Reactie op verzoek commissie over de brief van Grassa over “Informatie Grassa over grasraffinage”

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2024–202528 973Toekomst veehouderijNr. 264 BRIEF VAN DE MINISTER VAN LANDBOUW, VISSERIJ, VOEDSEL-ZEKERHEID EN NATUUR Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 22 april 2025Op 12 maart 2025 heeft de vaste commissie voor Landbouw, Visserij,Voedselzekerheid en Natuur met commissiebrief 2025Z03009/2025D10438verzocht om een reactie te geven op de brief van Grassa te Utrecht d.d.17 februari 2025 over «Informatie Grassa over grasraffinage».Allereerst wil ik benadrukken dat ik bekend ben met de mogelijkheden diegrasraffinage biedt in onder andere het verlagen van het ruw eiwit gehaltein het rantsoen van melkvee. Daarbij hecht ik belang aan innovatieveoplossingen voor de maatschappelijke opgaven waar de veehouderij voorstaat. In de brief van Grassa aan Minister-President Schoof worden tweepunten concreet benoemd die ik hierbij voorzie van een reactie.1. De rol van ontsloten gras in het voerspoor Aanpassing van het voerspoor is een relevante maatregel die effect heeftop de excretie van stikstof in dierlijke mest als onderdeel van de aanpakmestmarkt én op de uitstoot van ammoniak als onderdeel van debronmaatregelen stikstof. Onder het motto «wat er niet in gaat kan er ookniet uit», zorgt verlaging of optimalisering van het ruw eiwitgehalte in hetrantsoen van melkvee voor een verlaging van emissies uit de veehouderij.In 2022 is met de melkveesector in het kader van de stikstofproblematiekafgesproken om op sectorniveau te streven om het ruweiwitgehalte in hetmelkveevoerrantsoen te verlagen en deze in 2025 niet hoger te laten zijndan 160 gr RE/kg droge stof.In de Kamerbrief over de voortgang van diverse onderwerpen van hetmestbeleid van 7 maart jl. (Kamerstuk 33 037, nr. 586) heb ik uw Kamerlaten weten dat de partijen in de zuivelketen dit jaar een convenanthebben opgesteld waarin zij zich verbinden aan het doel om het gemid-delde ruw eiwitgehalte van het rantsoen te verlagen naar maximaal160 gram per kilogram droge stof in 2025 en 158 gram per kilogram drogestof in 2026. Ik ondersteun het convenant door bij te dragen aan kennis- kst-28973-264ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2025Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 28 973, nr. 2641 deling en communicatie over het verlagen van het ruw eiwitgehalte in hetrantsoen en ik blijf de resultaten (de sectorgemiddelden) van de inzetvolgen via de kwartaalrapportages van het CBS. Ook neem ik deervaringen en inzichten die worden opgedaan mee in de uitwerking vanbedrijfsgerichte doelsturing.Het convenant en de inzet van mijn ministerie gericht op het doel om deexcretie van stikstof te reduceren door veevoermanagementmaatregelenzijn door verschillende studies als effectief aangereikt (o.a. in «Verkenningeffecten landbouwinnovaties» van Ros et al). Uit de pilot Koe&Eiwit blijktdat er vijf relevante voedingsknoppen zijn om aan te draaien; weidegras,graskuil, maiskuil, krachtvoer en overig ruwvoer en bijproducten (ziehttps://koeeneiwit.nl/). Door bijvoorbeeld bewust te werken aan passendebemesting van het weiland, het juiste maaimoment en soorten ruwvoederkan het ruw eiwitgehalte van het rantsoen van melkvee worden beïnvloed.Ruwvoeder vanuit een grasraffinage-proces heeft minder ruwe eiwitten enkan daarmee ook bijdragen aan een verlaging van het ruw eiwit gehaltevan het totale rantsoen. De melkveehouder kan vanuit eigen vakmanschap(waar nodig met hulp van een voeradviseur) zelf bepalen wat hij/zij inzetom het ruw eiwit gehalte in het totale rantsoen te verlagen. De melkvee-houder heeft daarmee het roer in handen.In de gesprekken die worden gevoerd met de zuivelpartijen rondom hetvoerspoor heb ik aangeboden de toepassing van grasraffinage te willenondersteunen als dit helpend is om de gestelde doelen te bereiken. Tot opheden heeft dit niet geleid tot een verzoek voor ondersteuning. Grasraf-finage is een interessante innovatie om voor melkveehouders hetrantsoen te optimaliseren, zoals ook benoemd in «Verkenning effectenlandbouwinnovaties» van Ros et al. Echter, ontsloten gras is nietessentieel voor het verlagen van het ruw eiwit gehalte in het rantsoen.Alle voedingsknoppen bieden deze mogelijkheid en uit de pilot Koe&Eiwitblijkt dat verdere verlaging mogelijk is, ongeacht welke voedingsknoppen(of combinaties daarvan) de melkveehouder kiest.2. Volledige benutting van gras door grasraffinage Grasraffinage is een innovatief proces waarbij verschillende waardevollenutriënten vrijkomen. Naast het ontsloten gras, komen bijvoorbeeld ookeiwitten vrij. Dit graseiwit kan gebruikt worden voor vervoedering aaneenmagige dieren (varkens, kippen, vissen) en ook voor verwerking inhumane voeding. Voor toepassing in humane voeding is nog wel eentoelating nodig van de EU (Novel Food). Grassa heeft aangegeven ditproces te zijn gestart en verwacht in 2027 goedkeuring te krijgen voordeze toepassing.Graseiwitten kunnen hiermee een alternatief worden voor de veevoer-grondstof soja waarmee de afhankelijkheid van deze geïmporteerdegrondstof