Diederik Boomsma

Mensenrechtenbeleid

De heer Boomsma (JA21): Dank u wel, mevrouw de voorzitter. Hoe bescherm je mensenrechten in een wereld die draait om macht, een wereld waarin, in de woorden Thucydides, "de sterken doen wat ze kunnen en de zwakken ondergaan wat ze moeten"? Hoe bescherm je mensenrechten waar die door zo veel regimes vooral worden gezien als op z'n best een soort imagoprobleem en op z'n slechts als een hinderlijke afleiding van hun geopolitieke belangen of wensenlijstje, of zelfs als een manier om Europa mee te chanteren? Dat laatste gebeurt namelijk ook. Hoe kunnen we als Nederland en Europa mensenrechten nastreven zonder onze eigen belangen zodanig te schaden dat het gevolg is dat wij zelf verzwakken en dat de mensenrechten er ook niet beter van worden? Voorzitter. Ik wil ook een kanttekening plaatsen bij het beeld dat de wereld nu zo veel transactioneler is geworden dan die was. Volgens mij is het niet zo dat er tot voor kort sprake was van een soort solide internationale rechtsorde en dat die nu opeens door Amerika overboord wordt gezet. Die orde was natuurlijk altijd grotendeels een streven, met name ook een streven vanuit West-Europa. Dat was altijd al afhankelijk van militaire en economische macht. We leven in een tijd van grote veranderingen en transities. De afgelopen 35 jaar waren tijden van globalisering, minder grenzen en steeds meer handel. Die periode is voorbij. Europa en de Verenigde Staten hadden eeuwenlang de macht, maar nu verschuift het geopolitieke zwaartepunt steeds meer naar het zuiden en het oosten. Die verandering leidt tot grote verschuivingen, waaraan we in Europa mentaal nog steeds moeten wennen en waaraan we ons moeten aanpassen. Als je de sterkste bent en jouw wereldbeeld dominant is, zoals voorheen het geval was, dan hoef je anderen ook niet zo goed te begrijpen. Dan kun je het als vanzelfsprekend beschouwen dat mensen zich aan jou willen aanpassen en dat je je zin krijgt. Dat heeft het Westen heel lang naïef gemaakt. Europa dacht heel lang: met soft power komen we er wel. We zijn de taal van wenselijkheden gaan spreken en we zijn de taal van werkelijkheden een beetje vergeten. Ik wil citeren wat de Belgische premier Bart De Wever daar onlangs over zei: "Our break from history is over. De wereld is geen kleuterschool. Hoe erg we het ook mogen vinden (…) De wereld, dat is ook onrust, ongenoegen, wrevel, wrok en brutaal geweld. Dat gaat niet zomaar veranderen door op de moral high ground te kamperen of door met uitgestrekte armen liefde de wereld in te sturen." In de ogen van de Verenigde Staten is Europa het irritante kneusje dat overal met een opgeheven vinger rondloopt. In de ogen van China is Europa in stijgende mate een irrelevante dreumes. Kortom, Europa moet ook de taal van macht gaan spreken, juist om de idealen van vrijheid, rechtvaardigheid en mensenrechten te kunnen blijven beschermen. Ik kom op de Rapportage Mensenrechten, Democratie en Internationale Rechtsorde van vorig jaar. De eerste vraag is eigenlijk: hoe komt Nederland tot zo'n prioritering en hoe wordt bepaald hoe die keuzes zich vertalen in geld en capaciteit? Gaat het dan bijvoorbeeld om de ernst en de omvang van de schendingen, om de universaliteit of om waar wij denken dat Nederland de meeste toegevoegde waarde heeft? Kan de minister iets meer inzicht geven in wat ten grondslag ligt aan zo'n prioritering? Of is het een combinatie van die dingen? Ziet de regering eigenlijk een rangorde in mensenrechten wat betreft de inzet van Nederland in het buitenland? Naast geld voor specifieke programma's en het sponsoren van allerlei organisaties gaat het natuurlijk ook om diplomatiek handelen en uiteindelijk mogelijk ook om sancties. Op welke manier wordt besloten om wel of niet landenspecifieke sancties in te stellen? D66 had het net over de dubbele standaard die Nederland zou hanteren als het gaat om het veroordelen van bombardementen op ziekenhuizen. Ik denk dat dat vooral heel erg het perspectief van D66 verraadt, maar dat dat niet zozeer door de rest van de wereld wordt gezien als hypocriet. Dat is het namelijk helemaal niet. Het zijn natuurlijk volstrekt verschillende situaties. In Gaza staan ziekenhuizen die worden gebruikt als uitvalsbasis door terreurstrijders die hun eigen mensen als menselijk schild gebruiken. Dat is in Rusland en Oekraïne natuurlijk niet zo. Ik zie wel een dubbele standaard als het gaat om hoe Nederland zich opstelt jegens Israël. Hoe wordt besloten wanneer er wel of geen sancties worden ingesteld? Voorzitter. JA21 