Isa Kahraman

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2024–202527 830MaterieelprojectenNr. 468 LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDENVastgesteld 25 juni 2025 De vaste commissie voor Defensie heeft een aantal vragen voorgelegdaan de Staatssecretaris van Defensie over de brief van 21 mei 2025 inzakehet Defensie Projectenoverzicht 2025 (Kamerstuk 27 830, nr. 465).De Staatssecretaris heeft deze vragen beantwoord bij brief van 25 juni2025. Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.De voorzitter van de commissie,KahramanAdjunct-griffier van de commissie,Manten kst-27830-468ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2025Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 27 830, nr. 4681 Vragen en antwoorden1Hoe dragen de defensieprojecten in het DPO 2025 bij aanhoofdtaak 1 van de NAVO?Met de verschillende projecten in het Defensie Projectenoverzicht (DPO)investeert Defensie in het herstel, de versterking, de opschaling en demodernisering van de krijgsmacht. Een sterke krijgsmacht die beschiktover het juiste en voldoende materieel is essentieel voor de voorbereidingop de inzet voor de eerste grondwettelijke hoofdtaak: de bescherming vanhet eigen en bondgenootschappelijk grondgebied.2Waarom zijn er geen nieuwe droneprojecten/programma’safgesloten?Defensie onderstreept het groeiende belang van onbemenste systemen,waaronder drones. Daarom werkt Defensie met het Actieplan Productie-zekerheid Onbemenste Systemen (APOS) aan de inrichting van eenecosysteem om de ontwikkeling en productie van onbemenste systemenin Nederland te versnellen. Daarnaast investeert Defensie in onbemenstesystemen voor de Nederlandse krijgsmacht. Zo verwerft Defensie zestypen micro en mini Unmanned Aircraft Systems (UAS) direct van demarkt. Het projectblad «Verwerving onbemenste systemen» is daaromvoor de eerste keer opgenomen in het DPO. Bovendien vormtonbemenste capaciteit een integraal onderdeel van verschillende groteprojecten, zoals de oprichting van het tankbataljon (Kamerstuk 27 830,nr. 449) en de mogelijkheid tot een alternatieve en innovatieve invullingvan een onbemenste jachtvliegcapaciteit (Kamerstuk 27 830, nr. 425). Ookontwikkelt Defensie onbemenste capaciteiten voor de nieuweAnti-Submarine Warfare (ASW)-fregatten, onder meer met het project«Verwerving Maritieme Onbemenste Systemen (VMOS)» (Kamerstuk27 830, nr. 463). Uw Kamer wordt in de D-brief van begin 2026 geïnfor-meerd over de invulling van de onbemenste capaciteit.3Op welke manier zorgt u ervoor dat start- en scale-ups bij nieuweprojectontwikkelingen actief worden betrokken en dat niet allecontracten naar de grootste defensiebedrijven gaan?Het innoveren met en integreren van (civiele) technologieën in militairetoepassingen is een cruciale opgave voor Defensie en voor Nederland.Hier is nauwe samenwerking nodig met het MKB, kennisinstellingen,start-ups en scale-ups. Dat gebeurt onder andere via de innovatieveinkoop SDIR-aanpak (Strategic Defence Innovation Research), Defport ende opbouw van regionale ecosystemen. Door samen te werken aan deuitdagingen van Defensie wordt een open leeromgeving gecreëerd waarinmarktpartijen, overheid en kennisinstellingen samenwerken aan innova-tieve oplossingen. Via deze instrumenten worden start-ups en innovatiefMKB vroegtijdig betrokken bij de projecten en programma’s van Defensie.Tevens bieden verschillende financiële instrumenten, zoals het NATOInnovation Fund (NIF), SecFund en de € 1,15 miljard voor industrie- eninnovatie van Defensie zelf, mogelijkheden voor innovatieve start- enscale-ups om (civiele) technologie (door) te ontwikkelen voor defensietoe-passingen. Ook verkent Defensie samen met het Ministerie van Econo-mische Zaken welk bestaand instrumentarium specifiek voor defensie-toepassingen kan worden ingericht.