kan worden verlaagd. Dit is al erkend tijdens het opstellen vande Nationale Eiwit Strategie (gepresenteerd aan uw Kamer in 2020,Kamerstuk 35 570 XIV, nr. 70). Daarin is ook benoemd dat het business-model aandacht vraagt. Een van de lastige punten is dat gras een vochtrijkproduct is en om transport van water zo veel mogelijk te voorkomen is hetwenselijk om verwerkingsunits dicht bij de weilanden te plaatsen.Decentrale verwerkingsunits zijn echter kostbaar en vragen dus een forsevoorfinanciering. Ook weten we uit onderzoek van WUR «Analyse vanpotenties van extra eiwitproductie in Nederland via teelt, reststromen enandere bronnen» van Broeze et al uit 2022, dat een grootschaligeeconomisch rendabele exploitatie moeilijk is door de lage prijs vansoja-import.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 28 973, nr. 2642 Grassa heeft zelf in het rapport «Verkenning effecten landbouwinno-vaties» van Ros et al aangegeven dat het inrichten van een pers –raffinage complex ca. 25mln euro kost. Het rendement van dit complex isca 20% van het geïnvesteerd vermogen. Een dergelijk complex verwerktca 1.700 hectare grasland (Nederland heeft ca. 674.000 ha blijvendgrasland). In dat rapport staat opgenomen dat de verdiensten voor deboer ca. 1.700 euro per hectare zijn en deze bestaat uit vergoeding van hetontsloten eiwit voor humane consumptie of diervoeders, het verminderenvan mestafzet en CO2 footprint reductie.Goed om te weten dat Grasraffinage ook vezels produceren die gebruiktkunnen worden voor biobased bouwen. In België staat een fabriek die metde eiwit arme grasvezels een isolatiemateriaal produceert. Het Ministerievan LVVN ondersteunt met de aanschaf van carbon credits de aanwendingvan vezels om langdurig koolstof vast te leggen in gebouwen en verbetertdaarmee het rendement voor de landbouwers.Van startup naar opschaling grasraffinageZoals ik aangaf hecht ik belang aan innovatievermogen en ondernemer-schap. De oorsprong van Grassa ligt bij het InnovatieNetwerk (Ministerievan LVVN) en Stichting Courage: de overheid heeft samen met de sectorde kiem geplant voor deze ontwikkeling. RVO biedt via het subsidieinstrumentarium «MIT1» ondernemingen de mogelijkheid subsidie opresearch & development te verkrijgen. Daarnaast hebben aan LVVNgelieerde partijen zoals Stichting Innovatie Glastuinbouw, challengesuitgeschreven rond eiwitten uit plantaardige reststromen, die challengeheeft Grassa gewonnen. Naar verwachting zal RVO in opdracht van LVVNin 2025 een Impact Innovation Challenge Bioraffinage openstellen, met alsrandvoorwaarde dat minimaal één fractie een toepassing vindt in debouw (gefinancierd vanuit Nationale Aanpak biobased bouwmaterialen).De route grasraffinage waarbij vezels als isolatie materiaal wordeningezet, sluit aan op de technologie die Grassa ontwikkelt.Voor de opschaling van investeringen op regionaal niveau kunnen deregionale investeringsmaatschappijen een stevige rol spelen. Investe-ringen die groter zijn en landelijk bereik kennen, komen veelal terecht bijInvest-NL2. Invest-NL heeft Grassa hulp en ondersteuning geboden via hetFast-lane Programma.Tegelijkertijd is het ook aan de markt om relevante innovaties op tepakken en te gebruiken. Daarom worden partijen als Grassa gestimuleerdom te zoeken naar samenwerkingsverbanden met relevante stakeholdersom gezamenlijk de rendabiliteit van het bedrijfsmodel vorm te geven.Grassa heeft bijvoorbeeld recent een financiering van 3,6 miljoen euroontvangen vanuit het Perspectieffonds Gelderland (Regionale Ontwikke-lingsmaatschappij) om de eerste persen te realiseren en graseiwit voormenselijke consumptie te ontwikkelen. In vervolg hierop kan Grassa eenfinancieringsaanvraag bij Invest-NL doen voor grotere bedragen. Dit isook de geëigende route voor startups om op te schalen.1https://www.rvo.nl/subsidies-financiering/mit2https://www.invest-nl.nl/actueel/grassa-helpt-boer-natuur-en-klimaat-met-bioraffinage-van-gras?Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 28 973, nr. 2643 ConclusieIk vind grasraffinage een mooie innovatie die zich onderscheidt door hetsysteem van vierkants-verwaarding waarbij gras voor meerdere toepas-singen kan worden ingezet. In die zin past het goed in de Biogrondstoffen-strategie die LVVN samen met KGG en IenW aan het ontwikkelen is.Het opschalen van grasraffinage vraagt een flinke investering, met eennog onzeker rendement. Dit wordt mede ingegeven door de lage prijs van(soja)eiwit-import en het nog ontbreken van toepassing in humaanvoedsel.Grassa heeft op verschillende momenten in haar bestaan steun gekregenvan de overheid. In vervolg op de investering van het Perspectieffondsvind ik het voor nu de meest logische route om voor de verdereopschaling weer het gesprek aan te gaan met Invest-NL. Nu Grassa kiestvoor de aanwending van eiwit voor humane voeding past een investeringbeter binnen de doelstellingen van Invest-NL dan in eerdere fases, waarinGrassa sterker op veevoeder gericht was.De Minister van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur,F.M. WiersmaTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 28 973, nr. 2644