen tezetten, zullen wij dat nooit nalaten. Meestal ontraad ik moties die staandbeleid betreffen, maar ik zie in de verslechterde positie van vrouwenwereldwijd juist een reden om deze motie toch oordeel Kamer te geven.Voorzitter. Dan de met de hand geschreven motie van mevrouw Dobbe opstuk nr. 389 over de wapenleveranties. Ook dat is staand beleid. Dit pastook binnen de Europese wapenexportcriteria en hoe die uitgevoerdworden. Ik kan de motie dus oordeel Kamer geven.Voorzitter. Er is waarschijnlijk iets fout gegaan met de nummering van demoties, want de motie op stuk nr. 390 is dezelfde als die op stuk nr. 389.De motie op stuk nr. 391 gaat over de GSP+-status. Ik snap ’m. Ik vind ’mook goed, zeg ik tegen de heer Ceder. Maar het zit ’m op «medeafhankelijkgemaakt dient te worden». Ik ga niet over de besluitvorming. Dat doet deEuropese Commissie. Dus als de heer Ceder een formulering vindtwaaruit duidelijk wordt dat ik niet het besluit neem, dus dat ik er uitein-delijk niet over ga maar dat ik het wel aan de orde kan stellen, dan kan ikde motie oordeel Kamer geven.De voorzitter:Meneer Ceder, u past de motie aan? We kunnen er volgende weekdinsdag over stemmen, dus we hebben nog wel even de tijd.De heer Ceder (ChristenUnie):Ja, na deze uitleg van de Minister pas ik de motie aan.De voorzitter:Oké.Minister Bruins Slot:Voorzitter. Dan de motie op stuk nr. 392 van de heer Ceder. Ik onderstreephet belang van het tegengaan en het op de agenda zetten van het dodelijkgeweld in Nigeria volledig. Ik zou deze motie heel goed kunnen uitvoerenals de heer Ceder het woord «resolutie» vervangt door «UPR».De heer Ceder (ChristenUnie):Dat is een Universal Periodic Review. Ja, dat passen we aan.Minister Bruins Slot:Dan krijgt de motie oordeel Kamer.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39854 Dan de motie op stuk nr. 393. Daarin staat precies wat we doen, wat wemet elkaar moeten blijven doen om dit onrecht te bestrijden. Dat zie ik ookterug in de ondertekening van de motie. Die motie geef ik dus oordeelKamer.Over de motie op stuk nr. 394 zeg ik tegen mevrouw Piri: dit is cruciaal omeen goed gastland te zijn. Dus die krijgt ook oordeel Kamer.Voorzitter. Tot slot de motie op stuk nr. 395. Ik denk dat de heer Boswijk nuslachtoffer is van het feit dat ik veel te veel «oordeel Kamer» heb gegeven,maar ik ontraad die motie. Waar zit het ’m dan in? Ik geef de heer Boswijkhelemaal gelijk. Maar op het moment dat ik als Minister een wetenschap-pelijk onderzoek laat uitvoeren, is het niet wetenschappelijk meer. Wijworden als overheid gewoon niet gezien als een onafhankelijke partij. Deintentie deel ik helemaal, maar als ik een wetenschappelijk onderzoek gafinancieren als overheid, dan zullen mensen dat in dit kader niet alsonafhankelijk zien.Voorzitter: PaternotteDe voorzitter:Een interruptie van de heer Boswijk.De heer Boswijk (CDA):Op zich snap ik dat punt ergens wel. Alleen, ik ben zoekend: hoe kunnenwij wel het voortouw ... We concluderen allemaal wel dat twee van dedrie eisen niet gaan lukken. Dan zul je een wetenschappelijke basismoeten hebben. Hoe kunnen we dat organiseren zonder dit als overheidte financieren? Stel dat we het verzoek als volgt aanpassen: «organiseerteen conferentie over dit vraagstuk en nodigt hiervoor gelijkgestemdelanden en universiteiten uit». Als gevolg van die conferentie en diekennisuitwisseling komen die universiteiten tot het besluit om zelfonderzoek te gaan doen. Als we ’m zo aanpassen, kan de motie dan wel?De voorzitter:Ik geef het woord aan de Minister.Minister Bruins Slot:Ik weet niet of we er dan komen, of er dan voldoende grond is. Ik zit evennaar wegen te zoeken waarlangs zoiets wel geadresseerd kan worden; inhet kader van het EVRM of anderszins. Als je kiest voor zo’n constructievan de heer Boswijk, is mijn zorg een beetje dat het uiteindelijk tochgepercipieerd zal worden als sturend en dat het onderzoek ook niet leidttot voldoende draagvlak bij andere landen voor vervolgstappen. Ik