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 27 830, nr. 4682 4Op welke wijze zorgt u ervoor dat innovatie een sleutelrol in deaanschaf van nieuwe defensieprojecten krijgt?Defensie bouwt kennis op en ontwikkelt technologie met kennis- enindustriepartners om in de toekomst voorop te blijven lopen. Binnenprojecten wordt, waar opportuun, ruimte opgenomen voor innovatieveinvulling van de betreffende capaciteit, bijvoorbeeld bij de inrichting vanhet tankbataljon en de mogelijkheid tot een alternatieve en innovatieveinvulling van een onbemenste jachtvliegcapaciteit.Defensie zet opgebouwde kennis in om smart specifier, -buyer, -user en-maintainer te zijn (Defensie Strategie voor Industrie en Innovatie (D-SII)2025–2029). Dat betekent dat in aanschaf- en ontwikkeltrajecten denieuwste kennis en innovaties van onze partners worden geïntegreerd. Ditbetreft contract research bij de TO2 (TNO, NLR en Marin). Daarnaastvraagt Defensie bij het oplopen van nieuwe voorstellen voor grootmaterieel-, IT- en vastgoedprojecten expliciet naar de research, techno-logie en innovatie aspecten die moeten worden opgenomen. Daarbijspecificeert Defensie of zij de rol van smart developer in het project gaatvervullen. Samenwerking in de keten bepaalt ook de mate waarininnovatie- en kennispartners aan kunnen sluiten bij de behoeftes vanDefensie en aan co-creatie kan worden gewerkt, dit geldt voor desamenwerking binnen Defensie, de regionale ecosystemen en Defport.5Gezien Defensie meer investeert in de lucht- en raketverdediging,kunt u een overzicht geven van hoe de luchtverdediging er op ditmoment voorstaat? Wat is er nog nodig om deze op orde tekrijgen? Wanneer is de luchtverdediging op orde en is dan ook debevolking naast de strijdkrachten veilig?Defensie investeert in gelaagde lucht- en raketverdediging. Deze capaciteitis geschikt voor het moderne gevecht in het hoogste deel van hetgeweldsspectrum. Tevens kan deze capaciteit worden ingezet voor debescherming van kritieke (militaire) infrastructuur. In het DPO is toegelichtwelke investeringen in lucht- en raketverdediging worden gedaan enwanneer de leveringen staan gepland. Dit betreft bijvoorbeeld deverwerving van extra Patriot lanceersystemen, aanvullende MediumRange en Short Range Air Defence capaciteit en de nieuwe CombatCounter-UAS capaciteit. Ook worden extra Multi-Missie Radars aange-schaft en wordt binnen het project «Initiële Counter-Unmanned AircraftSystems (C-UAS)» met steun van de Nederlandse industrie een HighEnergy Laser-capaciteit tegen drones gerealiseerd, met doorontwikkelpo-tentieel naar andere luchtverdedigingstoepassingen. Tevens verwerftDefensie een luchtwaarschuwingsradar voor het Caribisch deel van hetKoninkrijk om eventuele schendingen van het luchtruim te detecteren(Kamerstuk 27 830, nr. 463). Met bovenstaande investeringen wordt deactieve luchtverdediging uitgebreid. Actieve luchtverdediging van degehele bevolking brengt significante kosten met zich mee. Een combinatievan offensieve, actieve en passieve luchtverdedigingsmiddelen isnoodzakelijk voor effectieve luchtverdediging. Naast actieve luchtverdedi-gingsmiddelen, richt de passieve luchtverdediging zich op alle maatre-gelen om de effecten van de inslag van een wapen tot een minimum tebeperken, bijvoorbeeld door het waarschuwen van de bevolking.Offensieve capaciteiten, zoals Deep Precision Strike (Kamerstuk 27 830,nr. 440) en Counter Area Acces & Area Denial (A2AD) (Kamerstuk 27 830,nr. 452) zijn gericht op het reduceren van de inzetmogelijkheden vanvijandelijke wapensystemen.