de uitspraken van president Trump over Oekraïne en de gevolgen voor de veiligheid van Europa

Minister Veldkamp: Voorzitter, dank. Dit zijn historische tijden. Wat er allemaal gebeurt, verrast niet helemaal, maar het komt nu wel publiekelijk en in versnelling op tafel. Trump zorgt daarvoor. Het spel is op de wagen. We voelen de urgentie, ook in deze zaal. Historisch. Deze maanden en weken doen denken aan de tijd rond de val van de Muur. Dat heeft in mijn optiek heel veel te maken met het feit dat de VS veel meer de blik op Azië, en met name op China, zullen gaan richten. De heer Wilders verwees daar al naar. De VS zien China als de grote tegenstrever, en daar hebben ze redenen voor. De Chinese marine heeft inmiddels meer schepen dan de US Navy. Ook in kernwapens neemt het arsenaal van China toe. De VS zullen de blik meer op China gaan richten, en verwachten dat Europa steeds meer de eigen broek zal ophouden voor de eigen veiligheid en voor de veiligheid van de omgeving. Voorzitter. Dat betekent niet dat de VS de NAVO loslaten; daar verzekert men ons ook van. Het zal een robuust militair bondgenootschap moeten blijven, inclusief de Amerikaanse atoomparaplu. Maar de 100.000 Amerikaanse militairen in Europa zullen er minder worden. Ook de zogeheten strategic enablers — denk aan luchttransport, strategic airlift, inlichtingenvergaring en dergelijke — zullen minder worden. Europa moet meer de eigen broek ophouden. De VS spreken niet meer over burden sharing, waar vorige Amerikaanse regeringen telkens over spraken, maar spreken inmiddels over burden shifting. Ze willen daadwerkelijk dat Europa meer verantwoordelijkheid neemt en meer betaalt voor de eigen defensie binnen het NAVO-kader. De mate waarin de VS betrokken blijven bij de Europese veiligheid zal mede afhangen van de mate waarin Europese landen invulling zullen willen en kunnen geven aan een naoorlogse macht — ik noem het een "afschrikkingsmacht" — in Oekraïne. De Trump-administratie eist dat Europese landen daarin een hoofdrol spelen. De heer Eerdmans zei het al: Europa moet aan de bak. "Europa" is in dat geval niet hetzelfde als "de EU", omdat bijvoorbeeld ook het VK er duidelijk bij betrokken moet worden. Het VK beschikt niet alleen over capaciteiten, hoewel er veel is bezuinigd, maar ook over een besluitvormingscultuur die met oorlog en vrede weet om te gaan. Het zal gaan om een coalitie van Europese landen die het voortouw moet nemen. Die Europese landen zijn momenteel in gesprek met de VS. Het gaat daarbij over zaken zoals hoe robuuste veiligheidsgaranties kunnen worden gebouwd, wat militaire presentie precies kan zijn en hoe de Amerikaanse nabijheid en betrokkenheid daarbij kunnen worden vormgegeven. Dit gesprek wordt op allerlei manieren, langs allerlei kanalen, op allerlei niveaus en aan allerlei tafels gevoerd. Nederland is daarbij betrokken, kan ik u verzekeren. Zoals u zag aan de aanwezigheid van de premier afgelopen maandag in Parijs, zit Nederland daarbij ook aan tafel. Er zullen ook weleens tafels zijn waar Nederland niet per se aan zit, bijvoorbeeld als grotere landen, met veel meer inwoners en een veel grotere krijgsmacht, bij elkaar komen. Dat kan zo zijn. Laten we daar dan ook niet over in paniek raken. Nederland is en wordt erbij betrokken. De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, de heer Rubio, geeft inmiddels ook duidelijk aan — dat heeft hij zonet weer gedaan richting een aantal Europese collega's — dat Europa zal worden betrokken bij de nabije toekomst van Oekraïne en bij een vorm van afschrikkingsmacht. Het is ook van belang dat Europa erbij betrokken is. Dat is van belang omdat het ook over de veiligheid van ons continent gaat. Wij willen dan ook bewaken dat het geen slechte deal wordt. Wordt er ook naar Nederland gekeken, diplomatiek, militair en anderszins? Ja. Dat komt mede doordat Nederland militaire capaciteit en ervaring en diplomatieke contacten heeft. Dat komt ook door de rol die Nederland speelt in NAVO- en EU-kader, waarin het vaak anderen op de schouders tikt om meer te doen, waarin