Uitvoering sociale zekerheid

Brontekst

Minister Van Gennip: Dank u wel, voorzitter. Ik zal eerst wat algemene teksten uitspreken. Ik heb een hele lijst concrete onderwerpen waar ik het daarna over zal hebben. Vervolgens zal minister Schouten hetzelfde doen. De onderwerpen zijn heel erg met elkaar verweven en lopen vaak door elkaar heen. Wellicht geven we dus twee keer antwoord op uw vraag of helemaal geen antwoord, maar dan herinnert u ons er vast aan. In onze portefeuilles loopt de uitvoering vaak door elkaar heen. Ik zeg dus bij voorbaat: let u goed op. Als we een van uw vragen vergeten zijn, dan komen we daar graag op terug. Vandaag hebben we het over de uitvoering van de sociale zekerheid. Verschillende Kamerleden gaven al aan hoe belangrijk die uitvoering is. Wij als overheid kunnen echt het verschil maken in de uitvoering voor mensen in onze samenleving, of het nu gaat om het UWV, de SVB of gemeentes. Daar zitten de mensen die rechtstreeks contact hebben met burgers, bijvoorbeeld aan de telefoon met de medewerker van de SVB of in de spreekkamer met de verzekeringsarts van het UWV. Dat is de plek waar mensen ervaren wat de overheid voor hen betekent of niet. Dat is de plek waar het vertrouwen in de overheid wordt opgebouwd of juist geschonden. Daarom is het, denk ik, ook wel op z'n plek om vandaag al die professionals in de uitvoering te bedanken voor hun dagelijkse inzet, want al die mensen doen elke dag weer enorm hun best voor al die burgers die een vraag hebben, geholpen moeten worden of er niet uit komen met al onze regels. Daar kom ik dadelijk ook op. Miljoenen mensen krijgen in Nederland te maken met onze uitvoerders. De SVB verzorgt de kinderbijslag voor ruim 3,3 miljoen kinderen. Het UWV is verantwoordelijk voor ruim 800.000 arbeidsongeschikten als het gaat om de claimbeoordeling, de uitkeringsverstrekking en re-integratieondersteuning. Als wij erover discussiëren in de Kamer of via Kamervragen, dan gaat het heel vaak over wat er beter moet in de uitvoering, of over wat er ronduit vastgelopen of fout gelopen is. Het is heel belangrijk dat we daar aandacht voor hebben, dat we daarvan leren en dat we daar ook transparant over zijn. Daar refereerde een aantal van u ook aan. Ik wil wel benadrukken dat er ook heel veel goed gaat in de uitvoering. Wat betreft het UWV is de ambitie dat mensen zich gezien, gehoord en geholpen voelen. Daar werkt het UWV hard aan in de praktijk. Dat is echt anders dan voorheen wat betreft de gerichtheid op de mens. Ik noem het beter leesbaar maken van brieven en het inzetten van service calls om proactief contact te leggen. We hebben een team geldzorgen, dat UWV-cliënten met geldzorgen bijstaat en begeleidt naar de juiste ondersteuning. Er is cliëntondersteuning in alle regio's voor complexe situaties. Dat zijn mooie voorbeelden van maatwerk in de UWV-dienstverlening. Het UWV meet periodiek de menselijke maat in haar dienstverlening, sinds die echt anders is ingericht, om die te kunnen verbeteren. Vorig jaar juni zijn de eerste resultaten verschenen. Het UWV heeft bij 6.300 cliënten een eerste meting gedaan. 57% van die cliënten geeft aan de menselijke maat sterk of zeer sterk te ervaren. De vraag is: is 57% goed of niet? Volgens een van mijn dochters zou het een 6- zijn, en dat is voldoende. Ik zeg: ik zie nog een weg omhoog. Dat zeg ik overigens niet tegen mijn dochter; pas op. Het biedt vooral inzichten om van te leren. Het was de eerste meting. Ik ben heel benieuwd wat er deze zomer uit komt. Dan de stand van de uitvoering, want daar hebben we het over. Wij informeren uw Kamer halfjaarlijks, in juni en in december, over wat er speelt in de uitvoering. Dan gaat het over de volgende vragen. Begrijpen we goed wat er gebeurt? Hebben we de kennis daarover? Hoe complex is het? Hoe complex hebben we het met elkaar gemaakt, vaak met alle goede bedoelingen? Daarom hebben we dit debat twee keer per jaar met elkaar. Ik zou u echt willen adviseren — ik ga er dadelijk niet meer over — om hieraan vast te houden en om in gesprek te blijven gaan met de uitvoerders. Ik vind het ook belangrijk dat die