steunt in ieder geval de inzet op de vrijheid van religie. De meest vervolgde groep betreft nog altijd de christenen. We weten dat christenen in tal van landen worden onderdrukt, zwaar worden vervolgd en worden gediscrimineerd. Het kabinet zegt dat de christenvervolging nadrukkelijk prioriteit heeft. Voor vrijheid van religie in brede zin is bijna 35 miljoen euro beschikbaar van 2026 tot 2030. Welk bedrag daarvan is specifiek bestemd voor projecten die vervolgde christenen beschermen? Ik wil ook wat meer duidelijkheid over de uitspraak dat christenvervolging inderdaad een prioriteit is van dit kabinet. Hoe wordt dit verwerkt in de concrete plannen en uitgaven? Ik wil graag een soort uitsplitsing zien. Volgens ons zou het goed zijn om dat specifiek vast te leggen. Hongarije heeft met Hungary Helps een heel succesvol concept opgebouwd om vervolgde christenen in het buitenland te steunen. In Irak zijn christelijke dorpen die zwaar zijn getroffen door ISIS mede met Hongaarse steun helemaal herbouwd, waardoor de lokale kerk weer kon worden opgebouwd. Duizenden gevluchte christenen konden zich daar opnieuw vestigen. Ik denk dat dat een goed uitgangspunt is: help die vervolgde gemeenschappen, zodat ze in hun eigen land kunnen blijven wonen en daar opnieuw een bestaan kunnen opbouwen. Gebruik die middelen rechtstreeks voor hulp aan dergelijke gemeenschappen in de vorm van wederopbouw, veiligheid, scholen en bestaansmogelijkheden. Hoe ziet de regering de successen van dat Hongaarse project, Hungary Helps? Dat wordt nu gelukkig voortgezet onder de huidige Hongaarse regering. JA21 denkt dat dit een goed voorbeeld kan zijn dat we dergelijke programma's zouden moeten implementeren. Hoe ziet het kabinet dat? Dan de vraag welke concrete stappen zijn er eigenlijk zijn gezet jegens Nigeria en Pakistan, om er twee landen uit te lichten. Vorig jaar is in dit notaoverleg besproken hoe de vrijheid van religie onder druk staat doordat in veel islamitische landen op geloofsafval de doodstraf staat en er zogenaamde blasfemiewetten worden gebruikt om christenen te vervolgen, zeker in Pakistan. Wat heeft Nederland nou concreet gedaan en wat is Nederland verder nog van plan op dat vlak? Pakistan krijgt via GSP+ aanzienlijke handelsvoordelen van de EU, juist onder de voorwaarde dat ze de bestaande mensenrechtenafspraken respecteren. Welke concrete verbetering verlangt Nederland dan van Pakistan alvorens het opnieuw steun geeft aan een voortzetting van GSP+? Wat heeft Nederland het afgelopen jaar concreet gedaan om de mensenrechtensituatie in West-Papoea eens aan te kaarten? Heeft Nederland de recente zorgen van de VN over de special autonomy law en het transmigratiebeleid expliciet opgebracht? Voorzitter, dan over onafhankelijke journalistiek; inderdaad heel belangrijk, zoals het CDA al zei. Ik zag dat het kabinet een half miljoen euro heeft uitgegeven aan onafhankelijke journalistiek in de Palestijnse gebieden. Nou, het zou natuurlijk fantastisch zijn als daar onafhankelijke journalistiek zou kunnen plaatsvinden, maar hoe kan dat als er in Gaza feitelijk een terreurbeweging aan de macht is? Wat is er eigenlijk met dat geld gedaan? Hoe heeft de minister vastgesteld dat de journalisten en organisaties die uiteindelijk met Nederlands belasting werden gefinancierd daadwerkelijk onafhankelijk konden opereren? Wie zijn de uiteindelijke ontvangers? Worden zij bijvoorbeeld gecontroleerd op organisatorische, financiële of personele banden met Hamas of andere politieke organisaties? In hoeverre wordt er achteraf gecontroleerd wat daarmee is gedaan? Diezelfde vraag heb ik ook over het geld dat is besteed aan West-Afrika. Nederland stelde daaraan vorig jaar ook €500.000 beschikbaar, ook om desinformatie tegen te gaan. Inmiddels wordt er gesproken over een veel uitgebreider programma, maar wie bepaalt daar wat als desinformatie geldt? Welke media ontvangen geld? We horen graag wat meer over wat daarmee wordt gedaan. Kan de Kamer misschien een overzicht krijgen van de uiteindelijke ontvangers van die middelen, de selectiecriteria, de wijze waarop de onafhankelijkheid wordt getoetst aldaar en de concrete resultaten die worden beoogd? Voorzitter. Dan kom ik bij de tweede rapportage over de mensenrechtenprocedures. Ik heb nog een vraag over de Nederlandse inbreng bij de aanklacht van Zuid-Afrika tegen Israël voor het Internationaal Strafhof. Daarover is natuurlijk al eerder gedebatteerd, ook in de commissie, maar er is, voor zover ik kon nagaan, nog niet echt inhoudelijk gedebatteerd over de inhoudelijke