hebhier gewoon niet het snelle antwoord op. Ik snap het dilemma, ik snap ookde vraag van de heer Boswijk en de inzet die hij hierop pleegt, maar ik hebhier gewoon nog geen eenduidig antwoord op.Voorzitter: BoswijkDe heer Paternotte (D66):De overheid laat zeer veel wetenschappelijk onderzoek doen en financiertdat. De overheid bepaalt natuurlijk niet aan de voorkant de uitkomst enhet onderzoek moet ook onafhankelijk zijn, maar waarom zou dat hiergeen optie zijn?Minister Bruins Slot:Omdat het uiteindelijk nodig is dat andere landen dit ook als onafhankelijken wetenschappelijk zien, want je wilt geen discussie over de kracht vanhet onderzoek. De CAVV heeft hierover eerder een advies gegeven. DeCAVV heeft ook die drie criteria geformuleerd. Het kan een weg zijn om deCAVV te vragen om nader te duiden hoe zij het punt van wetenschappelijkTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39855 onderzoek zien. Maar goed, ik denk nu gewoon mee hè, en dan ook inbrede zin, want dit is niet het enige vraagstuk in het kader van genocide.Daarom heeft mijn ambtsvoorganger eerder of de Kamer gevraagd omeen onderzoek hiernaar. Wellicht is dit een manier om meer duiding tekrijgen. Dan krijg je ook voor andere vraagstukken meer handvatten. Maardit heb ik niet overlegd met de CAVV, dit is gewoon meedenken met deKamer.De heer Paternotte (D66):Dank voor de suggestie. Als je gewoon naar de cijfers kijkt, zie je dat hetgeboortecijfer onder de Oeigoeren in Xinjiang totaal is ingestort. Er wasweer een verslag – voor zover het mogelijk is om journalistiek te bedrijven– waaruit blijkt dat niemand daar nog openlijk aan de ramadan kan doen,omdat de cultuur totaal onderdrukt is. Dat blijkt uit de journalistiekeverslagen en de cijfers. Ik snap dat de Minister zegt dat dat geen weten-schap is, maar de vraag is wanneer we het dan wel gaan zeggen, want dewetenschap is blijkbaar de enige route om te constateren dat ergensgenocide plaatsvindt. Ik denk dat het heel onbevredigend is als deconclusie is «als overheid kunnen we daarin eigenlijk niks betekenen; wegaan het verder zien», vandaar ook deze motie en dit pleidooi. Maar ikdenk dat de heer Boswijk en ik hier nog even over moeten doorpraten.De voorzitter:Wij hebben nog een week de tijd en wij gaan met een formulering komenwaarop een «oordeel Kamer» gaat komen, daarvan ben ik overtuigd. Uhad nog een aantal vragen te beantwoorden.Minister Bruins Slot:Dat klopt, voorzitter. Mevrouw Dobbe vroeg om nog wat meer duide-lijkheid te geven over het SDG 5-fonds, want dat draagt bij aan hetbevorderen van vrouwelijk leiderschap, economische zeggenschap en dedeelname van vrouwen aan politieke besluitvorming en beleidsbeïn-vloeding. Dat fonds zet zich bijvoorbeeld in Colombia in, Ik zal een aantalconcrete voorbeelden noemen. In Colombia worden beschermings-plannen opgesteld voor vrouwelijke mensenrechtenverdedigers omrisico’s te ondervangen. Dat gebeurt in het kader van conflictoplossing envredesopbouw. In Colombia zie je natuurlijk een enorme toename vangeweld. Er worden ook noodsubsidies gegeven voor het Safety forVoices-programma voor vrouwelijke mensenrechtenverdedigers die acuutgevaar lopen. Dat is een tweede voorbeeld waarin je heel specifiek ziet dater actie wordt ondernomen omdat het vrouwen treft. Het gaat ook omjuridische bijstand en psychosociale hulp. Je krijgt als vrouwelijkemensenrechtenverdediger namelijk helaas veel meer te maken metgeweld of seksueel geweld. Dit is een drietal voorbeelden waarin specifiekacties worden ondernomen om vrouwelijke mensenrechtenverdedigersextra te ondersteunen.Voorzitter. Dan de vraag van mevrouw Dobbe of we op het punt vanechtscheidingsbeschikkingen ook gekeken hebben naar de diverse landen.We hebben specifiek gekeken naar de motie. Op dit moment vinden we inieder geval geen bekende hulpvragen over een gebrek aan erkenning vanNederlandse echtscheidingsbeschikkingen in de door u genoemde landen,maar dat betekent niet per definitie dat het probleem niet bestaat.Mevrouw Dobbe heeft volgens mij contacten met verschillende organi-saties. Als zij wél dat soort casuïstiek hebben – die hebben wij alsministerie in ieder geval op dit moment niet – doe ik hierbij de openuitnodiging aan mevrouw Dobbe dat ik mij natuurlijk hou aanbevolenvoor eventuele informatie die zij heeft en die zij zou willen delen. Het isbijvoorbeeld ook mogelijk dat een slachtoffer de overheid niet goed weette bereiken. Daarom doen we ook actief een outreach naar migrantenor-ganisaties en een extra inzet.