uitvoerders hun eigen brieven toevoegen aan onze stand van de uitvoering. Daar komen wij niet tussen. We sturen ze wel door, maar de inhoud is voor rekening van de uitvoerders. Het is belangrijk dat ze op die manier hun boodschap direct bij u kwijt kunnen. De uitvoering gaat niet altijd goed. Ik zei net al: heel veel gaat wel goed, maar soms pakt beleid onbedoeld hard uit. Daar hebben we legio voorbeelden van. Soms zijn er problemen met ICT. Dat is bij grote uitvoeringsorganisaties vaak zo. Soms worden er gewoon fouten gemaakt. Soms moet een interpretatie van wetgeving door een gerechtelijke uitspraak of een advies van de landsadvocaat toch anders. Soms zijn er herstelacties nodig om die fouten recht te zetten. Ook hier informeren wij uw Kamer elke keer over door middel van de stand van de uitvoering. Ik kom dadelijk met een reactie op de vraag van de heer Van Oostenbruggen hoe zwaar dat is, want we sturen ook tussendoor natuurlijk nog allerlei brieven over wijzigingen en inzichten. In de knelpuntenbrieven die door UWV, SVB en de LCR, de Landelijke Cliëntenraad, met de stand van juni 2023 aan u meegestuurd zijn, kijken we samen met die organisaties naar oplossingen voor die knelpunten. U krijgt elke keer als bijlage bij de stand van de uitvoering een overzicht van hoe het met de lopende knelpunten staat en in hoeverre die geadresseerd zijn. Ik noemde net al IT als een van de problemen, al is IT ook een oplossing, natuurlijk. Maar organisaties als UWV worden steeds meer een IT-huis. Waar het vroeger een kwestie was van de telefoon opnemen, is het nu heel vaak digitaal. Achter het bijhouden van gegevens en de dienstverlening zit een enorme IT-infrastructuur. Het is cruciaal voor alle verzekerden dat die goed werkt: voor de berekening, voor de betaling. Maar dat betekent dat je binnen een organisatie als UWV een bewustwording moet hebben van het belang van IT. Je moet een bepaalde kennis van zaken hebben. Je moet bepaalde inzichten hebben in risicobeheersing. En je moet IT steeds centraler aanpakken. Je moet niet overal, in elke regio of elk organisatieonderdeel, één oplossing hebben maar ervoor zorgen dat je IT-processen hebt — straight-through processing — die in één keer kunnen doorlopen. Daarom heb ik, elke keer dat ik een BO met UWV heb, ook echt een gesprek over hoe het gaat met de IT-beheersing, de riskbeheersing en de grote IT-projecten. Ik ben ook heel erg blij dat we nu een lid van de raad van bestuur hebben met specifieke IT- en chainskennis om het IT-huis dat UWV moet worden, vorm te geven. Daarnaast moeten we het, als we het over uitvoering hebben, ook echt hebben over hoe complex het is. Een aantal van u refereerde daar ook al aan. Soms is het zo complex dat mensen niet meer de moed hebben om een uitkering aan te vragen. Ik kom dadelijk op een paar specifieke vragen. Soms is het zo complex dat mensen bang zijn om fouten te maken en dat ze zeggen: misschien doe ik iets verkeerd en dan krijg ik een boete of raak ik mijn hele uitkering kwijt. Dan staat het dus echt de weg richting bestaanszekerheid en de weg richting arbeidsparticipatie in de weg. Daarom is het belangrijk dat we het stelsel vereenvoudigen. We hebben hier vaker in de Kamer discussies gehad over hoe we het toeslagenstelsel moeten vereenvoudigen. Dat zul je samen met de fiscaliteit moeten doen. Daarbij moet je ook echt kijken op welke manier je gerichtheid versus ongerichtheid vorm kan geven. Daar kan ik ook nog een heel debat over voeren, maar als wij echt minder complexiteit willen, zullen wij ook moeten nadenken over wat we voor welke doelgroep willen doen. Ik kom dadelijk op de kleine regelingen. Want heel vaak maken we met alle goede bedoelingen een complexe kleine regeling voor een kleine doelgroep met heel veel uitvoering, of willen we iets doen voor een kleine groep en kiezen dan voor een makkelijke regeling die weer heel ongericht is, waardoor je heel veel mensen meeneemt die het misschien niet nodig hebben. Dat is echt een uitdaging die zeker twee, drie kabinetsperiodes gaat kosten om op te lossen en die ook heel veel moedige politieke keuzes zal