rechtsopvatting die daar is gedebiteerd. De manier waarop dat verdrag dient te worden geïnterpreteerd is natuurlijk een politieke keuze. Andere landen hebben daarin andere keuzes gemaakt. Ik vind het eigenlijk heel gek dat dit is ingebracht zonder politieke behandeling vooraf. Ik wil dat de minister aangeeft dat dit voortaan niet meer zo gaat en dat als Nederland zich gaat inmengen en een bepaalde visie neerlegt over de interpretatie, dat voortaan eerst met de Kamer moet worden besproken. Voor de toekomst: wat is nu de status ervan, is Nederland ontvankelijk verklaard, gaat Nederland nog aanvullende stukken inbrengen en, zo ja, hoe worden die dan uitgewerkt? Ik wil in ieder geval graag de toezegging dat wij dat in de Kamer kunnen bespreken voordat een en ander wordt opgestuurd. Ik ben benieuwd: houdt Nederland onverkort vast aan de hoge maatstaf dat wanneer er genocidale intentie wordt afgeleid uit een patroon van gedragingen, die intentie dan "the only reasonable inference" moet zijn? Is dat inderdaad nog steeds het uitgangspunt? Waar ligt dan volgens de minister de grens tussen een holistische bewijswaardering en het feitelijk verlagen van de bijzondere intentiedrempel? Voorzitter. Dan over het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. Wat ons betreft is hierbij sprake van een onwenselijke rechteninflatie. Met het steeds verder opblazen en uitrekken van de definitie van mensenrechten via jurisprudentie raak je steeds verder verwijderd van de oorspronkelijke intentie en de bedoeling van de verdragspartijen. Zo worden mensenrechten als het ware tot een instrument gemaakt voor progressieve en politieke doeleinden, die dan geen democratisch mandaat nodig hebben. Je haalt dingen dus weg uit het politieke domein en verplaatst ze naar het juridische domein, maar daarmee haal je ze weg uit de democratische besluitvorming en dan is zeer onwenselijk. We zien dat zeker bij bijvoorbeeld migratie- en klimaatzaken. Ik denk dat het cruciaal is voor de bestuurbaarheid van Nederland, en ook voor het beschermen van de rechtsstaat en de mensenrechten zoals ze oorspronkelijk bedoeld waren, om die terug te brengen tot de oorspronkelijke kern. In onze schriftelijke inbreng voor het Nederlandse voorzitterschap van de Raad van Europa en het Mensenrechtencomité hebben wij al toegelicht waarom wij als JA21 vinden dat Nederland het voorzitterschap moet aangrijpen om dat met andere landen in de Raad van Europa aan de orde te stellen en een nieuw, zeventiende interpretatieprotocol moet gaan bepleiten voor het EVRM. Ik hoop dus echt dat de minister dat ook wil aangrijpen. Het gaat om een beperkt aantal zaken, waarin door jurisprudentie met name de interpretatie van de artikelen 3 en 8 enorm is opgerekt. Het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens was ook nadrukkelijk niet bedoeld voor migratie. Er zat geen recht op asiel in. Er werd gezegd: nee, we hebben ook het VN-Vluchtelingenverdrag al. Dat is dus echt later via allerlei rechterlijke interpretaties enorm opgeschoven. Ik denk dat dat heel cruciaal is, met name voor het terugdraaien van die opgeblazen interpretaties ten aanzien van artikel 3, het zogenaamde folterverbod. Dat is het met name ook voor de migratiedeals die dit kabinet en wij ook willen sluiten voor de terugkeerhubs en de opvang van de mensen in derde landen. Want als je al een schending van het zogenaamde folterverbod ziet in de mogelijkheid dat iemand terug wordt gestuurd naar België of Italië, hoe kan je dan een terugkeerhub in werking laten treden? Hoe kan je er dan voor zorgen dat die daadwerkelijk gaat werken, laat staan in een situatie waarin mensen daadwerkelijk opvang krijgen in een derde land, wat toch onze inzet is? Ik hoor dus graag hoe de minister dit nu ziet. Tot slot, voorzitter. Er was ook een motie aangenomen in aanloop naar de Verklaring van Chisinau, in Moldavië, die ook hierover ging. Dat was een politieke verklaring die over hetzelfde ging, maar waarvan wij dus zeggen: dat is niet voldoende, want zo'n politieke verklaring is niet bindend. Het gaat echt om de jurisprudentie. In die verklaring werd eigenlijk de jurisprudentie herhaald, terwijl we die op een aantal fundamentele punten dus moeten wijzigen. Maar er is wel een motie van ons aangenomen die zegt dat Nederland zich in ieder geval vaker moet voegen als derde partij om onze inbreng te leveren als er een uitspraak op het spel staat waar ook onze belangen mee gemoeid zijn. Hoe wordt die nu uitgevoerd? Welke capaciteit is daarvoor beschikbaar gesteld? Tot zover.