het vaak bruggen kan bouwen en waarin het overeenstemming kan helpen bereiken. Het is een land met grote belangen en een open economie, die veel omvangrijker is dan ons grondgebied op het eerste gezicht suggereert. Ik kom tot de conclusie dat we in ieder geval moeten blijven meepraten met de VS, het VK, Duitsland, Frankrijk, Italië, dat ook zijn rol pakt, en anderen over de mogelijke vormgeving van zo'n macht en van de garanties. Voor de veiligheid van Europa moeten we helpen om ervoor te zorgen dat dat solide in elkaar zit. Wat betreft de besluitvorming over een mogelijke Nederlandse deelname: de premier heeft aangegeven dat dat volgens een ordentelijk proces zal verlopen, via de ministerraad en met het gewenste draagvlak in de Kamer. Ook dat is goed bestuur. Het is wel belangrijk dat we aan die tafels blijven meepraten, omdat daar invloed en een signaal van uitgaat, ook richting Trump en zijn mensen, namelijk dat we meedoen, meepraten en meedenken, en dat we ons daar niet van afkeren. Anders wordt er uiteindelijk over ons gesproken en besloten, zonder ons. Dat is niet de bedoeling in deze historische fase, waarin de Europese veiligheid voor de komende decennia wordt vormgegeven. Voorzitter. In de komende weken kan alles heel snel gaan. We leven on Trump time. De urgentie is duidelijk. Het internationale spel is veranderd door Trump. Hij wil een einde maken aan de oorlog in Oekraïne. Wij willen ook vrede, maar het maakt nogal uit hoe. Ik zie twee dingen. Ten eerste moeten we in deze fase Oekraïne blijven steunen. Dat betekent dat we de toegezegde steun moeten leveren. Dat moeten we niet alleen zelf doen, maar daar moeten we ook andere Europese landen toe oproepen, zodat Oekraïne niet met het mes op de keel in de onderhandelingen hoeft te staan en in deze periode hoeft te verkeren. De minister van Defensie kan verder ingaan op de manier waarop dat daadwerkelijk gebeurt. Er is veel hulp gecommitteerd, maar er zit ook nog heel veel in de pijplijn om te spenderen. Het is van belang, ook voor Oekraïne op het slagveld, dat dat nu wordt geleverd, van F-16's tot munitie en alles daartussenin, van uitrusting tot geweren, YPR's en dergelijke. Dat moet niet alleen door Nederland gebeuren. Denk bijvoorbeeld even aan Frankrijk, dat de eerste Mirage 2000 ter beschikking heeft gesteld. Dat geldt ook voor niet-militaire steun, bijvoorbeeld voor de kritieke infrastructuur op energiegebied, die concreet telkens weer wordt getarget door Rusland om niet alleen het moreel van de Oekraïners in de winter te raken, maar ook een negatieve tik uit te delen aan de economie. Die economie van Oekraïne moet blijven draaien; dat is het front achter het front. Als de economie van Oekraïne onderuitgaat, dan vervalt ook een groot deel van het vermogen om belastinginkomsten te generen waarmee de Oekraïense regering de oorlog weer kan voortzetten. Die economie moet blijven draaien; daar werken we hard aan op allerlei manieren. Ik ben heel blij dat er vanuit de Kamer zo'n breed draagvlak wordt gevoeld over die steun aan Oekraïne. Wat we ook moeten doen, is de druk op Rusland houden en opvoeren, juist nu, juist op dit moment. De EU heeft vijftien sanctiepakketten afgekondigd tegen Oekraïne. Ik denk niet dat Poetin in het Kremlin in februari 2022 ooit had gedacht dat de EU tot zo veel in staat was. Ja, we zijn bezig aan een zestiende sanctiepakket en ik hoop dat aanstaande maandag op de EU-Raad van ministers van Buitenlandse Zaken te kunnen goedkeuren. Die sancties zijn ook belangrijk om aan die tafel te kunnen zitten. De Amerikaanse Secretary of State, Marco Rubio, heeft gezegd dat die sancties een leverage van Europa bieden om aan tafel te zitten. Want om die sancties op te heffen, zal de EU ook weer nodig zijn. Voorzitter. We leven in historische tijden. Er gebeurt veel. De wereldverhoudingen verschuiven. Waar in de vorige eeuw hete oorlogen plaatsvonden in Azië, Korea en Vietnam, bleef de hoofdfocus van het Amerikaanse veiligheids- en defensiebeleid op Europa gericht. Dat was in de Koude Oorlog. Nu is het anders. Er