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 27 830, nr. 4683 6Blijven onze nieuwe investeringen in de luchtverdediging nu ookbeschikbaar voor Nederland of gaan deze, mede vanwege hunmobiele karakter, ook weer naar het buitenland?Nederland voert de bescherming tegen luchtdreigingen niet zelfstandiguit, maar in NAVO-verband. De NAVO zet door Nederland aangebodenlucht- en raketverdedigingssystemen in ter verdediging van kritiekeinfrastructuur en/of ontplooide eenheden in het NAVO-verdragsgebied. Ditkan zowel infrastructuur in Nederland zijn, bijvoorbeeld de haven vanRotterdam, als elders in het NAVO-verdragsgebied, bijvoorbeeld aan deoostflank. Ook kunnen capaciteiten van andere NAVO-bondgenoten directof indirect worden ingezet voor de bescherming van Nederland, afhan-kelijk van de situatie. Deze wederkerigheid is de kracht van het NAVOlucht- en raketverdedigingsstelsel. Nationaal oormerken van lucht- enraketverdedigingscapaciteiten is op dit moment niet aan de orde.We leveren geen luchtverdedigingscapaciteit uit eigen voorraad aanOekraïne. Ik kan uiteindelijk niet garanderen dat de lucht- en raketverdedi-gingscapaciteit blijvend ter beschikking zal zijn voor de bescherming vanNederland, omdat we de situatie ergens anders niet kunnen voorspellen.7Is er een houdbaarheidsdatum aan de opgeschaalde strategischevoorraden voor bijvoorbeeld klein kaliber munitie, anti-tankbewapening en luchtverdedigingsraketten?Ja. Alle typen munitie hebben een houdbaarheidsdatum omdat dekwaliteit in de loop van tijd afneemt. De levensduur varieert per typemunitie. Kapitale munitie dient periodiek te worden getest en somsopnieuw te worden gecertificeerd. Onder goede opslagomstandigheden isde technische levensduur van de strategische voorraden enkele tientallenjaren.8Als de vloot langer doorvaart door er tussentijds meer in teinvesteren, wat betekent dat voor de restwaarde en potentieelhergebruik als Nederland straks haar vernieuwde vloot heeft?Investeringen in de vloot worden gedaan om de operationele relevantie tebehouden of te verbeteren. De uiteindelijke restwaarde en hergebruiksmo-gelijkheden zijn afhankelijk van het moment van afstoting. Vlooteenhedendie uit dienst worden gesteld bij Defensie, kunnen worden aangehoudenals strategische reserve, verkocht, gedoneerd of vernietigd.9Wat betekent het voor de beschikbaarheid en kosten als dePatriots een langere levensduur krijgen? Krijgen we er dan meervoor minder? Kunnen we dan niet sneller opschalen als we delevensduur van de oude verlengen en er tegelijkertijd nieuwebijkopen?Door het uitvoeren van levensduur verlengende maatregelen aan Patriotwapensysteemcomponenten blijft het systeem technisch inzetbaar tottenminste 2040, doordat componenten van de Patriot en de aan hetwapensysteem verbonden apparatuur worden vernieuwd. Dit draagt bijaan een hogere beschikbaarheid en lagere levensduurkosten. Met hetproject «Verlenging Levensduur Patriot» schaalt Defensie sneller opomdat we hierbij ook direct additionele lanceersystemen aanschaffen.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 27 830, nr. 4684 10Hoe draagt de grootschalige aanvulling van munitievoorraden bijaan het voldoen aan NAVO-verplichtingen voor hoofdtaak 1?Het programma «Aanvulling inzetvoorraden munitie» voorziet in destapsgewijze doorgroei van de inzetvoorraden munitie, in lijn met deopgedragen NAVO-norm. De NAVO heeft de voorraadnormen voor destrategische voorraad munitie in 2024 bijgesteld (Kamerstuk 28 676,nr. 472). Defensie heeft haar behoefte voor de inzetvoorraden munitievoor de eerste hoofdtaak geactualiseerd aan de hand van deze nieuweNAVO-norm. Met deze aanvulling zet Defensie een grote stap om devoorraad aan te vullen tot het niveau benodigd voor de eerste hoofdtaak.11In hoeverre is deze munitieverwerving Europees georiënteerd enhoe sluit dit aan op de strategische autonomie?Defensie investeert met deze verwerving in slagkracht en aanvulling vaninzetvoorraden ter voorbereiding op een Hoofdtaak 1-scenario. Vanwegehet zich ontwikkelende dreigingsbeeld en met het oog op oplopendelevertijden weegt de tijdige beschikbaarheid van het materieel zwaar mee.Waar mogelijk werkt Defensie samen met andere landen, bijvoorbeelddoor middel van vraagbundeling of verwerving via de NATO Support andProcurement Agency (NSPA). Nederland bestelt voor de