Felix Klos

Kernenergie

De heer Klos (D66): Dank u wel, voorzitter. Vorige week voelde Nederland even hoe de toekomst steeds dichterbij komt. Waar zulke extreme temperaturen in juni vroeger uitzonderlijk waren, worden ze door klimaatverandering steeds normaler. Zelden wordt de urgentie van ons werk in deze commissie tastbaar. Het is nu alle hens aan dek voor de bouw van een schoon, betaalbaar en onafhankelijk energiesysteem, niet alleen voor onszelf, maar ook voor de generaties na ons. Want de keuzes die wij vandaag maken, bepalen in wat voor land zij straks leven. Klimaatverandering geeft ons simpelweg niet de luxe om schone technieken uit te sluiten. We moeten alles op alles zetten om meer schone energie van eigen bodem op te wekken: wind, zon, batterijen, waterstof en ja, ook kernenergie. Daarom is het goed dat dit kabinet een staatssecretaris heeft die daar vol zijn aandacht aan geeft. Hij wil toewerken naar mogelijk 7 gigawatt kernenergie in 2050. De eerste twee grote centrales kunnen daarin een belangrijke stap zijn. Maar grote kerncentrales inpassen is niet makkelijk. Daar komt de staatssecretaris nu achter. Nederland is geen leeg vel papier en voor twee grote kerncentrales blijven volgens de staatssecretaris nu ook nog maar twee locaties over, de Eemshaven en Terneuzen. De Eemshaven scoort dan technisch gezien het beste, maar de maatschappelijke en politieke realiteit is natuurlijk anders. Dat zal niemand hier ook ontkennen. Het vorige kabinet zette de Eemshaven daarom alleen voor de vorm op de lijst en ook in de brief van de staatssecretaris blijkt dat hij zich daarvan bewust is. Daarmee staat hij voor een dilemma. De plek die technisch het beste past, past maatschappelijk niet, en als Groningen geen begaanbare route is, dan staat het kabinet bij een keuze voor Zeeland voor een enorme uitdaging, zowel technisch als financieel. Dat blijkt wel uit de reeds beschikbare informatie in de TenneT-rapporten. Daarover heb ik de volgende vragen. Hoe beoordeelt de staatssecretaris de technische en financiële consequenties van de optie "Terneuzen"? En waarom is er niet veel eerder in het proces voor gewaarschuwd? Collega Flach vroeg daar ook naar. TenneT ziet alleen mogelijkheden om twee grote kerncentrales in Zeeland te realiseren bij een vervijfvoudiging van de lokale, flexibele elektriciteitsvraag. Hoe beoordeelt de staatssecretaris dan de gevolgen daarvan voor de omgeving? Kan hij ook concreet maken welke projecten daarvoor gerealiseerd zouden moeten worden? En daar komt het spook van het debat Moerdijk in dit debat terug. De staatssecretaris schrijft dat hij de kunstgrepen die TenneT schetst, naar herhaaldelijk aandringen van zijn kant, beleidsmatig gaat verkennen. Maar hoe zorgt hij ervoor dat hij in ieder geval geen valse tegenstelling gaat creëren tussen kerncentrales en windmolens op de Noordzee, die we beide hard nodig hebben voor het energiesysteem?

De heer Klos (D66): Graag.

De heer Klos (D66): De plannen voor aanlanding van wind op zee staan al heel lang ingetekend en worden ook al deels uitgevoerd. Een deel van wat TenneT laat zien is dat je een deel van die infrastructuur ook weer zou moeten slopen om daar nieuwe kerncentrales te bouwen. Dat is volgens mij het dilemma dat TenneT daarbij schetst. In algemene zin zou ik zeggen: probeer die twee niet tegenover elkaar te zetten, want we hebben ze allebei nodig voor ons energiesysteem. Als wij straks een helemaal CO2-vrij energiesysteem willen hebben, waarbij we een hele grote elektriciteitsvraag hebben, zeker als er ook industriële maakproductie blijft in Nederland zoals D66 wil, dan zullen we ze allebei nodig hebben en zullen we ze dus ook allebei moeten realiseren. Maar TenneT geeft aan dat het heel lastig is om ze op die ene plek samen te brengen. En dat begrijp ik wel.