vragen, want dan moet je je echt bezighouden met ongerichtheid versus gerichtheid, complexiteit versus eenvoud. We hebben de afgelopen jaren echt al een heel aantal stappen gezet om wet- en regelgeving te vereenvoudigen. Eén voorbeeld uit mijn eigen portefeuille is het wetsvoorstel Vereenvoudiging verkrijgen dubbele kinderbijslag bij intensieve zorgbehoefte. Voor wie dat nog weet: dat is voor mensen met een gehandicapt kind met intensieve zorg. Die krijgen twee keer kinderbijslag, maar dat moesten ze altijd zelf aanvragen. De Tweede en Eerste Kamer hebben nu het wetsvoorstel aangenomen waardoor dat automatisch kan. Zoals ik al zei, betekent dat een commitment voor de lange termijn met een bepaald soort perspectief, maar zoals de heer Van Oostenbruggen volgens mij al zei, kan niet alles en zeker niet tegelijk. Dat speelt ook bij vereenvoudiging, zeker als je het combineert met de IT-uitdagingen waar heel veel uitvoeringsorganisaties voor staan. Want ook een vereenvoudiging is weer een IT-proces dat er anders moet uitzien. Een complex systeem verander je niet zomaar van de ene op de andere dag. Zoals ik net al zei, moet je goed nadenken over hoe het eruit moet zien. Je zal overgangsregelingen en politiek en maatschappelijk draagvlak nodig hebben. Je moet rekening houden met IT. Maar ik denk wel dat het heel noodzakelijk is dat we doorgaan op de ingeslagen weg van vereenvoudiging. Voordat ik naar de specifieke vragen ga, moet ik misschien nog iets zeggen over de senioren in onze samenleving. Nu bijna twee jaar geleden — anderhalf jaar geleden, denk ik — heb ik de Seniorenkansenvisieuitgebracht. Dat was precies omdat er, zoals mevrouw Keijzer ook al zei, zo ontzettend veel senioren in onze samenleving zijn, en vooral senioren die nog heel veel kunnen en willen. Collega Schouten zal dadelijk ingaan op de AOW-leeftijd en pensioenen. Senioren willen zich natuurlijk graag gehoord en gezien voelen, of dat nou in een betaalde baan is, bij hun vrijwilligerswerk of in het sociale leven. Ze willen al hun ervaring en kennis mee kunnen brengen in hun dagelijkse leven en op die manier echt onderdeel blijven van onze samenleving. De staatscommissie over demografie heeft hier natuurlijk ook op gewezen. Demografie gaat namelijk over migratie, maar ook over vergrijzing. Zij heeft in haar adviezen aangegeven: zorg voor een goeie inbedding; elke keer dat je een besluit neemt, hoor je demografie ook in ogenschouw te nemen. Dat is dus de vergrijzingskant waaraan mevrouw Keijzer refereerde, alsook de migratiekant. Een van de aanbevelingen van dat grote rapport was: zorg dat je het verankert in je besluitvormingsprocessen en breng elke vier jaar een staat van de demografie uit. Ten slotte. Er is een SER-jongerenplatform en we hebben nu ook speciale zzp-zetels bij de kroonleden. Ik heb weleens met uw Kamer gewisseld dat ik aan de SER heb gevraagd om à la het jongerenplatform een klankbordgroep — ze mogen zelf weten hoe ze het gaat noemen — voor senioren in te richten. Zo wordt het perspectief van senioren meegenomen in de afwegingen in de polder over wat er allemaal meespeelt, zoals we nu ook al — gelukkig maar! — het perspectief van jongeren en dat van zzp'ers meenemen. Dat zijn allemaal manieren om te zorgen dat de stem van senioren goed gehoord wordt. Nu komt er natuurlijk de interessante discussie over wanneer je senior bent. Ik ben van een bouwjaar waar anderen hier, zo weet ik, ook van zijn. Wij zijn dus al senior. Ik voel mij nog geen senior, maar op de dag dat ik dat wel ben, hoop ik dat ik van iedereen om mij heen inderdaad nog flink mag meedoen. Voorzitter. Er staan 106 stukken — zo veel zijn het er! — en 30 onderwerpen op de agenda. Dat betekent een hele brede agenda met hele diverse stukken. Dat laat zien hoe breed de discussie over de uitvoering van de sociale zekerheid is, en daarmee ook hoe breed de gezamenlijke opgave waar wij als politiek voor staan. Het gaat om beleid en publieke dienstverlening, juist voor de burger.

Versie ad19e022ffc21d2f0abc4b9f8069bd5d3257d9cb406518e53bbcc8453fdb4558 · Voorlopig verslag; de tekst kan nog wijzigen.