Rianne Letschert

het eindverslag van de informateur

Mevrouw Letschert (informateur): Goedenavond, geachte voorzitter. Ik dacht maar meteen door te gaan, want het is al best laat. Beste mensen, vier dagen geleden heb ik u mijn eindverslag mogen aanbieden. Vandaag heeft u daarover gesproken in deze Kamer. Ik ben blij en vereerd dat ik deze discussie vanaf deze toch wat onwennige plek, moet ik zeggen, heb mogen bijwonen. Normaal kijk ik vanaf de bank naar de televisie. Vanuit deze positie is het toch een heel ander beeld. Ik wilde u ook graag een compliment teruggeven, want ik krijg allemaal hele vriendelijke woorden over de manier waarop het formatieproces is verlopen en ook over de openhartigheid waarmee we de gesprekken hebben gevoerd. Ik heb dat ook zo ervaren. We hebben het vanmiddag ook veel gehad over de hardwerkende Nederlander. Wat ik de afgelopen weken eigenlijk de hele tijd heb gezien, is dat bij u in ieder geval niet een negen-tot-vijfmentaliteit heerst. U gaat door. Ik heb het in de formatieperiode ook mogen ervaren: soms kon dat tot 1.00 uur doorgaan. Eigenlijk doet u dat al vanaf het moment dat de verkiezingen er waren. U doet dat eigenlijk vanaf die periode tot nu, en dan komen er ook nog gemeenteraadsverkiezingen aan. Ik vind het ongelofelijk hoe u iedere dag weer klaarstaat voor het landsbelang, voor de burgers in het land. Misschien beleeft niet iedereen dat op die manier in het debat dat u net voerde. U heeft een liveblog van de NOS, ik heb een familieapp die rondgaat …

