Staatsdeelnemingen

De heer Nijboer (PvdA): Dank u wel, voorzitter. Ik wil beginnen met het vernietigende laatste rapport van de staatsagent over KLM. KLM heeft de voorwaarden voor staatssteun op grote schaal aan haar laars gelapt. Dat kan zo niet door de beugel. Daar heeft de PvdA-fractie al eerder aandacht voor gevraagd. Het blijkt op grote schaal te zijn gebeurd, op het gebied van zowel kostenreducties als het belasting ontwijken door piloten. Er zijn meerdere Kamermoties, mede van mijn hand, aangenomen om daar een einde aan te maken. Dat blijft maar doorgang vinden. Ook zaken die niet per se strikt onderdeel waren van de voorwaarden, maar die je wel mag verwachten van een bedrijf dat in grote doodsnood verkeert en staatssteun krijgt, vinden doorgang, zoals het uitkeren van bonussen en vertrekvergoedingen, die dan voor een rechter nog worden uitgekeerd aan voormalig topman Elbers. Ik geloof dat topman Ben Smith, die dan niet per se bij KLM in dienst is maar wel tot hetzelfde consortium behoort, nog bezig is zijn inhaalbonusaandelen en -vergoedingen op te strijken. Dat past niet bij een bedrijf dat staatssteun krijgt. Ik ben het met de heer Kremers eens dat we het hier niet bij kunnen laten zitten, dus ik vraag de minister actie te ondernemen en dit niet te accepteren. KLM lijkt volledig losgevlogen van de werkelijkheid en daar moet een einde aan worden gemaakt. Ik vraag de minister dus of zij ook bereid is juridische stappen te ondernemen tegen KLM, die zich niet aan de voorwaarden heeft gehouden. Waarom vind ik het nog meer erg, voorzitter, naast dat je je gewoon aan afspraken hoort te houden? Ik vind het ten tweede belangrijk voor de medewerkers van KLM en voor onze samenleving — meer dan 30.000 mensen zijn daarvan afhankelijk — dat het bestuur zo opereert. Ik zie namelijk niet snel hoe er bij een volgende pandemie of enorme onverwachte terugslag in vredesnaam nog publieke steun kan worden gegeven aan dit bedrijf, dat toch best cruciaal is voor de Nederlandse economie. Maar dat wordt zo totaal verspeeld. Dat mag de directie zich ook aantrekken. De PvdA-fractie heeft, ondanks dat veel mensen tegen vliegen zijn, het steunpakket uiteindelijk gesteund. Maar als je zo omgaat met de voorwaarden waar je zelf mee akkoord gaat, kun je niet verwachten dat als de nood de volgende keer aan de man is, weer de helpende hand wordt geboden. Daarmee komen dan 30.000 eigen medewerkers op straat te staan en heb je grote gevolgen voor de Nederlandse economie. Dat mag de directie zich dus ook echt zelf aantrekken. Voorzitter. Dan een derde en laatste punt: wat betekent dit, dat er zo met staatssteunvoorwaarden wordt omgegaan, voor andere bedrijven die uiteindelijk een keer staatssteun nodig kunnen hebben? Ook banken hebben we weleens moeten redden, niet zozeer omdat we bankiers willen steunen, maar omdat het spaargeld van mensen veilig moest worden gesteld. Daar zijn ook harde voorwaarden aan gesteld. Daar was men ook niet blij mee. Er kwam een einde aan bonussen en ook managers kwamen onder het bonusverbod. U moest ze eens horen toen, maar het is wel gebeurd. Het is wel uitgevoerd. Als de Staat voorwaarden stelt aan zo'n pakket, dan heeft het bedrijf zich daaraan te houden. Het is ook niet zo dat de Staat KLM heeft verplicht om staatssteun te krijgen; het bedrijf was in nood en viel anders om. Ik vind dat dus echt heel ernstig en vraag de minister ook daarop een beschouwing te geven. Want ja, als we voorwaarden stellen en zeggen "uiteindelijk zijn we bereid dat te doen, maar we willen kostenbeheersing, zeker op topsalarissen, geen bonussen en een einde aan belastingconstructies" en men licht wat dat betreft de hielen, dan is dat onhoudbaar. Voorzitter. Ik heb nog één ander punt: de privatisering van de loterijen en van Holland Casino. De PvdA is daar gewoon mordicus tegen. Je kunt echt wel een boom opzetten over of loterijen verslavend zijn. Dat geef ik het kabinet direct allemaal mee. Ik denk dat het analytisch gezien ook heel onlogisch is dat je een onlinekansspelmarkt hebt die privaat is gereguleerd en dat je loterijen via een staatsbedrijf verkoopt, maar zo is het wel gegroeid. We moeten er echt niet aan beginnen om dat allemaal overhoop te halen, met de consequenties voor bijvoorbeeld de goede doelen die afhankelijk zijn van afdrachten van vele loterijen: de sport voornamelijk van de Lotto en de andere goede doelen vooral van de Postcodeloterij. Dat moeten we bij Holland Casino al helemaal niet doen. Holland Casino is wél heel verslavend. Dat zien we aan de onlinekansspelmarkt. Ik vind het kansspelverslavingselement daar ook onvoldoende in terugkeren. Ik zie de voorzitter heel dreigend kijken, dus ik zal afronden. Ik zie dat element te weinig terugkeren. Begin daar dus niet aan. Begin ook niet met studies bij beide. Hou het maar zoals het is, want het functioneert op dit moment best fatsoenlijk. Het scheelt de staatssecretaris ook een boel werk. Dank u wel, voorzitter.