De heer Klos (D66): Voorzitter. Grote energieprojecten slagen alleen als mensen serieus genomen worden. Minder weerstand in Zeeland dan in Groningen betekent nog geen draagvlak, zeker niet nu de aandacht verschuift van Borssele naar Terneuzen. Ik ben zelf op bezoek geweest bij de familie Dieleman in de Paulinapolder. Zij vrezen net als vele anderen de komst van grote kerncentrales in Zeeuws-Vlaanderen. Dit is niet uit onwil tegen schone energie, maar omdat zij zich afvragen wat dit betekent voor hun landschap, hun grond, hun bedrijf en hun thuis. Daarom heb ik vragen daarover aan het kabinet. Hoe zit het met het draagvlak in de verschillende gebieden in Zeeland nu Terneuzen ook nadrukkelijker in beeld komt? Hoe voorkomt het kabinet dat bewoners, grondeigenaren en bedrijven opnieuw jarenlang in onzekerheid blijven? Voorzitter. Misschien moeten we niet alleen groot denken, maar vooral slim. Kernenergie inpassen in Nederland is ingewikkeld, maar zeker niet onmogelijk. De vraag is hoe we het snelst tegen de laagste kosten en met het meeste draagvlak kernenergie kunnen realiseren. Daarom ben ik blij dat de staatssecretaris minstens zo serieus kijkt naar de kleinere reactoren, bijvoorbeeld bij industrieclusters of regionale energiesystemen waar stroom en warmte dicht bij de afnemer nodig zijn. Dat kan het energiesysteem slimmer, flexibeler en beter passend bij Nederland maken. Daarom moeten we nu dus ook echt tempo gaan maken met die SMR's. Mijn vraag aan het kabinet daarover is: welke belemmeringen voor SMR's zijn het meest vertragend? Is het de vergunningverlening, financiering, locatiekeuze of aansluiting op afnemers? En komt het kabinet met een concreet plan om die belemmeringen weg te nemen? Dat zie ik eerlijk gezegd niet in de routekaart die nu is gepresenteerd. Daarbij vraag ik ook: hoe kijkt de staatssecretaris naar de conclusie van TenneT dat gespreide inzet van SMR's beter past bij het elektriciteitsnet dan twee grote centrales op die ene locatie in Terneuzen? Voorzitter. Tot slot. D66 wil vooruit. Wij willen minder afhankelijkheid van fossiele regimes. Wij willen een betaalbare energierekening en bovendien willen wij een schoon land met een gematigd klimaat. We hebben dan ook alle schone technieken nodig. Aan de slag.

De heer Klos (D66): Ik stond daar inderdaad heel trots, want we zien daar fantastische techniek. Het is heel bijzonder hoe we dat in Nederland met elkaar aan het realiseren zijn. Ik heb het net ook al tegen de heer Vermeer gezegd, maar volgens mij moeten we weg van die tegenstelling. De plekken die wij moeten gaan realiseren voor wind op zee, hebben we namelijk ingetekend en zullen we moeten realiseren om tot die 40 gigawatt te komen in 2040. Die hebben we ook afgesproken in ons coalitieakkoord en dat wordt de backbone van ons energiesysteem. Maar daarbovenop zal er een enorme elektriciteitsvraag zijn die we kunnen realiseren met waterstof en met geothermie. Ik denk echter ook dat wij kernenergie nodig hebben om het makkelijker te maken om van het gas af te komen en uiteindelijk ook van laagwaardig gebruik van biomassa. Ik denk dat we die twee als en-en moeten beschouwen en niet als of-of.

