Begrotingsonderdeel Jeugd

Mevrouw Westerveld (GroenLinks-PvdA): Dank, voorzitter. Het ging er net al even over in het interruptiedebat: het doel van dit wetgevingsoverleg — dat is natuurlijk het controleren en het bijsturen van het kabinet — wordt ons gewoon vrij lastig gemaakt vanwege de timing. We bespreken hier namelijk de begroting van 2026 terwijl het al 2026 is en we bespreken de begroting van een demissionair kabinet terwijl afgelopen vrijdag het conceptregeerakkoord werd gepresenteerd. Dat maakt het gewoon best wel onhandig om de demissionaire staatssecretarissen hier te bevragen. Tegelijkertijd vind ik het ook heel actueel, omdat we ook zien dat er in de keuzes die de nieuwe coalitie maakt niet zo veel lijkt te veranderen. Volgens mij is dat dus wel degelijk iets waar we het vandaag goed met elkaar over moeten hebben. Gezien de grote belangen en alle grote problemen die spelen bij jongeren, gezinnen en hulpverleners, moeten we die taak namelijk heel serieus nemen. Ik geloof ook helemaal niet dat we in deze commissie nou zo verschillend kijken naar de jeugdzorg, want niemand zit hier als woordvoerder omdat die hoopt dat het straks nog slechter gaat met kinderen. Iedereen wil dat het beter gaat met kinderen, dat het stelsel beter wordt, dat hulpverleners hun werk gewoon goed kunnen doen en dat er kwalitatief goede en genoeg hulpverleners zijn. Dat willen we allemaal. Daar zit helemaal geen licht tussen, maar dan moeten er wel keuzes gemaakt worden. Ik hoor hier de hele tijd dat er keuzes gemaakt moeten worden, maar volgens mij gaat het er dan om welke keuzes we met elkaar maken. Welke moedige keuzes maken wij straks met elkaar om ervoor te zorgen dat wat we allemaal willen, echt gaat gebeuren? Ik denk dat een heel groot probleem waar jeugdzorg, en misschien wel zorg in het algemeen, tegenaan loopt, is dat wij het misschien wel belangrijk vinden met elkaar, maar dat gewoon niet alle partijen dat belangrijk vinden. Dat zien we volgens mij ook aan de keuzes die het nieuwe kabinet maakt, waarbij ik zie dat maatregelen wel degelijk keihard gezinnen raken waarin nu ook al grote problemen zijn. Want als je gaat tornen aan bestaanszekerheid, raakt dat natuurlijk de gezinnen waarbij het thuis gewoon niet goed gaat. Als we de uitkering van mensen die tijdelijk geen werk hebben nog verder gaan verlagen, zorgt dat natuurlijk voor stress. Al die keuzes raken ook de jongeren die nu in de jeugdzorg zitten. Daarom verbind ik dat soort vragen dus aan dit debat vandaag. Voorzitter. Terwijl de staatssecretaris ons vorige week woensdag nog in een brief schreef dat ze — ik citeer — het tij wil keren en alles op alles gaat zetten zodat niet meer een op de zeven jeugdigen gebruikmaakt van jeugdzorg, maar eind 2028 maximaal een op de tien jeugdigen in de jeugdzorg zit, lees ik dus in het conceptregeerakkoord allemaal maatregelen waarvan ik denk: die gaan er alleen maar voor zorgen dat er nog meer gezinnen en jongeren hulp nodig hebben. Mensen die al in een kwetsbare positie zitten, mensen met functiebeperkingen, mensen met licht verstandelijke beperkingen, gezinnen in armoede: dat zijn de mensen die straks het hardst de klappen krijgen als er weer verder bezuinigd wordt. We weten namelijk allemaal dat stress, psychische problemen, armoede enzovoorts leiden tot gedoe in gezinnen en uiteindelijk ook tot een groter beroep op jeugdhulp. Mijn eerste vraag aan de staatssecretaris en aan de coalitiepartijen is: hoe gaan ze, zoals in de brief staat, die doelstelling en de ambitie nou voor elkaar krijgen om in 2028 het aantal van 500.000 jongeren en gezinnen die jeugdhulp nodig hebben te verlagen naar 350.000? Dit vraag ik ook in de