Discriminatie, racisme en mensenrechten

Brontekst

De heer Bamenga (D66): Dank u wel, voorzitter. Wat mij betreft is vandaag de best mogelijke dag om dit debat te voeren: 21 mei is wereldwijd de dag van culturele diversiteit, dialoog en ontwikkeling. Eerlijk gezegd wist ik niet dat deze dag bestond. Meneer Clemminck ook niet en anderen ook niet, zie ik. Maar goed, nu we het wel weten, is het fijn dat wij op deze dag bij elkaar komen om dit debat te voeren. Voorzitter. Laat ik meteen naar de inhoud gaan. Stel je voor je bent net verhuisd voor je studie. Plotseling staan er twee vreemde mensen voor je deur. Ze zeggen voor de overheid te werken en dat ze je woning willen betreden om een kijkje te nemen. Een voor een zetten ze jouw persoonlijke spullen op de foto, zelfs je ondergoed. Ze stellen geen vragen. Zodra ze klaar zijn, gaan ze weer weg. Je weet niet waarvoor ze zijn gekomen. Dat is wat Sheila meemaakte. Pas jaren later hoorde ze wat er daadwerkelijk speelde: een discriminerend algoritme van de overheid had haar aangemerkt voor een controle. Zo gold dat voor duizenden studenten, veelal in het mbo en met een migratieachtergrond. Voorzitter. Helaas is discriminatie nog altijd een groot probleem in onze samenleving. De cijfers die de minister heeft gedeeld laten een zorgwekkend beeld zien. 40.000 meldingen van discriminatie in een jaar tijd, en dan hebben we het nog niet eens over de 90% die na discriminatie geen melding doet. Wat mij betreft spreken we hier af dat we alles op alles zetten om bij een volgend commissiedebat het probleem kleiner te maken. Dat is in ieder geval mijn inzet voor Nederland. Ik zie op dit gebied ook ambitie in het regeerakkoord. Ik zou de minister dan ook willen vragen: wanneer hebben we wat hem betreft voldoende vooruitgang geboekt aan het einde van zijn termijn? Voorzitter. Wat mij betreft is discriminerend handelen van de overheid het grootste probleem dat we nu moeten aanpakken. De overheid heeft een voorbeeldfunctie en zou nooit een bron van discriminatie en racisme moeten zijn. Sheila en andere gedupeerden hebben inmiddels excuses en een schadevergoeding ontvangen. Bovendien is DUO gestopt met dit discriminerende algoritme. Maar de kwetsbaarheid van risicoprofilering zien we ook op andere terreinen in het handelen van de overheid: de toeslagenaffaire, het recente voorbeeld van de reclassering. De opkomst van AI maakt de discussie extra urgent, zo waarschuwen ook wetenschappers in Trouw. Het gevaar is dat we dit soort systemen met algoritmen optuigen en vervolgens vanuit die systemen gaan redeneren. We zien ze als efficiënt en neutraal. Ze worden ingevoerd, misschien wel met de beste bedoelingen, maar we zien keer op keer dat het fout gaat en dat we er maar geen grip op krijgen. Gelukkig is de Nederlandse Grondwet glashelder: discriminatie is verboden. Bij gevallen van risicoprofilering is dat meermaals achteraf geconcludeerd, maar we kunnen het beter vooraf goed regelen dan achteraf corrigeren als de schade al is geleden. Daarom heb ik de regering eerder via een motie verzocht om een apk voor algoritmen in te stellen om ervoor te zorgen dat algoritmen ten behoeve van fraudeopsporing vooraf, herhaaldelijk en onafhankelijk moeten worden getoetst als voorwaarde voor gebruik. Hoe staat het met de uitvoering van deze motie? Verder riep ik in een eerdere motie op om het toetsingskader risicoprofilering bij alle overheidsinstanties toe te passen. Hoe staat het met de uitvoering daarvan? Hoe vaak wordt het toetsingskader nu gebruikt? Ik ben er namelijk niet gerust op en dat gevoel wordt versterkt door een recent onderzoek van de staatscommissie, dat laat zien dat nog steeds onvoldoende duidelijk is wat nou wettelijk toegestaan is met risicoprofilering. Daarom is het een kwestie van tijd voordat het weer misgaat. Ik wil de minister oproepen om actie te ondernemen. Verschillende organisaties hebben suggesties gedaan voor vervolgstappen. De staatscommissie stelt dat de overheid moet stoppen met datagedreven profilering voor fraude- en criminaliteitsopsporing vanwege onaanvaardbare risico's op discriminatie. Hoe staat de minister hierin? Is de minister bereid te stoppen met de toepassing van risicoprofilering zolang hij onrechtmatig gebruik ervan niet gegarandeerd kan uitsluiten? Indien volledig stoppen met datagedreven profilering geen optie is, ziet de minister dan aanleiding om een heldere kaderwet voor risicoprofilering op te stellen als noodzakelijke waarborg vooraf, zoals geopperd door het College voor de Rechten van de Mens? Hoe kijkt de minister naar alternatieven als aselect controleren? Hebben we hier genoeg ervaring mee? Er zijn ook andere instrumenten die al klaarliggen. Ik lees dat de minister enthousiast is over de discriminatietoets en een projectteam instelt. Toch zet hij liever in op vrijwillig gebruik in plaats van op verplicht gebruik. Wat is er wat hem betreft voor nodig om die stap wel te willen maken? Kan de minister toezeggen dat hij de Kamer jaarlijks informeert over hoeveel instanties de toets niet gebruiken? Voorzitter. Te lang hebben we weggekeken van institutionele discriminatie. Dat de minister heeft aangekondigd eenzijdig overheidshandelen toe te voegen aan de Algemene wet gelijke behandeling, is een gigantische stap. Daar wachten mensen al sinds 1994 op. Ik wil de minister aanmoedigen: laat zien hoe serieus dit kabinet institutionele discriminatie neemt en maak haast met dit wetsvoorstel. Voorzitter. De staatscommissie houdt binnenkort op te bestaan. Ik wil haar langs deze weg alvast bedanken voor haar werk. Ze heeft ons een hoop gegeven om mee te werken. Hoe gaat de minister na het wegvallen van de commissie waarborgen dat hij blijvend scherp wordt gehouden op mogelijke institutionele discriminatie? Voorzitter, tot slot. Ik maak mij zorgen over de toenemende discriminatie in de samenleving zelf. Ik hoor zorgwekkende geluiden vanuit verschillende gemeenschappen. Moslimhaat, homohaat, maar ook antizwart racisme, antisemitisme, anti-Aziatisch racisme, validisme, vreemdelingenhaat, transfobie en antiziganisme zijn wereldwijd en wijdverspreid. Het lijkt keer op keer alleen maar toe te nemen. Instellingen ontvingen een recordaantal meldingen. Daarom is het goed dat de minister aan de slag gaat met de antidiscriminatievoorzieningen. Dat zal het gevoel van onveiligheid echter vaak nog niet wegnemen. Het extreemrechtse geweld van de afgelopen weken laat zien hoe urgent en belangrijk het is om discriminatie en racisme keihard aan te pakken. Ik wil daarom de minister, als hoeder van onze democratie en grondrechten, vragen om hier luid, duidelijk en blijvend te normeren en om dit voortvarend aan te pakken. Er is namelijk geen plek voor racisme en geweld in ons Nederland. Dank u wel.

Versie 5f32d8a21d215097817a97eea951521f9838db629feab399754d16c5d08496c8 · Voorlopig verslag; de tekst kan nog wijzigen.