Wetsvoorstel Wet proactieve dienstverlening SZW

Brontekst

De heer Schenk (FVD): Dank, voorzitter. Wie zijn baan verliest, arbeidsongeschikt raakt, als gepensioneerde niet rond kan komen of om wat voor andere reden dan ook inkomensondersteuning nodig heeft, moet weten waar aan te kloppen en moet op de hoogte zijn van de bestaande voorzieningen in dit land. Verdrinken in formulieren waarvan zelfs de overheid zelf soms niet meer lijkt te weten waarvoor die ooit in leven zijn geroepen, is echter vaak de realiteit. Tot zover kan Forum voor Democratie een heel eind meekomen met de, zoals wel vaker bij nieuwe wetten in het kader van sociale zekerheid, sympathieke gedachte achter dit wetsvoorstel. Maar de Wet proactieve dienstverlening, die wij vandaag bespreken, legt wederom een fundamenteler probleem bloot: Nederland heeft zijn sociale zekerheid door de jaren heen zo ingewikkeld, bureaucratisch en onoverzichtelijk gemaakt dat honderdduizenden mensen niet meer weten waar ze eigenlijk recht op hebben en hoe ze eraan komen. Dat is ook niet zo gek met een systeem met uitkeringen, toeslagen, aanvullingen, uitzonderingen, inkomensgrenzen, vermogensgrenzen, gemeentelijke regelingen en weer uitzonderingen op uitzonderingen. Maar wat doet het kabinet vervolgens? Niet het stelsel vereenvoudigen, maar daar weer een nieuwe laag bovenop bouwen. Ditmaal krijgen het UWV, de SVB en gemeenten de mogelijkheid om persoonsgegevens te verwerken en uit te wisselen, bestanden te vergelijken, mensen te selecteren, hen ongevraagd te benaderen en hen vervolgens te helpen bij het aanvragen van regelingen die we zelf zo ingewikkeld hebben gemaakt. Er wordt geprobeerd de scheefgroei van de overheid te corrigeren met meer overheid: de overheid gaat, als het aan de minister ligt, actief op zoek naar mensen zonder uitkering om hen alsnog aan een uitkering te helpen. Achter deze wet schuilt dan ook de gedachte dat het niet gebruiken van een bepaalde uitkeringsregeling door een persoon terwijl diegene er wel recht op heeft, een maatschappelijk probleem is dat aangepakt moet worden. Die gedachte is wat Forum voor Democratie betreft onjuist. Natuurlijk moet iemand die ondersteuning nodig heeft, eenvoudig kunnen vinden waarop hij volgens de geldende wet aanspraak kan maken. Maar mensen hebben ook een eigen verantwoordelijkheid. Daaraan gaan wij hierbij voorbij. Er kunnen ook mensen zijn die bewust geen gebruik willen maken van een regeling, omdat ze zichzelf willen redden, niet afhankelijk willen zijn van de overheid of simpelweg van mening zijn dat ze het wel zonder kunnen. Erkent de minister deze realiteit? Is hij het met me eens dat dat ook geaccepteerd dient te worden? Voorzitter. Met deze wet verschuift er een grens. De overheid wacht niet langer tot een burger voor hulp aanklopt, maar gaat zelf op zoek naar die burger. Binnen deze wet is dat om een persoon erop te wijzen dat die een mogelijke uitkering misloopt, maar de volgende stap staat ook alweer voor de deur. Verschillende organisaties en partijen hier in dit huis pleiten namelijk al voor ambtshalve, oftewel automatische, toekenning. Ook de Nationale ombudsman ziet dat het liefst. Dan ontvang je dus een uitkering op je rekening zonder dat je daar zelf ook maar iets voor hoeft te doen. Er is geen gesprek, geen ingevuld formulier, maar er staat gewoon zomaar een uitkering op je rekening. De minister noemt deze wet zelf bovendien een eerste stap die later kan worden uitgebreid. Voorzitter. Iets dat ooit als een vangnet bedoeld was, wordt zo langzaam een systeem waarin Vadertje Staat steeds meer achter de voordeur meekijkt en in de levens van Nederlanders ingrijpt. Sociale zekerheid wordt op deze manier getransformeerd tot een hangmat. Daar kan deze liberale minister toch nooit een voorstander van zijn, vraag ik hem. Graag een reflectie. Voorzitter. Uit de eerdere pilot, waaraan al een paar keer gerefereerd is, blijkt ook de praktische onuitvoerbaarheid van de wet in de huidige vorm. Er was een trefkans van nog geen 3%. Bijna 1.000 