wetenschap dat alles wat we hier horen, al die beloftes, eigenlijk de afgelopen jaren ook is gedaan en dat het in de afgelopen jaren onvoldoende is gelukt. Ik lees in het conceptregeerakkoord niets nieuws ten opzichte van die belofte. Wat betekent dat voor de eigen bijdrage? We hoorden net al dat die blijft staan. Ik hoor het ook graag van de staatssecretaris. Waarom staat er ook niets over dakloosheid in het regeerakkoord en in de plannen? Deze vraag stel ik in de wetenschap dat het aantal dakloze jongeren flink is gestegen en veel dakloze jongeren en jongvolwassenen een verleden in de jeugdzorg hebben. Voorzitter. Ik heb veel vragen. Ik begrijp ook dat de staatssecretaris waarschijnlijk niet ingaat op mijn vragen over het conceptregeerakkoord, maar ik wilde die toch benoemen. Ook in de voortgangsbrief die we vorige week kregen en het interview dat de staatssecretaris in De Telegraaf gaf, werd namelijk gezegd dat er een plan zou komen om de instroom te verlagen. Dat plan is ook niet nieuw. Ik hoor dit al jaren. Iedere bewindspersoon op Jeugd die ik heb meegemaakt, zegt dit; geen van die bewindspersonen heeft dat plan uiteindelijk ook geleverd. In 2018 — dat is al een hele tijd geleden — was daling van de instroom hét stokpaardje van minister Hugo de Jonge, die een grote beleidswijziging aankondigde. Na hem wilde Paul Blokhuis precies hetzelfde. Na hem kwam Maarten van Ooijen, die ons ook echt in ieder debat voorhield dat de instroom echt omlaag zou moeten, dat er een grote maatschappelijke discussie zou moeten komen en dat er een wet zou komen. Na hem kwam Vincent Karremans, die dit ook voortdurend verkondigde. Voorzitter. Dit kan niet acht jaar lang telkens de meest genoemde oplossing zijn voor alle problemen, terwijl er acht jaar lang geen concreet voorstel komt. Zo zie ik dat de brief van de staatssecretaris vol staat van dit soort zinnen die ook acht jaar geleden in brieven hadden kunnen staan. Een voorbeeld is: de kern van het plan is dat er een cultuuromslag moet komen, dat hulp dichterbij gezinnen moet komen en dat specialistische jeugdzorg alleen moet worden ingezet als het echt nodig en effectief is. Dat willen we al acht jaar allemaal, maar wat betekenen deze zinnen dan? Wat gaat er dan precies gebeuren? Dit zijn namelijk echt zinnen die ik de afgelopen jaren letterlijk in alle brieven heb gelezen. Sterker nog, toen ik in de gemeenteraad zat en in 2015 de jeugdzorg werd gedecentraliseerd, was dit ook al het adagium. Dan vraag ik mij toch af: wat moet ons het vertrouwen geven dat er nu wel echt een goed plan gaat komen, dat er een doorbraak gaat komen, dat er echt keuzes gemaakt worden? Welke keuzes zijn dat dan? Kan de staatssecretaris in haar antwoorden ook ingaan op de verschillende groepen jongeren die nu onder de Jeugdwet vallen? Ik steun die beweging natuurlijk in de zin dat de opvoedvragen, vooral de kleinere opvoedvragen, helemaal niet thuishoren in de jeugdhulp, maar ik zie bijvoorbeeld wel dat de context voor kinderen met een verstandelijke beperking en hun ouders anders is. Daarbij kan lichte hulp wel helpen om zwaardere hulp te voorkomen. Dat geldt ook voor kinderen waarbij een van de ouders psychische problemen heeft of verslaafd is. Bij RTL konden we afgelopen weekend zien dat het gaat om naar schatting zo'n 900.000 kinderen die opgroeien in een gezin waarbij een of beide ouders psychische problemen hebben of verslaafd zijn. Daar kwam ook Jozef aan het woord, die opgroeide bij een moeder, die er niet voor hem kon zijn. Hij vertelde dat er gewoon niemand was die naar hem omkeek. Daarom vond ik het zo knap dat hij zijn verhaal deed. Zoals hij zijn er dus heel veel meer kinderen, die er gewoon