Selectie zesde tranche Regio Deals

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2024–202529 697Gebiedsgerichte economische perspectieven enRegionaal Economisch BeleidNr. 159 BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSHUISVESTING EN RUIMTE-LIJKE ORDENING Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 3 februari 2025Om de grote uitdagingen van deze tijd aan te pakken vindt het kabinet destructurele samenwerking met en in de regio zeer belangrijk. Het kabinetheeft daarom besloten het programma Regio Deals door te zetten en heeftdeze zomer, kort na haar aantreden de zesde en tevens laatste trancheRegio Deals opengesteld voor nieuwe voorstellen. Dit heeft geleid tot 27voorstellen afkomstig uit heel Nederland. Regio’s geven in dezevoorstellen aan hoe zij samen met het Rijk en partners in de regio, willenwerken aan de opgaven in hun gebied.In de Regio Deals staat het verbeteren van het leven, wonen en werkenvan inwoners en ondernemers centraal. Dit gebeurt vanuit een bredeintegrale blik. Naast het versterken van de economie gaat het ook om hetverbeteren van het welzijn van mensen en de leefbaarheid binnen eenregio. Brede welvaart stimuleren en verbeteren is wat telt. Wat daarvoornodig is, verschilt per regio. De opgaven en aanpak in een stedelijk gebiedzoals in voormalige Zuid-Hollandse groeikernen zijn anders dan die inregio’s aan de grens zoals in Zuid-Limburg of Zeeuws-Vlaanderen. Regio’smaken daarom in samenspraak met partners in de regio zelf op maatgesneden voorstellen waaruit het kabinet een selectie heeft gemaakt. Indeze Kamerbrief licht ik toe met welke regio’s het kabinet aan de slag gaatom de voorstellen voor deze zesde en laatste tranche uit te werken totRegio Deals.Zesde tranche Regio DealsRegio’s konden tussen 1 augustus en 1 november 2024 hun voorstelindienen gebaseerd op het kader dat ik op 18 juli 2024 met uw Kamer heb kst-29697-159ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2025Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 29 697, nr. 1591 gedeeld.1 In de voorstellen omschrijven betrokken partijen in de regio hoezij samen met het Rijk de brede welvaart in hun regio willen versterken ende samenwerking in de regio en tussen Rijk en regio willen verbeteren.Ieder voorstel is gebaseerd op een analyse van de huidige situatie in deregio, welke uitdagingen en kansen daar spelen, wat het streefbeeld voorde regio is en welke aanpak de regio voor ogen heeft om daar te komen.Er zijn in totaal 27 voorstellen ontvangen.2 De aanvragen bevatten intotaal een financieringsverzoek aan het Rijk van € 565,1 miljoen euro.Voor de zesde tranche is in totaal € 244,3 miljoen euro beschikbaar.Vanwege deze grote overvraging was het nodig zorgvuldig te kiezen welkevoorstellen mogen worden uitgewerkt tot een Regio Deal. Voor degeselecteerde voorstellen kan vaak slechts een deel van de gevraagdeRijksbijdrage worden gereserveerd. Dit kan consequenties hebben voor deinhoud van de aanpak in de regio waarbij scherpe keuzes nodig zijn omdie dingen te doen die de meeste impact hebben voor de regio.In het selectieproces zijn de voorstellen zorgvuldig geanalyseerd op basisvan het eerder genoemde afwegingskader. Er is door alle betrokkendepartementen (VRO, BZK, EZ, KGG, IenW, JenV, LVVN, OCW, SZW enVWS) gekeken naar de vier aspecten per aanvraag: opgave, aanpak,financiën en organisatie. Zo is er gelet op de omvang en meervoudigheidvan de opgave, de integraliteit van de aanpak, de beschikbaarheid vancofinanciering en de inrichting en afstemming van de organisatie.Daarnaast is er rekening gehouden met een evenwichtige verdeling overNederland, al eerder afgesloten Regio Deals en andere gebiedsgerichteaanpakken van het Rijk. Bij de beoordeling stond steeds de vraag centraalof