IVD-aangelegenheden

Brontekst

Minister Uitermark: Dank u wel, voorzitter. Het is bijzonder en ook eervol om hier nu in deze nieuwe rol als minister aanwezig te mogen zijn. Als Kamerlid, ook als collega van u, heb ik me enkele maanden mogen inzetten voor de samenleving. Voor die tijd werkte ik ruim twee decennia als rechter en ook kort als officier van justitie. Op beide plekken heb ik van dichtbij gezien hoe onze democratische rechtsstaat onder toenemende druk is komen te staan en dat is echt kwalijk. Ik ben er echt ten diepste van doordrongen dat onze democratie een kostbaar en soms ook kwetsbaar bezit is. Op 11 september 2001 zagen we live op televisie — het is net ook al even genoemd — wat terroristen kunnen aanrichten in een open en vrije samenleving. Die gruwelijke beelden van de aanslagen op de Twin Towers en het Pentagon zullen nooit meer uit ons collectieve geheugen verdwijnen. Vandaag is dat precies 23 jaar geleden. De dreiging van terroristen is inmiddels onderdeel geworden van onze samenleving. Dat is de rauwe werkelijkheid waarin wij leven. Gelukkig zijn we niet weerloos tegen mensen die onze manier van leven bedreigen. Onze inlichtingen- en veiligheidsdiensten waken over de vrijheden die ons dierbaar zijn. Zij doen dat buitengewoon toegewijd. Dat heb ik de afgelopen twee maanden dat ik nu minister ben zelf ook gezien en gehoord. Ik heb dat ook gemerkt in alle gesprekken die ik had met de medewerkers van de AIVD en de MIVD. Ik zie bijvoorbeeld hun zorgvuldige en ook uitgebreide onderbouwingen. Bij het inzetten van bevoegdheden weegt de dienst steeds de noodzakelijkheid en de proportionaliteit af. Ik kan echt wel zeggen dat ik onder de indruk ben van het werk dat zij doen. Ik denk dat vele Nederlanders zich gerustgesteld kunnen voelen door het werk dat de diensten doen. De mannen en vrouwen van de diensten verrichten bijzonder en belangrijk werk. Het is werk dat een kwarteeuw na 11 september niks aan belang heeft ingeboet. Sterker nog, het is nu misschien wel belangrijker dan ooit. Volgens het jaarverslag van de AIVD leven we in een tijdperk van grote onveiligheid. Ik zeg het hier toch maar. Daarom heeft dit kabinet, ondanks de noodzaak om financieel scherp aan de wind te varen, ervoor gekozen om te investeren in onze diensten. Juist omdat we onze democratie willen beschermen, voldoet die bescherming ook aan de eisen van de democratie. Daarbij hoort goede wetgeving die aansluit op de praktijk. Dat is belangrijk. Effectief toezicht is belangrijk en ook het afleggen van verantwoording aan de samenleving. Daarom zit ik vandaag hier en ga ik graag samen met mijn collega, de minister van Defensie, het debat aan met uw Kamer. Ik stel voor om het debat op te knippen in drie delen. Eerst wil ik het met u hebben over het actuele dreigingsbeeld. Vervolgens wil ik nader ingaan op een aantal specifieke dreigingen. Het derde en laatste deel wil ik graag afsluiten met het belang van goede wetgeving en toezicht. Daar zal ook de huisvestingsproblematiek aan de orde komen. We hebben best wel een lange schorsing gehad en dat is ook omdat er heel veel vragen zijn gesteld. De ambtenaren boven hebben hard gewerkt. Dat vond ik zelf ook mooi om te zien. Dank aan de ambtenaren. Veel ambtenaren, maar ook veel vragen. Ik heb ongeveer 40 vragen geteld en daar kom ik zo meteen uitgebreider over te spreken. Eerst iets over het actuele dreigingsbeeld. Wij voeren dit debat dus onder unieke omstandigheden. Er is in de moderne geschiedenis geen precedent voor de huidige veiligheidssituatie van Nederland en de wereld. In zowel Oekraïne als het Midden-Oosten spelen conflicten die al een huiveringwekkende menselijke tol hebben geëist en die elk moment nog dramatisch verder kunnen escaleren. De spanningen tussen de machtigste landen in de wereld, de Verenigde Staten en China, lopen op, onder meer over Taiwan. Met de machtsbalans in de wereld uit evenwicht proberen landen door spionage, cyberaanvallen en economische druk voordelen te krijgen op elkaar. Nederland is daarbij dagelijks een doelwit, onder meer vanwege onze hoogwaardige kenniseconomie. We hebben de afgelopen maanden gezien hoe autoritaire regimes zich brutaal bemoeien met democratische processen. In juli nog werd bekend dat de AIVD en de MIVD de FBI hebben bijgestaan om op te treden tegen Russische pogingen om het Amerikaanse publieke debat te beïnvloeden. Ik noemde net 11 september. Ook nu is het mondiaal jihadisme nog altijd de belangrijkste terroristische dreiging