behoefte aan hebben dat er iemand naar hen omkijkt en hun helpt. Dat zijn dus die kleinere opvoedvragen, zou je kunnen zeggen, die wel grotere problemen voorkomen. Hoe kijkt de staatssecretaris daarnaar? Voorzitter. Dan ga ik naar het blokje geld, want we praten vandaag over de begroting. Daarna ga ik naar een aantal amendementen die we vandaag hebben ingediend en naar andere inhoudelijke onderwerpen. Dan dus eerst geld. Het demissionaire kabinet heeft de afgelopen Voorjaarsnota fors geïnvesteerd in jeugdzorg en heeft dit opnieuw gedaan bij de begroting. Dat is mooi, maar ik plaats wel even de kanttekening dat het bedrag er bij deze begroting bij kwam, 728 miljoen, om de korting uit 2023 en 2024 op de jeugdzorg bij gemeenten te compenseren. Bij het extra geld uit de Voorjaarsnota kwamen ook drie extra bezuinigingsposten, vanaf 2028. Deze extra bezuinigingsposten tellen op tot een structurele besparingsopgave van ongeveer 1,8 miljard vanaf 2028. Voorzitter. Je kan dus feitelijk zeggen dat het demissionaire kabinet het ravijnjaar heeft opgeschoven van 2026 naar 2028, ook omdat jeugdzorg niet de enige post is waarop vanaf dat jaar gemeentelijk wordt bezuinigd. Ik wil aan de staatssecretaris van VWS vragen of ze dit erkent en ook dat het ravijnjaar nu opnieuw in de boeken staat, maar nu vanaf 2028. In hoeverre acht zij dit in lijn met het advies van de commissie-Van Ark, vraag ik ook even teruggrijpend op het interruptiedebatje met mevrouw Wendel. De commissie-Van Ark stelde namelijk heel duidelijk dat het niet wenselijk en haalbaar is om de beoogde besparing vanaf 2028, zoals opgenomen in het financieel kader van de Hervormingsagenda, te handhaven. Zij adviseerde het Rijk de besparingen tot 2028 als pm-post in de rijksbegroting op te nemen. Kan de staatssecretaris uitleggen waarom dat advies niet is opgevolgd? De commissie-Van Ark adviseerde ook om in de periode 2025-2028 te komen tot reële en meetbare besprekingsdoelstellingen. Is dit gebeurd, is dan mijn vraag. En zo ja, op welke manier acht de staatssecretaris de drie extra besparingsopgaven, zoals bijvoorbeeld de eigen bijdrage, een reële en meetbare besparingsdoelstelling? Het is namelijk nog totaal onduidelijk hoe deze eigen bijdrage zal worden ingevuld en wat deze gaat opbrengen. Toch staat er al vanaf 2028 260 miljoen euro in de boeken. Is dat niet de omgekeerde wereld, vraag ik de staatssecretaris. Waarom is ze nog steeds dit wetsvoorstel aan het uitwerken, terwijl een Kamermeerderheid zich in een motie hiertegen heeft uitgesproken? Voorzitter. Dan het Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming. Hier geldt eigenlijk hetzelfde verhaal als voor de wet over de reikwijdte. Ook dit wordt al jaren door opvolgende bewindspersonen als dé oplossing gezien voor de grote problemen in de jeugdbescherming. Ook in het debat over de afschuwelijke mishandeling van het pleegmeisje in Vlaardingen noemde de toenmalige bewindspersoon dit eigenlijk voortdurend als oplossing, als iets dat hij ging doen. Daarom was onze verbazing groot toen wij zagen dat er in de laatste Voorjaarsnota geen geld was vrijgemaakt voor de incidentele transitiekosten. Nog opvallender is dat dit demissionaire kabinet het budget hiervoor volledig laat vervallen vanaf 2027. We hebben hier al eerder in het plenaire debat een groot punt van gemaakt, want ik vind dat je als kabinet moet nakomen wat je de Kamer belooft, ook financieel. Toen wuifde staatssecretaris Rutte te makkelijk onze zorgen weg, vond ik. Hij zei: we gaan het binnen de huidige financiële kaders proberen. De inspectie zei dit najaar nog dat de uitvoering van het Toekomstscenario uiterst onzeker wordt door het wegvallen van het