duidelijk is hoe de voorgestelde aanpak bijdraagt aan het versterkenvan de brede welvaart3 van inwoners en ondernemers in de betreffenderegio.Het kabinet is voornemens om de komende maanden met 16 regio’s dedoor hen ingediende voorstellen verder uit te werken tot een Regio Dealen dus concrete afspraken tussen het Rijk en de regio. Het ter beschikkingstellen van de rijksbijdrage en het sluiten van de Regio Deal is ondervoorbehoud van overeenstemming tussen alle betrokken partners. Hetstreven is dat alle 16 voorstellen medio 2025 zijn uitgewerkt tot een RegioDeal, in de vorm van een convenant. In het convenant worden ook delooptijd en welke partijen deelnemen aan de Regio Deal vastgelegd. Inonderstaande tabel vindt u een overzicht van de geselecteerdevoorstellen. Bijlage 1 van deze Kamerbrief omvat een uitgebreidereomschrijving van de regio’s, de opgaven die daar spelen en waar de regiobeoogt op in te willen zetten.Tabel 1. Overzicht uit te werken Regio Deal voorstellen#Voorstel Regio DealMax. Rijksbij-drage RegioEnvelop (incl.BTW x mln.)Noord#1Noord-Drenthe€ 15,0#2Noordoost-Fryslân€ 18,0#3Eemsdelta€ 8,5Totaal Noord€ 41,5Oost1Kamerstukken II 2023/24, 29 697, nr. 154 Kamerbrief over Regio Deals openstelling zesdetranche | Kamerstuk | Rijksoverheid.nl227 voorstellen voor laatste ronde Regio Deals | Nieuwsbericht | Elke regio telt3Zie Kamerstukken II 2021/22, 29 697, nr. 109, pagina 2 voor de definitie van brede welvaart diehet kabinet hierbij hanteert.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 29 697, nr. 1592 #Voorstel Regio DealMax. Rijksbij-drage RegioEnvelop (incl.BTW x mln.)#4Regio Foodvalley€ 25,0#5Regio FruitDelta Rivierenland€ 22,5Totaal Oost€ 47,5Zuid#6Parkstad Limburg€ 15,0#7Noordoost-Brabant€ 25,0#8Zuid-Limburg€ 10,0Totaal Zuid€ 50,0Noordwest#9Regio Waterland€ 13,0#10Vitale Wijken 2.0: Utrecht-Amersfoort€ 20,0Totaal Noordwest€ 33,0Zuidwest#11Barendrecht, Ridderkerk en Rotterdam€ 8,3#12Zeeuws-Vlaanderen/Zeeland€ 13,0#13Regio Groene Hart€ 18,0#14Sierteeltregio€ 10,0#15Voormalige Groeikernen Zuid-Holland (Capelle a/d IJsel,Nissewaard en Zoetermeer)€ 10,0Totaal Zuidwest€ 59,3BES#16Bonaire€ 13,0Totaal BES€ 13,0Totaal€ 244,3 Niet geselecteerde voorstellenZoals eerder benoemd, kunnen niet alle voorstellen uitgewerkt worden toteen Regio Deal. Ik realiseer me dat dit een teleurstelling is voor deregionale coalities die veel moeite hebben gedaan om een voorstel in tedienen. Vanuit mijn ministerie is contact opgenomen met de indieners vande niet geselecteerde voorstellen. Vanuit het Rijk willen we met dezeregio’s desgewenst meedenken over eventuele andere perspectieven omde geadresseerde opgaven aan te pakken en daar waar mogelijk tekoppelen aan andere bestaande programma’s.FinancieringVoor de zesde tranche Regio Deals is zoals genoemd € 244,3 miljoenbeschikbaar. Hiervoor gelden dezelfde financiële uitgangspunten als in devierde en vijfde tranche: de eenmalige bijdrage uit de Regio Envelop perdeal bedraagt minimaal € 5 miljoen en maximaal € 40 miljoen inclusiefBTW. De financiële bijdrage vanuit het rijk wordt met een specifiekeuitkering aan de regio’s beschikbaar gesteld. De regio draagt minimaalhetzelfde bij aan co-financiering. Regio’s die er financieel minder sterkvoor staan kunnen hier beargumenteerd van afwijken.De Rijksbijdrage is bedoeld als tijdelijke financiële impuls om regionalesamenwerkingen gericht op het versterken van de brede welvaart op gangte brengen. De inzet van dit kabinet is dat deze bijdrage werkt alskatalysator om dit doel te bereiken. Bij het uitwerken van de voorstellen isnadrukkelijk aandacht voor het structurele effect en borging van deactiviteiten na afloop van de Regio Deal.Tot slotDit is de laatste tranche van de Regio Deals. In de vorige vijf tranches