is een hete oorlog op het Europees continent gaande, maar de focus van het Amerikaans veiligheidsdenken verschuift naar het oosten op de wereldkaart: Azië en vooral China. Het gevolg is dat de VS voor onze Europese veiligheid willen dat we ons meer op onszelf verlaten. Voorzitter. Er zijn ook vragen gesteld over de NAVO en het NAVO-lidmaatschap, onder anderen door de heer Jetten. Ja, de positie van het kabinet is hetzelfde als voorheen. De horizon voor Oekraïne voor NAVO-toetreding is er en die blijft staan. Daarbij heeft telkens wel gegolden dat er consensus moet zijn onder de 32 NAVO-bondgenoten en aan de voorwaarden moet worden voldaan. Dus de mogelijkheid van een toekomstig Oekraïens NAVO-lidmaatschap is niet nieuw. Dat besluit is al meer dan vijftien jaar publiek bekend en uitgedragen, en telkens bevestigd, bijvoorbeeld op de NAVO-toppen van Madrid, Vilnius en afgelopen juli nog in Washington. Die horizon blijft wat Nederland betreft ook staan. Voorzitter. Het ging ook over de EU en het EU-toetredingsperspectief van Oekraïne. Een aantal van u heeft het daarover gehad. Al sinds het begin van de Russische agressieoorlog wordt in Brussel meer door een geopolitieke lens naar de EU-uitbreiding gekeken. Tegelijkertijd benadrukt ook de Commissie dat hervormingen en merites, het verdienen van die toetreding, leidend moeten zijn in het toetredingsproces. De premier zei het al: de nadruk op hervormingen is essentieel voor dit kabinet en tevens van belang voor het draagvlak van de uitbreiding in onze samenleving. Wat Oekraïne betreft wil ik benadrukken dat het land onder zeer moeilijke omstandigheden hervormingen blijft doorvoeren, en dat is bewonderenswaardig. Het is voor ons van groot belang dat aan de Kopenhagencriteria wordt voldaan; no shortcuts wat dat betreft. President Zelensky begrijpt ook, als je hem daarover spreekt, dat het gaat om goed bestuur, om transparantie, inclusief inderdaad corruptiebestrijding, en dat het gaat om de rechtsstatelijke verbeteringen. Hij begrijpt dat de Oekraïners die zelf aan het front zitten, straks niet willen terugkeren naar de stad of het dorp waar ze vandaan komen en dat er dan weer een oligarch aan de macht is, die via het omkopen van de gemeenteraden en burgemeesters de dingen wel even regelt. Dat is niet de vrijheid waarvoor die soldaten vechten. Juist nu wordt niet getolereerd dat er nog langer grepen in de kas worden gedaan. Voor de toekomst van Oekraïne is het ook van belang dat die economie, die samenleving, die rechtsstaat en dat bestuur zich hervormen. Ik heb echt wel de indruk, als je met Oekraïners spreekt, dat het EU-toetredingsperspectief als transformerend wordt ervaren. Dat is van belang. We helpen Oekraïne daar ook bij. Dat doen we door bij te staan met technische assistentie, expertise en dergelijke. De heer Wilders verwees naar de corruptie in Oekraïne. Corruptiebestrijding blijft een belangrijke prioriteit in het beleid. In 2023 is er veel voortgang geboekt op dit vlak, ook volgens Transparency International. Na een significante verbetering in 2023 is die verbetering in 2024 ietsje in tempo afgenomen, maar ze wordt nog wel gemaakt. Volgens de Corruption Perceptions Index van Transparency International zijn in 2024 35 van de mogelijke 100 punten ontvangen. Daarmee staat Oekraïne op plek 105 van de beoordeelde 180 landen. Nogmaals, het is van groot belang dat we daar keihard aan blijven trekken. Er waren ook vragen over herstel en wederopbouw. De premier heeft het al gehad over steun aan Oekraïne. Het is positief om te zien dat er in de Kamer breed draagvlak en aandacht is voor het onverminderd voortzetten van zowel militaire als niet-militaire steun aan Oekraïne, juist nu, juist nu het van belang is dat Oekraïne niet met het mes op de keel hoeft te staan, maar vanuit een positie van kracht kan opereren. We zijn daarmee bezig. De heer Jetten vroeg: wat heeft Oekraïne acuut nodig en wat kan het extra doen? De minister van Defensie zal verder ingaan op de militaire behoeften, maar de militaire behoeften die Oekraïne meldt, worden