aanvulling van deeigen voorraad bijna honderd procent van de klein- en midden-, engrootkaliber munitie in Europa.Sommige typen munitie worden echter uitsluitend door niet-Europeseleveranciers geproduceerd. Dit betreft voornamelijk Deep Precision Strikemunitie. Hiervoor zijn op korte en middellange termijn geen Europesealternatieven beschikbaar die geschikt zijn voor gebruik met de huidigewapensystemen. Met de aanschaf van dergelijke munitie buiten Europadraagt Defensie bij aan de noodzakelijke afschrikking van tegenstanders,mede ter bescherming van Europa.12Wat is de verwachte impact op de inzetbaarheid van de krijgs-macht in 2025 en 2026?Omwille van de bescherming van de operationele veiligheid doet Defensiegeen uitspraak over specifieke leveringen of de concrete impact van demunitiebestellingen op de inzetbaarheid.13Hoeveel van de 22 voorziene systemen zijn daadwerkelijkoperationeel vóór eind 2026?Zoals vermeld in de A/D-brief «Verwerving Combat Counter-UAS»(Kamerstuk 27 830, nr. 458) verwacht Defensie de levering van de eerstesystemen in 2028.14Is er al een besluit genomen over activering van de optieruimtevoor zes extra tanks?Nee. Zoals vermeld in de A/D-brief «Verwerving Leopard-2A8 gevechts-tanks» (Kamerstuk 27 830, nr. 449), neemt Defensie dit besluit niet laterdan 2027 om uiterlijk 2030 een volwaardig tankbataljon in te kunnenrichten. Dit besluit is afhankelijk van de technologische haalbaarheid entijdsduur waarmee de defensie-industrie operationeel inzetbareonbemenste systemen kan ontwikkelen en produceren. Defensie heeft opTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 27 830, nr. 4685 14 mei 2025 het contract getekend voor de eerste 46 Leopard-2A8gevechtstanks.Tevens wil ik u informeren over de wijze waarop de Nederlandsedefensie-industrie is betrokken bij deze investering. De Minister heefttijdens het Commissiedebat NAVO Defensie Ministeriële (DMM) van22 mei 2025 toegezegd dat ik de Kamer voor het zomerreces schriftelijk zalinformeren over de Nederlandse bijdrage aan de productie van de tanks.Defensie zet samen met EZ in op een direct werkaandeel van de Neder-landse defensie-industrie om in samenwerking met de Duitse defensie-industrie de gezamenlijke Nederlandse en Duitse capaciteit tijdens deproductie- en gebruiksfase van de Leopard-2A8 te versnellen en teversterken. Het Nederlandse bedrijf Van Halteren Technologies B.V. gaat insamenwerking met de fabrikant KNDS meerdere activiteiten op essentiëlecomponenten van de Leopard-2A8 uitvoeren. Van Halteren Technologiesgaat in samenwerking met Duitse leveranciers levertijden van deelfabri-caten van meer dan een jaar naar enkele maanden terugbrengen.Hiervoor gaat Van Halteren Technologies opschalen. Voor deze activiteitenwordt een honderdtal onderdelen ondergebracht bij lokale Nederlandsebedrijven.15Wat gebeurt er met de oude Alkmaarder-klasse? Zijn deze door teverkopen of anderszins inzetbaar? Hoe wordt ervoor gezorgd dathier een goede prijs voor betaald wordt en/of dat deze nog steedsinzetbaar zijn voor bijvoorbeeld doeleinden die passen in onsbeleid als het vrij en veilig houden van onze handelsroutes overzee?Defensie heeft op dit moment zes Alkmaar-klasse mijnenjagers in beheer.De mijnenjagers zijn destijds in samenwerking met de Belgische marineaangeschaft. Op dit moment wordt samen met de Belgische marine hetplan uitgewerkt om drie van onze mijnenjagers over te dragen aan eenderde partij. België heeft hierin de regie. Na behandeling in de Belgischeministerraad informeert Defensie uw Kamer over dit plan. Daarnaastdoneert Nederland twee mijnenjagers aan Oekraïne en zoekt nog voor éénmijnenjager een voor overname geïnteresseerde partij. Zolang demijnenjagers nog in dienst zijn bij de Koninklijke Marine, worden deze metgepland en incidenteel onderhoud operationeel inzetbaar gehouden.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 27 830, nr. 4686