zijnal meer dan 65 deals gesloten in ongeveer 40 regio’s. Daar komen er nunog 16 bij. Het sluiten van de Regio Deal betekent de start van eenTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 29 697, nr. 1593 intensieve samenwerking in de regio tussen Rijk en regio voor dekomende jaren. Daarnaast heeft het kabinet in het regeerprogramma(bijlage bij Kamerstuk 36 471, nr. 96) aangegeven met regio’s enprovincies tot investeringsagenda’s te willen komen. Ook daar zijn we almee aan de slag. Deze doorontwikkeling wordt gekoppeld aan de andererelevante en bestaande programma’s en lopende trajecten, zoals die lopenrond de Novex en nota ruimte, het Nationaal Programma Leefbaarheid enVeiligheid en het recent door het kabinet aangekondigde NationaalProgramma Vitale regio’s, als vervolg op het rapport «Elke regio telt».4 Hetkabinet vindt het belangrijk om blijvend samen te werken aan hetversterken en verstevigen van de relatie tussen Rijk en regio.De Minister van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening,M.C.G. Keijzer4Kamerstukken II 2024/25, 29 697, nr. 158 Gebiedsgerichte economische perspectieven enRegionaal Economisch Beleid – Nieuw nationaal programma voor vitale regio’s | Nieuwsbericht| Rijksoverheid.nlTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 29 697, nr. 1594 SAMENVATTINGEN SELECTIE VOORSTELLEN ZESDE TRANCHEREGIO DEALSNoord-DrentheNoord-Drenthe, met de gemeenten Noordenveld, Tynaarlo en Aa enHunze, vormt een groene buffer tussen de steden Groningen en Assen.Veel inwoners maken gebruik van de stedelijke functies als hogeronderwijs, werkgelegenheid en (academische) zorg. Binnen de regio zijner grote verschillen op het gebied van werk, inkomen, gezondheid,bereikbaarheid en voorzieningen door toenemende vergrijzing, slechteverbindingen en een toenemend tekort aan (relevant opgeleide) arbeids-krachten in het MKB, de zorg, de landbouw en de vrijetijdseconomie. Deregio zet in op het verbeteren van welzijn en minder zorg, dorpscentravoor iedereen en duurzame economische ontwikkeling. Partners uit deregio op het gebied van zorg, cultuur, welzijn, onderwijs, het bedrijfslevenen kennisinstellingen, werken samen met de gemeenten aan de opgavenvan de toekomst in Noord-Drenthe. Het kabinet reserveert maximaal € 15miljoen.Noordoost-FryslânNoordoost-Fryslân is een plattelandsregio met ruim 125.000 inwoners, 90dorpen, buurtschappen en één stad. De leefbaarheid in het gebied staatonder druk: toenemende vergrijzing, jongeren die wegtrekken, druk op dezorg en een tekort aan passende woningen. Voorzieningen verdwijnen enzijn daardoor niet goed bereikbaar. De economie staat onder druk doorpersoneelstekorten. De regio is onderdeel van één van de elf gebieden uithet Nationaal Programma Vitale Regio’s (regio Noord-Fryslân). Hetvoorstel heeft een brede en diverse aanpak. Er wordt ingezet op hetversterken van kleine kernen, sociale structuren en ontmoetingsplekken,kleinschalige woningbouw, het realiseren van doorfietsroutes, hetbundelen van vervoerssystemen, een leven lang ontwikkelen, gebiedsont-wikkeling en lokale energiesystemen. Het kabinet reserveert maximaal€ 18 miljoen.EemsdeltaEemsdelta staat voor grote uitdagingen op het gebied van leefbaarheid enveiligheid. Het aantal jongeren dat in aanraking komt met drugs encriminaliteit stijgt, net als het aantal vernielingen van scholen. In de regiozijn relatief veel arme(re) huishoudens, veel inwoners hebben een slechtegezondheid en leerlingen haken zonder startkwalificatie af. Tegelijkertijdbieden de twee zeehavens en een groot chemiecluster veel kansen.Eemsdelta zet in op de weerbaarheid van jongeren, het herkennen vanverleidingen en hen perspectief en zelfvertrouwen bieden. Dit doet deregio samen met onderwijs- en