De heer Klos (D66): Dit is precies mijn vraag aan de staatssecretaris, want ik heb met stijgende verbazing die rapporten van TenneT gelezen. Ten eerste ben ik verbaasd dat we die waarschuwingen niet eerder hebben gekregen. Ten tweede zou kennelijk de oplossing zijn om heel veel extra vraagcreatie te hebben naar die elektriciteit, een vervijfvoudiging daarvan. En dan wordt de vraag: oké, maar hoe ziet dat eruit? Wat zijn de concrete plannen daarvoor? Zoals de heer Flach ook vraagt: hoe ziet Zeeland er dan uit als we dat inderdaad realiseren? Als dat allemaal goed kan, dan zou dat natuurlijk fantastisch nieuws zijn, maar daar zet ik grote vraagtekens bij.

De heer Klos (D66): Het zou een beetje tegen de natuur van mijn partij in zijn om direct te concluderen dat het niet kan. Wij zijn vaak op zoek naar wat er wél kan. Maar de staatssecretaris heeft nu alleen de koude feiten bij ons op tafel gelegd. Hij heeft een aantal rapporten met ons gedeeld en gezegd: dit zijn daarvan de conclusies en dit is mijn dilemma. Op zich valt dat in hem te prijzen, want dan spreken we erover en kunnen we mensen daarin meenemen. Maar de staatssecretaris heeft ons niet verteld hoe dat beoordeeld wordt en wat vervolgens de politiek-maatschappelijke en de economische mogelijkheden zijn. Die kan ik als Kamerlid ook niet zo snel overzien. Ik zou dus willen dat ik daar direct antwoord op kan geven. Ik ben het met u eens dat dit niet kan, maar eerlijk gezegd denk ik dat de complexiteit hiervan er wel om vraagt de beantwoording van de staatssecretaris daarover af te wachten. De reden dat ik die vragen stel, is natuurlijk dat ik de complexiteit zie en daar grote vraagtekens bij heb.

De heer Klos (D66): Dat pad is inderdaad extreem moeilijk. Als dat niet zo was geweest, dan had de staatssecretaris dit dilemma ook niet ter bespreking vandaag aan ons voorgelegd. Nogmaals, ik denk wel dat we scherp voor ogen moeten houden dat het niet of-of is maar en-en. We moeten namelijk, inderdaad, juist op dit moment massaal investeren in windmolens, batterijen en zonnepanelen om de klimaatdoelen te halen en de energierekening van mensen naar beneden te brengen. Maar op de lange termijn zullen we ook een energiesysteem moeten bouwen dat robuust is, waar mensen op kunnen rekenen en waar we dat laatste stukje elektriciteitsvraag ook CO2-vrij kunnen invullen. Dus ik denk echt dat de ambitie voor het klimaat en een betaalbare energierekening — die ambitie delen wij — om beide vraagt en niet om een van de twee.

De heer Klos (D66): Om een stapje verder te komen, moeten we niet alleen bespreken welke informatie er op tafel ligt — die hebben we namelijk allemaal gelezen — maar vooral aan de staatssecretaris vragen hoe die dan wordt beoordeeld en wat de consequenties daarvan zijn. De staatssecretaris had het net over de optie Terneuzen, die dan dus helderder in beeld komt. Die vraagt om een extreme vraagontwikkeling en industriële groei. Heeft de staatssecretaris nou in beeld wat voor ruimtebeslag daarvoor nodig is? Heeft hij die informatie voor ons?

De heer Klos (D66): Dan wil ik even helder hebben hoe we nu verdergaan. Welke informatie heeft de staatssecretaris dan nodig om straks hopelijk niet een dilemma met de Kamer te delen, maar meer de informatie op basis waarvan hij een keuze kan maken? Wat wordt zijn weging? Op welke criteria gaat die gebaseerd zijn en welke informatie gaat hij nog zoeken?