mensen kregen via een brief, een telefoontje of een ander bericht te horen dat ze mogelijk recht hadden op een aanvullende uitkering, terwijl dat in het overgrote deel van de gevallen niet zo bleek te zijn. Hoe beoordeelt de minister deze pilot? Hoeveel mensen worden straks blij gemaakt met de spreekwoordelijke dode mus indien deze trefkans een voorbode blijkt? Wat doet dat met het toch al onder druk staande vertrouwen in de overheid? Ik heb daarover zojuist ook al geïnterrumpeerd. Voorzitter. Dat geeft direct de paradox aan in deze wet. Het verhogen van de trefkans, iemand benaderen die ook daadwerkelijk recht heeft op een uitkering en deze vervolgens krijgt, en dus uitsluiten dat je als overheid te veel mensen ten onrechte aanschrijft, valt of staat met de uitwisseling van meer persoonsgegevens. Het gaat nu om het UWV, de SVB en gemeenten, maar als je het goed wil doen, zul je ook gegevens van bijvoorbeeld de Belastingdienst, de Dienst Toeslagen en DUO nodig hebben. Ook de VNG trekt die conclusie. Zonder volledige gegevens worden echte rechthebbenden gemist en worden anderen ten onrechte benaderd. Hoe effectiever de proactieve overheid, hoe dieper die dus in de persoonsgegevens van Nederlanders moet kijken. Dat is een harde en onvermijdelijke consequentie van het inslaan van deze weg. Voorstanders zullen dat moeten erkennen. Ook daar ligt voor Forum voor Democratie een grens. Wanneer er naast gegevens van het UWV, de SVB en gemeenten ook nog inkomens- en vermogensgegevens van de Belastingdienst uitgewisseld gaan worden, ontstaat er een systeem waarin steeds meer gevoelige informatie — dat is informatie over inkomen en vermogen namelijk simpelweg — over één persoon bij verschillende overheidsorganisaties beschikbaar komt. Dat is op zichzelf al een ongemakkelijke gedachte. Gemeenten zijn geen anonieme instanties. Daar werken, even los van de geheimhoudingsplichten die vanzelfsprekend gelden, mensen uit je eigen dorp of buurt. Misschien is je buurman wel toevallig ambtenaar op dat dossier. Die heeft dan ineens toegang tot zeer persoonlijke informatie over jouw financiële situatie of vermogen. Ik noemde in mijn interruptie op de heer Ceder al even de ton in de kussensloop die je netjes hebt opgegeven. Ik denk niet dat jij het leuk vindt als iemand die jij kent daarvan weet. Het risico zit ook in de systemen zelf. We hebben dit jaar nog gezien wat er gebeurde in de gemeente Epe, waar ik het net ook al even over had. Hackers drongen het gemeentelijke netwerk binnen en maakten honderdduizenden bestanden buit. Ook bij Odido, dat weliswaar geen gemeente of overheidslaag is, hebben we gezien dat gegevens van miljoenen Nederlanders werden gestolen. Mijn punt is dat hoe meer gevoelige gegevens wij op steeds meer plaatsen beschikbaar maken, hoe groter de potentiële schade is wanneer het straks een keer misgaat. En het gaat al een aantal keren mis de afgelopen tijd. De wet maakt in de huidige vorm uitwisseling van gegevens met de Belastingdienst nog wel onmogelijk, maar er ligt nu een amendement om dat wel mogelijk te maken. Eerlijk is eerlijk: als je de wet zo praktisch mogelijk tot uitvoer wil brengen, zul je die gegevens ook nodig hebben, met alle gevolgen van dien voor de privacy van mensen. Het privacyaspect valt in deze situatie echt niet te onderschatten. Ik hoor graag een reflectie van de minister hierop. Hoe kijkt hij naar het mogelijk betrekken van gegevens van de Belastingdienst en hoe wenselijk vindt hij dat? Deelt hij mijn visie op de grote risico's die hierbij komen kijken? Ik ben ook erg benieuwd hoe de uitvoering eruit gaat zien, mocht het amendement van de heer Ceder worden aangenomen. Worden dan gewoon hele belastingaangiften met gemeenten gedeeld of gaat het inderdaad alleen om een vinkje van "deze persoon kan er mogelijk wel recht op hebben"? Dat is nogal een fundamenteel verschil waar het gaat om gevoelige gegevens en privacy.

Versie 1f033b3ea23b92416cd774272decd648fe455343caa6ffeacf82d1153ac84cc3 · Voorlopig verslag; de tekst kan nog wijzigen.