kennisinstellingen, wijkcentra, vrijwilli-gersorganisaties, bedrijfsleven, politie en vele andere partners. Met deinzet van een jongerenpanel en kindergebiedsregie worden jongerenbetrokken bij de ontwikkelingen in Eemsdelta. Het kabinet reserveertmaximaal € 8,5 miljoen.Regio FoodvalleyDe Regio Foodvalley is één van de groenste regio’s van Nederland, metlevendige dorpen en hechte gemeenschappen. Innovatie voor verduur-zaming van ons voedselsystemen zit in het DNA van de sterke regionaleeconomie. Toch is de regio kwetsbaar omdat de voorzieningen enleefbaarheid niet automatisch meegroeien met de schaalsprong enverstedelijking die is beoogd met de grote woningbouwopgave. DeBIJLAGE:Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 29 697, nr. 1595 landelijke stikstofproblematiek en de opgave voor natuurherstel in delandbouwtransitie concentreren zich bovendien in de Foodvalley.Polarisatie en spanningen tussen bevolkingsgroepen dreigen alsonvoldoende wordt geïnvesteerd in de sociale cohesie in het gebied, inbehoud van (onderwijs)voorzieningen en in de toekomstbestendigheidvan de voedselsector. Het kabinet reserveert maximaal € 25 miljoen.Regio FruitDelta RivierenlandDe Regio FruitDelta Rivierenland is kwetsbaar: de bereikbaarheid isafhankelijk van pontjes, er is weinig vervolgonderwijs en de toekomst vande Fruit- en laanbomenteelt is onzeker door extremere weersomstandig-heden. Het voorstel richt zich op toekomstbestendig wonen, ondernemenen leven met innovatieve oplossingen als biobased woningen, energieop-wekking en slimme ruimtelijke planning in samenwerking met hetwaterschap. Er wordt ingezet op verduurzaming van en innovatie in detuinbouw- en laanbomensector. Hiervoor wordt ingezet op jongeren,arbeidsmigranten en ondernemers voor de toekomst van hun eigen regio.Deze inzet bouwt voort op de in de eerste Regio Deal opgezette Fruittech-campus. Het kabinet reserveert maximaal € 22,5 miljoen.Parkstad LimburgParkstad Limburg is van origine een mijnstreek die zich de afgelopendecennia opnieuw heeft moeten uitvinden. Het verdwijnen van dekolenindustrie in de jaren ’60 had een grote impact op de economische ensociale structuren in de regio. In 2019 en 2023 zijn twee Regio Dealsafgesloten die al mooie resultaten laten zien. De problemen zijn nietteminhardnekkig en vragen een aanpak met lange adem. De samenwerkingtussen Parkstad Limburg en het westelijke deel van Zuid-Limburg wordtlangzaam maar zeker geïntensiveerd. Zo wordt gezamenlijk gewerkt aaneen programmalijn gericht op de ontwikkeling van een internationalekenniseconomie in de grensstreek. Het kabinet reserveert maximaal € 15miljoen.Noordoost-BrabantDe regio Noordoost-Brabant is het thuis van 631.000 inwoners in 10gemeenten. De voedselketen is een belangrijke economische factor in deregio, met veel mkb en familiebedrijven en 67% van het gebied islandbouwgrond. Het «goeie leven» van nu kent uitdagingen en scheurtjesin het fundament, die de samenwerkende partijen, Regio Noordoost-Brabant, triple helix organisatie Agrifood Capital, Noordoost-BrabantWerkt en Provincie Noord-Brabant, in samenhang willen aanpakken. Zezetten in op de kracht van ondernemers, inwoners en het gebied om debeweging te maken richting een circulaire economie, het binden van(jong) talent en een gezonde leefomgeving. Daarnaast willen ze desamenwerking verbreden met andere partijen en gezamenlijk een langetermijn agenda maken voor de regio. Het kabinet reserveert maximaal€ 25 miljoen.Zuid-LimburgZuid-Limburg wil een vervolg geven aan de ingezette lijn met de in 2023gesloten Regio Deal. De regio geeft prioriteit aan inspanningen gericht opsterke en gezonde leefgemeenschappen en het behoud en de versterkingvan het unieke vijfsterren landschap. Samen met Parkstad Limburg wordtdaarnaast