De heer Klos (D66): Tot slot. We hebben recent een debat gevoerd over het dorp Moerdijk en de gemeente Moerdijk. Daar is de staatssecretaris tot het besluit gekomen om een andere route te gaan bewandelen, omdat de projecten die daar voorlagen nog niet concreet genoeg waren. Ik zou dus tegen de staatssecretaris willen zeggen: hanteer diezelfde lat en kom naar de Kamer met concrete projecten, zodat wij weten waar wij ja of nee tegen zeggen. Anders wordt het voor de Kamer namelijk wel heel ingewikkeld om ook voor die tweede optie een keuze te kunnen maken op basis van het dilemma dat hier wordt voorgelegd.

De heer Klos (D66): Volgens mij is de belangrijkste vraag over SMR's in de context van dit debat nog niet beantwoord. Dat is dat de conclusie van TenneT is dat de gespreide inzet van SMR's ook een oplossing is voor het probleem dat er bestaat voor de twee grote kerncentrales. Groningen is geen begaanbare weg. Ik hoor ook geen enkele partij hier die van gedachten is veranderd over dat vraagstuk, waar de Tweede Kamer zich meerdere malen over heeft gebogen. Terneuzen blijkt een groot vraagteken te zijn, want de staatssecretaris heeft ook geen antwoord op de vraag hoe die vraagontwikkeling dan precies zou moeten plaatsvinden en welk ruimtebeslag daarvoor nodig is. TenneT concludeert dat die gespreide inzet echt een optie zou kunnen zijn om toch kernenergie in Nederland te realiseren. Hoe kijkt de staatssecretaris daarnaar?

De heer Klos (D66): Dank, voorzitter. Dank aan de staatssecretaris voor zijn antwoorden en inzet. Ik zie dat het hem aan het hart gaat en dat hij er hard aan werkt. D66 wil vooruit en wil meer tempo maken met schone energie van eigen bodem. Kernenergie hoort daarbij. Dat moeten we wel slim en betaalbaar doen, met oog voor de mensen die ermee te maken krijgen. Een ruime meerderheid van de partijen, waaronder het CDA en PRO, heeft gezegd dat Groningen geen begaanbare weg is. Ik ben het daarmee eens. De weerstand is daar groot en dat is begrijpelijk. Groningers dragen al jarenlang de gevolgen van de landelijke keuzes in het kader van onze energievoorziening. We hebben andere afspraken met hen gemaakt over de toekomst. Ik verwacht dat de staatssecretaris die onder ogen komt. Hierdoor komt Zeeland nadrukkelijker in beeld, maar ook daar zijn er nog grote onzekerheden, over de ruimte op het elektriciteitsnet, de kosten, de extra bedrijven en grote stroomgebruikers die nodig zijn, de gevolgen voor wind op zee en het draagvlak in Terneuzen. De staatssecretaris moet daarom snel duidelijkheid geven. Bewoners, grondeigenaren en bedrijven mogen niet jarenlang in onzekerheid blijven. We verwachten dat hij de creatieve oplossingen die vandaag zijn aangedragen serieus uitwerkt. D66 wil kernenergie mogelijk maken, dus laten we nou eens kijken hoe dat wel kan.

De heer Klos (D66): Dat zou inderdaad heel erg zonde zijn. Daarom ben ik ook actief bezig om hiervoor oplossingen aan te dragen en vragen te stellen die de staatssecretaris verder kunnen helpen bij de uitwerking. Ik denk dat het spoor dat TenneT aandraagt om op gespreide locaties SMR's te gaan realiseren niet onverstandig is. Ik hoor graag van de staatssecretaris of het inderdaad mogelijk is om de grote kerncentrales, hoeveel het er ook zijn, mogelijk te maken en op welke locatie. Ik geloof dat dit debat daarbij heeft geholpen, maar het heeft in die zin niet al mijn vragen beantwoord.