De heer Boomsma (JA21): Die gaat nog even over het EVRM. Mevrouw Rajkowski zei: ik sluit me aan bij de inbreng van de heer Boomsma van JA21 over de aanpassing van het EVRM. Voor alle duidelijkheid: het gaat er dus om dat we de interpretatie van de mensenrechten op een beperkt aantal punten herzien, niet de tekst van het verdrag zelf. We willen juist de oorspronkelijke bedoeling weer in ere herstellen. Dat deelt de VVD met ons, denk ik.

De heer Boomsma (JA21): Mijn interruptie gaat over het Nederlandse interveniëren bij het Internationaal Gerechtshof. De minister zegt: als daar een vervolg aan wordt gegeven, dan is dat de verantwoordelijkheid van de minister. Mijn vraag was natuurlijk dit eerst te bespreken met de Kamer. Het gaat om zeer gevoelige materie die veel consequenties kan hebben. Het is gewoon een politieke discussie. Er wordt een politieke keuze gemaakt om op een bepaalde manier te interveniëren bij verdrag. Verdragen zijn toch echt iets waar de Kamer bij betrokken zou moeten worden. Ik wil hem dus echt vragen om dat eerst voor te leggen aan de Kamer. Ik had ook nog specifiek gevraagd in hoeverre Nederland onverkort vasthoudt aan de hoge maatstaf van the "only reasonable inference".

De heer Boomsma (JA21): Dat die neutraal is in de zin dat Nederland niet zegt "die is schuldig" of "die is niet schuldig" is een andere vraag dan … Feitelijk wordt er natuurlijk wel een standpunt ingenomen over hoe dat verdrag dient te worden geïnterpreteerd. Dat kan wel weer gevolgen hebben. Mijn vraag is dus om het wél voor te leggen aan de Kamer voordat Nederland hier een vervolg aan geeft, inderdaad wordt toegelaten tot de zaak en wordt uitgenodigd om nadere informatie te geven en het nader toe te lichten. Het gaat dan niet zozeer om het alvast innemen van een standpunt over de uitslag van die rechtszaak, maar over hoe dat verdrag moet worden geïnterpreteerd.

De heer Boomsma (JA21): De minister zei net dat Pakistan wordt aangesproken op de situatie ten aanzien van christenen, maar welke concrete verbetering verlangt Nederland nou van Pakistan? Wanneer heeft dit consequenties voor eventuele steun voor een vervolg van GSP+?

De heer Boomsma (JA21): Maar ik wil graag iets meer weten over wat dan precies de verbetering is die Nederland echt eist, dus los van het feit dat er gesprekken over zijn.

De heer Boomsma (JA21): Dat is fijn. De minister gaat dat dus aankaarten. Maar op welke manier doet hij dat? Wat is dan de inzet van de Nederlandse regering op dit punt?

De heer Boomsma (JA21): Wij denken dus echt dat er iets meer nodig is. De Nederlandse rechter in het Hof heeft al aangekondigd dat hij niet denkt dat rechters anders gaan oordelen. Maar op welk moment kunnen we hier dan verder bespreken wat Nederland daar als inzet heeft?