telkens doorgegeven aan het zogeheten NSATU, een hoofdkantoor van de NAVO in Wiesbaden. Dat betreft op dit moment vooral artillerie, munitie en luchtafweer. Hier geven we zo snel mogelijk gehoor aan, onder andere via het zogeheten Tsjechische munitie-initiatief. Dan de energie-infrastructuur, die hard getroffen is. Toen ik recentelijk in Kiev was, heb ik aan president Zelensky nog 20 miljoen extra energiesteun kunnen toezeggen om te voorkomen dat Oekraïners in de kou zitten. Binnenkort komt van de Wereldbank en anderen een nieuw Rapid Damage and Needs Assessment uit. Het vorige Needs Assessment wees erop dat er inmiddels 486 miljard dollar aan schade is aangericht, die de komende tien jaar zal moeten worden hersteld. Binnenkort krijgen we een update van dat Rapid Damage and Needs Assessment. Verwacht wordt dat de noden daarin verder zijn opgelopen door de grote schade die Rusland aanricht. We betrekken juist zo'n Needs Assessment ook bij — daar hebt u 'm — de voorjaarsbesluitvorming. We gaan daar zorgvuldig naar kijken. We kijken ook wat anderen doen. We kijken waar Nederland het verschil kan maken. Daar zijn we druk mee bezig in het kader van die onverminderde steun. Diverse leden van uw Kamer maakten opmerkingen over de tegoeden van de Russische centrale bank. Ik ben heel blij dat daar in de Kamer brede aandacht voor is en dat de motie van de heren Dassen en Boswijk vandaag echt brede steun heeft gekregen. Het is duidelijk dat Rusland moet betalen voor de schade die het aanricht in Oekraïne. Het kabinet kijkt heel serieus naar het verkennen van het gebruik van de bevroren tegoeden van de Russische centrale bank zelf. Vooralsnog is daar internationaal geen overeenstemming over. De internationaalrechtelijke basis daarvoor is moeizaam. Ik heb de Commissie van advies inzake volkenrechtelijke vraagstukken afgelopen zomer gevraagd om een rapport hierover uit te brengen. Dat is in december verschenen. U kunt het vinden op de website. U ziet daar alle juridische complicaties die daarbij horen. U zult spoedig een kabinetsappreciatie daarvan krijgen. Daarnaast is het goed om op te merken dat een grote groep landen binnen de EU zich zorgen maakt over mogelijke risico's van confiscatie voor de internationale positie van de euro. Daarbij gaat het om het vestigingsklimaat, maar denk ook even aan de macrofinanciële stabiliteitsrisico's. Als de EU of de eurozone dit zou doen zonder bijvoorbeeld G7-partners, zou dat echt gevolgen hebben voor de nationale reserves van derde landen die in de EU geparkeerd zijn. We moeten wat dit betreft naar zorgvuldige oplossingen toewerken. Ik doe dat ook. Als u het zou navragen bij de collega's in andere landen, zou u weten dat Nederland hier actief mee bezig is, in de persoon van de minister van Financiën en ondergetekende. Nogmaals, ik ben blij dat hier ook positieve aandacht voor is in uw Kamer. Dan kom ik op een aantal opmerkingen over het vredesproces. Daar betrek ik dan ook even de peace formula van president Zelensky bij. Er is al een aantal malen gevraagd, ook aan de premier, hoe het nou zit met Europese partners die aan tafel zitten. Wij brengen telkens op, bij de VS en ook weer bij de Münchner Sicherheitskonferenz, dat het van belang is dat Europese partners erbij worden betrokken. Het gaat er niet alleen om dat je aan tafel zit, maar het gaat ook om wat je op die tafel zet. Als je iets aan mogelijke bijdragen op die tafel legt, dan zul je beter worden gehoord. Want onderhandelen zonder Oekraïne en Europa aan tafel speelt in mijn optiek vooral Poetin in de kaart. Het risico is dat een niet rechtvaardige, aan Oekraïne opgelegde vrede niet duurzaam zal zijn, want dan zou je slechts de zaden voor nieuwe, ook Russische, agressie zaaien. De heer Omtzigt vroeg naar een gezamenlijke Europese gezant. Hoe gaan we daarvoor zorgen? Ik heb in de wandelgangen in München het een en ander daarover vernomen. Het idee is heel goed, maar op dit moment is er nog geen sprake van een specifieke rol of functie of van een specifieke naam. Men denkt veel meer aan het betrekken van