gewerkt aan de grensoverstijgende kenniseconomie enarbeidsmarkt. De transformatie naar een circulaire economie heeft in dezeregio, met een mondiaal toonaangevend bedrijvencomplex in deTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 29 697, nr. 1596 chemische sector binnen haar grenzen, een bijzondere dimensie. Hetkabinet reserveert maximaal € 10 miljoen.Regio WaterlandAls noordpunt van de Metropoolregio Amsterdam staat regio Waterlandmet voormalig groeikern Purmerend voor grote maatschappelijkeuitdagingen. Vergrijzing en ontgroening zijn hoger dan het landelijkgemiddelde, de voorzieningen zijn gedateerd en voldoen niet meer aan dehuidige behoeften. Jongeren trekken de regio uit en basisvoorzieningenstaan onder druk. Om deze negatieve trend te keren, is er een sterkeimpuls en intensieve samenwerking nodig. De regio richt zich op drieuitdagingen: behoud van jong talent, vernieuwing van ouderenzorg, enversterking van een toekomstbestendig MKB. In het multi-helix samen-werkingsmodel bundelen overheden, onderwijs, ondernemers enmaatschappelijke organisaties hun krachten om Waterland toekomstbe-stendig te maken. Het kabinet reserveert maximaal € 13 miljoen.Vitale Wijken 2.0: Utrecht-AmersfoortDe wijken Liendert (Amersfoort), Overvecht (Utrecht), Vollenhove (Zeist)en Centrale As (Nieuwegein) kampen met vergelijkbare problemen op hetgebied van bestaanszekerheid, gezondheid, veiligheid en perspectief voorkinderen, jongeren en kwetsbare gezinnen. Investeringen en onder-steuning in de wijken vragen om een lange adem. Ingezet wordt op hetverbeteren van bestaanszekerheid, vergroening en vernieuwing van deopenbare ruimte om ontmoeting en beweging en bewonersinitiatieven testimuleren. Daarnaast worden de wijkeconomie en arbeidsparticipatiebevorderd. Gemeenten, provincie, en het Nationaal ProgrammaLeefbaarheid en Veiligheid werken samen met bewoners en jongeren aaneen aanpak die tot minimaal 2040 doorloopt. De plannen bouwen voort opde eerdere Regio Deal Vitale Wijken 1.0. Het kabinet reserveert maximaal€ 20 miljoen.Barendrecht, Ridderkerk en RotterdamDe regio Barendrecht, Ridderkerk en Rotterdam-Zuid kampt met toene-mende grootstedelijke problematiek (armoede, criminaliteit enongelijkheid). Sociale en economische uitdagingen stapelen zich op, zoalsvoedselarmoede, slechte gezondheid en een gebrek aan perspectief voorinwoners in een kwetsbare positie. Het voorstel richt zich op het eengezonde en veilige basis, een toekomstperspectief via werk en onderwijsen versterking van de duurzame economische structuur, met Dutch FreshPort als banenmotor. Samenwerking tussen overheid, bedrijfsleven enonderwijs is essentieel om de leefomgeving te verbeteren, armoede tebestrijden en criminaliteit aan te pakken. Met gerichte investeringen wil deregio brede welvaart en leefbaarheid duurzaam verhogen. Het kabinetreserveert maximaal € 8,3 miljoen.Zeeuws-Vlaanderen/ZeelandZeeuws-Vlaanderen en Zeeland hebben te maken met bevolkingsafname,vergrijzing, vervoersarmoede en een krappe arbeidsmarkt in zorg,toerisme en techniek. Dit leidt tot problemen in leefbaarheid, socialecohesie en de beschikbaarheid van voorzieningen. Voor Zeeuws-Vlaanderen speelt daarnaast grensproblematiek. De plannen richten zichop versterking en een toekomstbestendige regio voor Zeeland, Zeeuws-Vlaanderen, Schouwen-Duivenland, Noord-Beveland en Tholen: een vitaleleefomgeving, samenwerking tussen zorg, sport en onderwijs, behoudvan essentiële voorzieningen in Zeeuws-Vlaanderen, het verbeteren vanTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 29 697, nr. 1597 het vestigingsklimaat en een sterkere arbeidsmarkt, door het behouden enaantrekken van jongeren en vraag en aanbod beter matchen. Het kabinetreserveert maximaal € 13 miljoen.Regio Groene