geld. Zij riep op tot stevig leiderschap vanuit het Rijk. Ik wil graag een reactie daarop van staatssecretaris Rutte. Voorzitter. Het gaat hier namelijk ook om jongeren die in een lastige thuissituatie zitten, soms geen huis hebben, slachtoffer zijn van ernstige verwaarlozing of mishandeling, of met soortgelijke problemen die groot genoeg zijn om door de Staat onder bescherming te worden gebracht. Ik vind het ronduit kwalijk en schadelijk dat ze vervolgens een hele lange tijd in die onzekere situatie blijven zitten. Dit is ook in strijd met kinderrechten. Juist deze kinderen verdienen urgentie, duidelijkheid en middelen als er een oplossing wordt aangekondigd. Dat kan niet anders. Is staatssecretaris Rutte het met ons eens dat deze kinderen meer verdienen dan een "we zien wel"? Misschien druk ik het daarmee iets te makkelijk uit, maar dat hoor ik dan graag van hem in zijn beantwoording. Kan hij uitleggen waarom dat geld in 2027 volledig afloopt? Hoe worden de goede voorbeelden uit de proeftuinen voortgezet als het geld voor die proeftuinen eind 2026 stopt? Wat zijn de alternatieven voor deze groep jongeren en kinderen? Wat gaat er gedaan worden om alle problemen, die echt allang bekend zijn … Verschillende collega's herhaalden dat al, dus ik ga om tijd te besparen niet al die vragen herhalen; ik sluit me daar gewoon bij aan. Maar wat gaat er dan nu gebeuren om echt knopen door te hakken en voor hen tot oplossingen te komen? Hoe zit het met de beloofde verbetering om de rechtspositie van deze jongeren en ouders te versterken? Hoe kan het dat het leerlingenvervoer niet altijd wordt geregeld voor jongeren die uit huis zijn geplaatst en voor wie het van belang is dat ze naar hun eigen school blijven gaan? Voelt deze staatssecretaris ook daarvoor een verantwoordelijkheid? Kan de staatssecretaris ook ingaan op de eerdere toezeggingen om knelpunten in de bijzondere kosten voor pleegouders weg te nemen? Dat was trouwens een toezegging van staatssecretaris Tielen, dus die vraag stel ik aan haar. Dan heb ik een vraag over Jeugdbescherming Noord. Daar zijn veel verhalen over. Ik las de voortgang ervan in de voortgangsbrief, maar die sluit niet helemaal aan bij de signalen die ik krijg. Mijn vraag is daarom of er ook met de mensen van het meldpunt is gesproken. Is er ook met ouders gesproken over hoe zij het ervaren? Voorzitter. Ik heb nog een paar fundamentele punten. Hoe kan het dat er nog steeds te veel kinderen uit huis worden geplaatst? Ik weet dat we niet te makkelijk over dit onderwerp moeten denken en praten. Ik weet dat er soms complexe situaties zijn. Ik ken ook de lastige situatie waar hulpverleners vaak voor staan. Maar als ik het onderzoek Van inzicht naar uitvoering lees, dat het Verwey-Jonker Instituut in opdracht van Het Vergeten Kind — ze stonden ook vanochtend hier met hun manifest — heeft gedaan, dan vraag ik me wel af waarom zo veel dingen die we al weten, die er uitgebreid in staan beschreven, gewoon niet worden uitgevoerd. Waarom komen ook al die dingen waarover helemaal geen politieke discussie is, omdat we die we allemaal vinden, nog steeds niet van de grond? Waarom komt gezinshulp vaak onvoldoende van de grond? Waarom heeft nog niet iedere jongere iemand zoals een JIM of een informele steunfiguur die die jongere bijstaat? Waarom lezen we dat scholing, het bijhouden van actuele kennis en vaardigheden, niet overal goed gebeurt en dat het hoorrecht van kinderen niet overal goed wordt geborgd, terwijl we inmiddels weten wat er wel en niet werkt en wat je wel en niet van een kind kan en mag vragen? Waarom wordt er soms nog te weinig tijd genomen voor een verklarende analyse? Zo kan ik nog wel een tijdje