De heer Boomsma (JA21): Dank, voorzitter. Dank aan de minister voor de beantwoording. Bij veel dingen blijft vaag wat er nou concreet wordt bereikt, concreet wordt beoogd, wat de concrete inzet is, wat er met het geld gebeurt. Misschien is dat ook gewoon de aard van het onderwerp, maar ik zoek wel een beetje naar manieren om daar meer grip op te krijgen, ook vanuit de Kamer. Neem de inzet ten aanzien van de journalistiek in West-Afrika. Wie ontvangen dat geld? Wat gaat daarmee gebeuren? In hoeverre wordt dat gecontroleerd? Hoe wordt getoetst of het ook echt gaat naar mensen die onafhankelijk zijn en dat werk op een onafhankelijke manier kunnen doen et cetera? Daar heb ik allemaal vragen over. Ik verwacht overigens niet dat de minister die nu kan allemaal beantwoorden, maar misschien wel de bredere vraag hoe we als Kamer meer grip kunnen krijgen op de gevolgen van de inzet van al deze financiële middelen. Over de interventie van Nederland bij het Internationaal Gerechtshof: ik heb de inbreng van Nederland gelezen toen het ging over Myanmar. Nu wordt er op een aantal accentpunten behoorlijk verder gegaan. Er worden in ieder geval andere punten gemaakt. Het gaat om gedwongen verplaatsing en dergelijke. Ik denk toch dat het goed is dat wij dit als Kamer kunnen bespreken, want het is niet een soort neutrale positie die voortvloeit uit de Nederlandse verplichting om bij te dragen aan de internationale rechtsorde. Hier zitten gewoon politieke keuzes achter. Er zijn ook landen die zeggen dat het begrip "genocide" niet mag verwateren. Het is een ingewikkelde discussie, maar ik denk dat het goed is om dit verder met elkaar te bespreken voordat Nederland hierin een volgende stap zet. Ik heb nog twee moties. De eerste.

De heer Boomsma (JA21): Uiteraard heeft in veel gevallen de minister, het kabinet, een eigen positie en kan men voortdurend zaken inbrengen. Dat hoort dan bij de rol van het kabinet. Maar in dit geval gaat het wel om de specifieke interpretatie van een verdrag die mogelijk grote consequenties heeft. Dat heeft veel te maken met de internationale rechtsorde. En hiervan zijn op dit vlak gewoon wel verschillende interpretaties mogelijk. Dat zie je ook aan de interventies die zijn voorgelegd door andere landen. Ik vind dat het dan logisch is dat wij als Kamer daar wel over kunnen praten, zeker natuurlijk als het gaat om zaken die politiek zeer gevoelig zijn, waarover heel verschillend wordt gedacht en waarbij het nog wat meer losstaat van de rol van het kabinet, laat staan van de rechter, wat er uiteindelijk wordt geoordeeld. Maar als het gaat om hoe wij een verdrag interpreteren, moeten wij als Kamer wel de kans hebben om daarover van gedachten te wisselen.

De heer Boomsma (JA21): Dit vind ik een beetje een vreemde interruptie. Wij proberen dat natuurlijk te voorkomen door het gewoon met elkaar eens te worden. "Op de stoel van het kabinet te gaan zitten"? Het is natuurlijk de Kamer die, als volksvertegenwoordiging, veel te zeggen heeft over hoe verdragen dienen te worden geïnterpreteerd. Ik vind het merkwaardig om te doen alsof dat iets is wat losstaat van de parlementaire controle, of dat daarbij alleen parlementaire controle achteraf mogelijk zou zijn. In veel gevallen zou dat kunnen, maar in dit geval denk ik dat dat niet goed is, ook omdat bijvoorbeeld specifiek ten aanzien van deze interventie eerst een motie is verworpen die Nederland opriep om wel te interveniëren, waarna het kabinet dat alsnog heeft gedaan. Er was dus eigenlijk al een uitspraak van de Kamer om dat niet te doen. Goed, dan kan het kabinet inderdaad zeggen "wij doen het toch", maar ik vind het dan wel belangrijk om daarover van gedachten te kunnen wisselen. Het gaat ook zeker niet om alle internationale verdragen of alle zaken die worden aangeleverd, maar wel om dit specifieke geval hier. Nogmaals, ik denk dat het echt belangrijk is dat we hierover van gedachten wisselen.

De heer Boomsma (JA21): Die gaat over de christenvervolging.