tegen Nederland. De kans op aanslagen hier in Nederland is substantieel. Niet voor niets is het dreigingsniveau terrorisme door de NCTV eind vorig jaar verhoogd naar het een na hoogste niveau. Dat is voor het eerst sinds 2019. De recente dreiging tegen concerten van Taylor Swift in Wenen, overwegend bezocht door jonge mensen en ouders met kinderen, illustreert nog een keer de ernst en ook de urgentie. Ook gaat er een gewelddadige dreiging uit van een klein deel van de zogenaamde "soevereinenbeweging". In april en juli is in dat verband in Nederland een groep personen aangehouden na een ambtsbericht van de AIVD. De huidige situaties zijn alles bij elkaar zo zorgelijk dat we er als kabinet voor hebben gekozen om in de inlichtingen- en veiligheidsdiensten te investeren, terwijl we op veel gebieden helaas moeten bezuinigen. Maar het is een noodzakelijke investering in onze vrijheid en veiligheid. Als ik verder doorga op de specifieke dreigingen en consequenties — mijn collega Brekelmans van Defensie zal straks wat meer zeggen over de conflicten in Gaza en Oekraïne — weet dan dat de AIVD eventuele effecten daarvan in Nederland ook nauwlettend in de gaten houdt. Denk bijvoorbeeld aan pogingen van Rusland om ons publieke debat over steun aan Oekraïne te beïnvloeden of de reactie van extremistische groeperingen in Nederland op het conflict in Gaza, in retoriek of acties. We hebben vorig jaar gezien dat dat dreigingsverhogend kan werken. Ik wil ook nog iets zeggen over China. Sinds het einde van de Koude Oorlog heeft nog nooit zo'n omvangrijk, vastbesloten, technisch hoogstaand en invloedrijk regime lijnrecht tegenover het Westen gestaan zoals China nu staat. Met cyberaanvallen, spionage, insiders, investeringen en overnames probeert China aan Nederlandse bedrijfsgeheimen en technologie te komen. Het voorkomen van zulke pogingen is een unieke uitdaging voor onze diensten, omdat ze geconfronteerd worden met een wereldmacht die onvergelijkbaar is met andere landen. De situatie is des te complexer omdat Nederland op veel vlakken ook afhankelijk is geworden van China en China een belangrijke handelspartner is. Voor de positie van Nederland is het dan ook noodzakelijk om intenties, acties en capaciteiten van China te kennen en ook te begrijpen. Het wordt steeds moeilijker omdat het nu al zeer veiligheidsbewuste Chinese regime de controle op de eigen samenleving alleen maar verder vergroot en een surveillancestaat in overdrive dreigt te worden. Daarom is meer onderzoek naar China nu nodig. Dat wordt bovendien steeds uitdagender door bijvoorbeeld de strenge controle door het Chinese regime op het internetverkeer van en naar China en door de uitgebreide controle van de eigen samenleving. Dit vraagt daarom om meer operationele slagkracht vanuit vernuft, creativiteit, alertheid en weerbaarheid. Daar gaan wij als kabinet nadrukkelijk in investeren. Ik wil ook iets zeggen over de dreiging die uitgaat van criminele netwerken. Die is nu zo ernstig dat het een directe bedreiging vormt voor onze nationale veiligheid. Criminele netwerken wanen zich onaantastbaar en hebben in de publieke ruimte nietsontziend geweld gebruikt. Ze maken journalisten, officieren van justitie, rechters, Kamerleden en bestuurders tot hun doelwit. Dat is pure ondermijning van de democratische rechtsstaat. Ik noem juist deze twee voorbeelden, omdat ze illustreren hoe omvangrijk de uitdaging voor de diensten en voor onze samenleving op dit moment is. Ze illustreren de reikwijdte en de diversiteit aan bedreigingen. Ze laten zien waar extra investeringen nodig zijn; investeringen die dit kabinet ook zal doen. Ze tonen ook de complexiteit van de praktijk. Naarmate de AIVD meer zicht krijgt op zulke dreigingen, blijkt soms dat de ernst ervan nog groter is dan we al dachten. Bovendien is die situatie ook heel sterk in beweging. Dat betekent ook dat onze diensten voortdurend in beweging moeten blijven. Ze hebben nieuwe mensen, middelen, samenwerking, technologie en wetgeving nodig om de nationale veiligheid te blijven verdedigen tegen de nieuwe en veranderende dreigingen van dit moment. Als we dat doen, staan we niet machteloos maar kunnen we juist veel. Het laatste jaarverslag van de AIVD illustreert hoeveel aanslagplots zijn verijdeld, hoeveel spionagepogingen zijn ontmaskerd en op welke manieren de diensten Nederland weerbaarder hebben gemaakt.

Versie b91ea2df2d4000c64525eb9ad1fbac79280b92df3fed46da309290619b47d024 · Voorlopig verslag; de tekst kan nog wijzigen.