doorgaan. Vanwege de tijd doe ik dat niet, maar kan de staatssecretaris daar een eerste reactie op geven, zodat we de volgende keer niet opnieuw dezelfde vragen moeten stellen? Wat is de stand van zaken wat betreft de afbouw van de gesloten jeugdzorg? Ik sluit me aan bij de vragen van mevrouw Synhaeve. Wij hebben er voortdurend op gehamerd dat de bekostiging moet worden aangepast. We hebben meerdere keren moties daarover ingediend. Waarom is hier zo weinig op gebeurd? Ik ben heel benieuwd naar de antwoorden van de staatssecretaris. Kan ze dan ook reageren op het recente onderzoek voor het Platform Sociaal Domein? Dat onderzoek heeft als titel Bekostiging jeugdzorg werkt transformatie tegen. Daarin staat een interessante analyse. Heeft de staatssecretaris die gelezen en kan ze daarop reageren? Voorzitter. Dan ga ik verder met een onderwerp waarover we het hier al heel vaak hebben gehad, namelijk gesloten jeugdzorg. We hebben hierover vorig jaar een debat gehad. Dat ging onder meer over het rapport van Jason Bhugwandass over de ZIKOS-instellingen. Jongeren die jarenlang niet zijn geloofd, kregen door zijn rapport en door zijn verhalen eindelijk een stem. Daardoor werden zij hier in de Tweede Kamer eindelijk serieus genomen. Ik maak me enorme zorgen over hoe het gaat met deze jongeren. Ik denk dat de staatssecretaris ook het recente interview heeft gelezen in de Volkskrant, waarin Indra samen met Jason werd geïnterviewd voordat ze overleed. Zij is een van de vele kinderen die aangeeft: door alles wat ik heb meegemaakt, vóór de jeugdzorg maar ook in de gesloten jeugdzorg, heb ik zo veel schade opgelopen dat ik niet meer weet hoe ik verder moet leven. Dat is niet alleen haar lot, dat is ook het lot van heel veel andere jongeren die zo getraumatiseerd zijn. Dit is een lastig onderwerp, maar juist daarom horen we het hier te bespreken. Ik weet dat veel van deze jongeren teleurgesteld zijn. Er is wel een debat geweest in de Tweede Kamer, maar zij wachten nu op erkenning, op excuses. Dan hoor ik mooie dingen over het nazorgtraject waarvoor we vorig jaar bij de begroting een amendement aangenomen hebben gekregen, maar dan kan het vervolgens niet stil blijven. Ik hoor heel graag van de staatssecretaris wat zij nu gaat doen en wat de invulling wordt van dat erkenningstraject en van die excuses. Het rapport van Jason en het bijbehorende debat hadden we al in maart 2024. Ik zei net "vorig jaar", maar het is dus al twee jaar geleden. In die twee jaar is het grotendeels stil gebleven. Heeft het kabinet door dat het juist voor deze groep jongeren, die al zo veel teleurstelling heeft meegemaakt en al zo lang moest wachten, extra pijnlijk is dat zij nu weer het gevoel krijgen dat ze niet serieus genomen worden? Dan nog iets. Ik las in de brief uit december dat een aanbeveling uit het rapport van Jason, namelijk een onafhankelijk onderzoek naar ZIKOS-afdelingen, ondanks een toezegging niet uitgevoerd kon worden. Ik werd daar heel boos van. Niet op de staatssecretaris, want volgens mij is zij ook ontstemd hierover, maar wel op de instellingen die voorheen ZIKOS-afdelingen hadden en niet wilden meewerken. Mijn vraag aan de staatssecretaris is hoe we kunnen regelen dat dit wel gaat gebeuren, want zij wil dit, de Kamer wil dit en we zijn het ook aan de jongeren verplicht, vind ik. Instellingen werken niet mee. Wat kunnen wij dan gezamenlijk doen om ervoor te zorgen dat de instellingen alsnog gaan meewerken? Bij dezen wil ik ook een oproep doen. Ik hoop dat de instellingen alsnog gaan meewerken, want ik vind dat zij het aan deze jongeren verplicht zijn. Deze jongeren zaten namelijk bij voorgangers van deze instellingen, dus vandaar deze oproep.