functionarissen die de Europese instellingen vertegenwoordigen bij de groepjes landen die bij elkaar komen. Denk hierbij aan mevrouw Von der Leyen van de Commissie, de heer Costa van de Europese Raad of de Hoge Vertegenwoordiger voor Buitenlands Beleid, mevrouw Kaja Kallas. Uiteraard zal ook de secretaris-generaal van de NAVO erbij worden betrokken, de heer Mark Rutte. Voorzitter. Ik heb nog enkele overige punten die nog niet aan de orde zijn gekomen. Mevrouw Teunissen vroeg specifiek naar sancties met betrekking tot gas. De lijn van Nederland is dat we niet langer direct afhankelijk zijn van Russisch gas. We zijn dus onafhankelijk. In Nederland komt nog wel een deel Russisch lng binnen. Dat willen we ook uitfaseren, conform REPowerEU, een routekaart om energieonafhankelijk te worden van Rusland. Op EU-niveau is nog niet alle import uitgefaseerd. Er zijn lidstaten, met name in Centraal-Europa, die nog zeer afhankelijk zijn van Russisch gas. De lijn is daarom dat we willen uitfaseren zonder onaanvaardbare gevolgen voor de leveringszekerheid. Afgelopen zomer zijn in het veertiende sanctiepakket van de EU wel voor het eerst sancties ingesteld gerelateerd aan Russisch lng, die het Russische verdienvermogen in de gassector op lange termijn moeten ondermijnen. Voor Nederland blijven telkens alle opties op tafel waar het sancties betreft. We bevinden ons in de EU in de voorhoede van de besluitvorming hierover, ook door middel van de expertise die Nederland op dit terrein kan inbrengen. Mevrouw Teunissen en mevrouw Bikker vroegen nog naar de oorlogsmisdaden begaan door het regime-Poetin. Ja, de regering is van mening dat er geen straffeloosheid mag bestaan voor internationale misdrijven, waaronder oorlogsmisdrijven en het misdrijf agressie oftewel de Russische inval in Oekraïne. Daarom zet de regering zich onverminderd in voor het oprichten van een speciaal tribunaal voor het misdrijf agressie tegen Oekraïne. De volgende onderhandelingen daarover vinden plaats op 18 en 19 maart in Straatsburg. We hopen in april of mei, in ieder geval dit voorjaar, de onderhandelingen hierover te kunnen afronden. Daarnaast heeft, zoals bekend, het Internationaal Strafhof een arrestatiebevel tegen oorlogsmisdrijven uitgevaardigd in verband met oorlogsmisdrijven gepleegd in Oekraïne. Nederland zet zich dus actief in tegen die straffeloosheid, niet alleen in theorie, maar ook in praktijk op de grond, bijvoorbeeld de eervorige keer dat ik in Kiev was, met 8 miljoen extra voor het VN-kantoor dat in Oekraïne bezig is met bewijsgaring over oorlogsmisdaden. Het ministerie van Defensie draagt — dank voor de samenwerking — daaraan ook bij met een mobiel forensisch laboratorium, dat dicht aan het front kan worden neergezet zodat het bewijsmateriaal dat daar wordt verzameld, ook daar kan worden bekeken. We zijn bezig met punt 7 van president Zelensky's vredesformule. Dat betekent inderdaad dat aan gerechtigheid, aan accountability, aandacht wordt besteed op een volgende bijeenkomst van de zogeheten United for Justice-conferentie, die dit voorjaar zal plaatsvinden. De minister van Justitie en Veiligheid zal daaraan deelnemen. Voorzitter. Voordat we verdergaan en ik het stokje overdraag aan de minister van Defensie, wil ik tot slot aandacht vragen voor al die Nederlanders die zich in deze onzekere tijden in den vreemde inzetten voor onze veiligheid. Dat zijn diplomaten, maar nog veel meer militairen en ook burgermedewerkers van Defensie. Of ze nu in Estland bijdragen met F-35's en Air Policing, of bijvoorbeeld in Litouwen samen met de Duitsers aan de Enhanced Forward Presence, of in Roemenië, waar Nederlanders de F-16-training voor Oekraïense piloten hebben opgezet: het is belangrijk werk. Ik wil hier markeren dat de minister van Buitenlandse Zaken dit werk ook waardeert. Ik ben heel erg blij om te weten dat velen, ook hier in deze Kamer, dit werk breed dragen en het waarderen dat er wordt bijgedragen aan onze veiligheid. Zoals eerder al is gezegd, is er zonder veiligheid inderdaad geen bestaanszekerheid. Dank u, voorzitter.