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39856 De voorzitter:Een korte interruptie.Mevrouw Dobbe (SP):Dank daarvoor. Het is natuurlijk goed om te horen wat er allemaal wélgebeurt, maar ik heb hier nog een vraag over, want het voelt wel eenbeetje als een omdraaiing. Zoals ik het begrijp, vindt er geen gesprekplaats op het moment dat er geen signalen komen uit die landen, terwijldeze motie met reden vroeg om met de genoemde landen in overleg tegaan over erkenning van de Nederlandse echtscheidingsbeschikkingen. Ikvraag me af of dat gebeurd is. Is er een overleg geweest met die landen?Minister Bruins Slot:Nee, wat ik heb begrepen, maar wij hebben snel een uitvraag gedaan, ookgedurende dit debat, omdat we geen gerichte casuïstiek hadden. Daarommijn vraag aan mevrouw Dobbe. Als zij wél dit soort concretere signalenheeft, doe ik hierbij de open uitnodiging aan de organisaties die diesignalen hebben, om verder met ons contact op te nemen. Daarom zettenwe juist in op extra inzet en een outreach naar de migrantenorganisatiesom die informatie wel binnen te krijgen.De voorzitter:Vervolg uw betoog.Minister Bruins Slot:Voorzitter. Dan de vraag van de heer Ceder over de financieringsstromenvan Boko Haram. Die hebben we op dit moment gewoon niet in beeld. Hetzal ook niet eenvoudig zijn om die in beeld te krijgen. We weten natuurlijkallemaal hoe meedogenloos de positie van deze organisatie, van diegroepering, is en welk effect zij heeft op de samenleving. Daarom is hetgoed dat in ieder geval in het kader van de Mensenrechtenraad ook actiefopvolging plaatsvindt van de door de heer Ceder ingediende motie.De voorzitter:U heeft nog een interruptie van de heer Ceder.De heer Ceder (ChristenUnie):Ja, kort. Ik weet dat het lastig is om de financieringsstromen te achter-halen. Daarom was mijn specifieke verzoek of daar, misschien ook metandere landen, een onderzoek naar kan komen. Want mocht het zo zijn datzij door het buitenland gefinancierd worden, dan creëert dat wel mogelijk-heden om te kijken hoe je in ieder geval de toestroom van geld, middelenen wapens kan afknellen, mede ook in het licht van de vele, veleduizenden doden die de afgelopen jaren zijn gevallen. De vraag was dusmeer of er een onderzoek naar die stromen gedaan zou kunnen worden,alleen of misschien met meerdere landen.Minister Bruins Slot:Dat is ontzettend arbeidsintensief, ook qua financiën. In de huidigeomstandigheden zie ik ook niet de ruimte om dat in deze fase toe tezeggen, maar de inzet die de heer Ceder op dat andere punt vraagt, zeg ikvoluit toe.De voorzitter:Dat was ’m dan. Netjes binnen de tijd. Dank aan de Minister voor debeantwoording en voor de adviezen; nou ja, niet voor alle; geintje.We hebben één toezegging.−De Minister zegt toe om de Kamer in het verslag van de eerstvolgendeRBZ te informeren over de stand van zaken van de motie inzake hetmaatschappelijk middenveld in Afghanistan.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39857 Dat was ’m, geloof ik. En er is inderdaad nog een extra aansporing gedaanom de schriftelijke vragen van collega Piri over beïnvloeding en de vragenover Tent of Nations te beantwoorden.Dan wil ik bij dezen de vergadering sluiten. Ook mijn collega’s dank voorde discipline. We hebben het netjes binnen de tijd gedaan. We kunnengaan eten. Eet smakelijk. Dank voor de gasten ook, overigens.Sluiting 17.52 uur.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 735, nr. 39858