HartIn de kern van het Groene Hart liggen 5 gemeenten (Bodegraven-Reeuwijk, Krimpenerwaard, Lopik, Molenlanden en Vijfheerenlanden) meteen vergelijkbaar landschap: een veenweidegebied, veel grotere enkleinere dorpskernen en de melkveehouderij die bepalend is voor deidentiteit van de sterk verbonden gemeenschappen. De doorontwikkelingvan de landbouw is essentieel voor dit gebied, 84% van de grond isbestemd voor landbouw. De regio zet in op vitale kernen door het bindenvan jongeren, een goed voorzieningenniveau, een toekomstbestendigelandbouwsector en breed economisch perspectief en het versterken vande natuur en biodiversiteit. De gemeenten willen hiermee invulling gevenaan het interbestuurlijk opgestelde Ontwikkelperspectief Groene Hart2050. Het kabinet reserveert maximaal € 18 miljoen.SierteelregioDe Sierteeltregio bestaat uit de Duin- en Bollenstreek, het gebied rondAalsmeer en de kernen rond Boskoop waar de bloemen-, bollen- enboomteelt de identiteit van de streek al eeuwenlang bepaalt. Ondanks desterke economische ontwikkeling staat in de regio de leefbaarheid onderdruk, loopt de krapte op de arbeidsmarkt op en verkeren de vele arbeids-migranten in een kwetsbare positie. Via de themalijnen samen wonen,samen werken en leren en samen leven zet de regio zich in om de bodemen het (drink)water gezond te houden, de Green Flower Campus terealiseren en de leef- en arbeidsomstandigheden van de arbeidsmi-granten te verbeteren. De twee gemeenten en het HoogheemraadschapRijnland, werken breed samen met diverse economic boards en onder-wijsinstellingen en waar mogelijk ook met de inwoners. Het kabinetreserveert maximaal € 10 miljoen.Voormalige Groeikernen Zuid-Holland (Capelle a/d IJsel, Nisse-waard en Zoetermeer)Capelle aan den IJssel, Zoetermeer en Spijkenisse (nu: Nissewaard) bodeneen betaalbaar en rustig alternatief voor het wonen nabij de grote, drukkestad. Anno 2024 staan de steden voor een grote vervangingsopgave vanwoningen die in korte periode werden gebouwd. Het woongenot én dewoonaantrekkelijkheid is laag vanwege een gebrek aan groen en eenteveel aan grijs beton. Inwoners van verouderde wijken kampen vaker metproblematische schulden, onderwijsachterstanden en gevoelens vanonveiligheid. De sociale cohesie en samenredzaamheid is laag. Daaromrichten de voormalige Groeikernen zich op verbetering van de kwaliteitvan de leefomgeving, kansrijk en veilig opgroeien en bestaanszekerheid.De Zuid-Hollandse Groeikernen fungeren als proeftuin om te leren over dejuiste aanpak van de groeikernenproblematiek, die ook elders inNederland speelt. De New Town Alliantie (8 gemeenten met vergelijkbareproblematiek) profiteert daarvan. Het kabinet reserveert maximaal € 10miljoen.BonaireSinds 2010 heeft Bonaire een snelle ontwikkeling doorgemaakt. Het aantalinwoners steeg van 15.679 in 2011 naar 25.133 in 2024 en groeit naarverwachting tot 30.500 in 2035. De infrastructuur en voorzieningen opBonaire hebben de sterke bevolkings- en toerismegroei niet kunnenTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 29 697, nr. 1598 bijbenen. Immigratie zet druk op sociale cohesie en vergroot ongelijkheid.Ontwikkeling van ontbrekende voorzieningen kan de zelfredzaamheidvergroten. Dit is essentieel gezien de armoede, hoge kosten van levenson-derhoud en de afhankelijkheid van toerisme. Met investeringen in eenmultifunctioneel centrum, gebiedsontwikkeling (Antriol en Nort’i Saliña),schoolbereikbaarheid, openbaar vervoer, logistiek en verduurzaming vanscholen worden verbondenheid, bereikbaarheid en zelfredzaamheidgestimuleerd. Deze aanpak vormt een basis voor een meerjarigesociaal-economische visie voor Bonaire. Het kabinet reserveert maximaal€ 13 miljoen.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 29 697, nr. 1599