Mevrouw Letschert (informateur): … en die zegt: mama, wat doen ze gemeen tegen elkaar. Ik heb gezien dat dit ook heel anders kan, misschien wat vaker achter de schermen, maar ik heb de afgelopen weken daar enorm van genoten. Nogmaals een compliment voor uw enorme inzet voor ons land. Ik heb ook beloofd om het kort te houden, maar ik weet eigenlijk ook niet hoeveel tijd ik heb, meneer de voorzitter. Ik heb al wat dingen weggestreept omdat ik begrijp dat er ook mensen zijn die misschien een keer een trein moeten halen. Geachte voorzitter. De keuze die de fracties van D66, VVD en CDA maakten voor een minderheidscoalitie markeert meer dan een procedurele stap. Het markeert een politieke werkelijkheid die vrij uitzonderlijk is in onze geschiedenis. Een minderheidscoalitie is nieuw, ongekend en ik denk voor velen ook best wel spannend. Ik ben er in de loop van mijn opdracht van overtuigd geraakt dat de keuze van de fractievoorzitters van de coalitiepartijen kan leiden tot een constellatie die, mits zorgvuldig vormgegeven, onze democratie kan versterken, juist omdat zij deze Kamer nadrukkelijk in positie brengt. Dat hebben we deze hele middag kunnen aanschouwen. Dit is juist ook omdat zij vraagt om een actieve betrokkenheid van velen: van Kamerleden, van het toekomstige kabinet, van onze medeoverheden, van maatschappelijke organisaties, van het bedrijfsleven en van burgers. In deze politieke werkelijkheid is dan ook niemand toeschouwer. Ik wil tijdens mijn verhaal ook meteen ingaan op een aantal van uw vragen, dus die ga ik daarin verweven. Ik wil als eerste reageren op de vraag van mevrouw Van der Plas: hoe gaat dat dan werken met maatschappelijke organisaties en met medeoverheden? Ik kan u vertellen dat dit al in het proces van de formatie begonnen is. Ik heb zelf kunnen aanschouwen hoe de fractievoorzitters samen met verschillende maatschappelijke partijen, maar ook met de medeoverheden, een handreiking hebben gedaan en de vraag hebben gesteld: hoe kunnen wij die samenwerking het beste vorm gaan geven, wat is daarvoor u voor nodig, op welk moment zou u mee aan tafel willen zitten? Dat werd op dat moment al eigenlijk meteen heel waarderend ontvangen, omdat men ook het belang van vroegtijdig in het proces betrokken worden daar heeft onderstreept. Ook in het coalitieakkoord ziet u daar op meerdere plekken verwijzingen naar. Een minderheidskabinet vraagt om een regeerakkoord dat duidelijke richting geeft voor de langere termijn, maar ook ruimte laat. Daarmee verandert ook het proces tussen kabinet en Kamer. Er is niet eerst een volledig uitgewerkt voorstel waarop moties en stemmingen volgen, maar een fase van gezamenlijke richtingbepaling. De kwaliteit van dat proces bepaalt uiteindelijk ook de kwaliteit van het meerderheidsproduct voor de lange termijn. De Kamer is daarbij geen supermarkt, waarin naar believen steun kan worden ingekocht. Wisselende meerderheden vragen om wederzijds vertrouwen, om transparantie en om het besef dat steun op het ene onderwerp niet kan worden losgekoppeld van verantwoordelijkheid op een ander. Die nieuwe werkwijze — ik heb er ook in mijn verslag naar verwezen — vraagt niet alleen iets van het kabinet, maar ook van de Kamer zelf. Het gaat mijns inziens niet om een keuze tussen winnen of verliezen, maar om de kans voor meer fracties dan die van de coalitie om ook daadwerkelijk invloed te kunnen uitoefenen. Een minderheidskabinet kan niet leunen op vanzelfsprekende meerderheden. Dat versterkt juist de rol van de Kamer, maar het maakt haar ook medeverantwoordelijk voor de bestuurlijke stabiliteit waar dit land enorm naar snakt. In de gesprekken die ik met uw fracties heb gevoerd, heb ik tegenspraak ervaren, kritische vragen gekregen en zorgen gehoord, maar bovenal heb ik betrokkenheid en verantwoordelijkheidsgevoel gezien. Dat stemt mij positief. Verschillen hoeven niet tot stilstand te leiden. Ze kunnen juist leiden tot betere afwegingen, mits we bereid zijn naar elkaar te luisteren. De heer Stoffer vraagt of ik dat tijdens die gesprekken ook daadwerkelijk zo heb ervaren. Ja, want vrijwel elke partij sprak uit zich constructief te zullen opstellen en stelde daarvoor geen onhaalbare voorwaarden vooraf. Bovendien geloof ik ook dat politici iets willen bereiken voor ons land. Een minderheidskabinet biedt iedereen hier in deze Kamer de kans om met deze coalitie iets voor elkaar te krijgen. Dat biedt perspectief voor die Kamer en voor de coalitie. Beste voorzitter. Zeker in deze geopolitiek instabiele tijd is uw werk van ongekende betekenis. De wereld om ons heen beweegt snel en die beweging raakt Nederland direct. Juist daarom is het van belang dat dit parlement functioneert als een plaats van dialoog: scherp op de inhoud, respectvol in de relatie. Dat het scherp op de inhoud is, heb ik vanmiddag kunnen zien. Het mag wellicht nog iets warmer op de relatie. Dat moeten we nog oefenen. Ik kom aan het einde van mijn inbreng, voorzitter. Ik hoorde mijn voorganger Sybrand Buma in het Fries de wijze spreuk brengen dat je alleen harder gaat maar samen verder komt. Nu zag ik mede-Stiphoutenaar Jaïr vorige week Rob Jetten inspireren om het coalitieakkoord op zijn Brabants "van links naar rechts" te noemen. Ik heb even overwogen dat nu hier in de Kamer in te zetten, maar ik heb net geleerd dat het hier geen café is; dat is jammer, want het is bijna carnaval. Ik zal dat dus niet doen. Ik kom terug op Sybrand Buma: de kracht van democratie ligt niet in gelijk hebben, maar in samen verder komen. Zolang we de ook vandaag gehoorde verschillen niet als verdeeldheid zien maar als uitdaging om elkaar beter te begrijpen geloof ik in die nieuwe politiek die deze coalitie opzoekt, want een minderheidscoalitie kan niet regeren op de automatische piloot. Zij kan alleen functioneren bij de gratie van openheid, dialoog en de bereidheid om elkaar steeds opnieuw te vinden. Daarin ligt haar kwetsbaarheid én haar kracht. De stabiliteit wordt niet alleen bepaald door de omvang van de coalitie, maar ook door de breedte en de oprechtheid van de samenwerking. Voordat ik helemaal afsluit, wil ik nog een laatste vraag beantwoorden die mijn kant op kwam, van de heer Dassen: hoe kijk ik naar de tegenstrijdigheid tussen klimaat en digitale zaken in het akkoord? Dat is natuurlijk een vrij inhoudelijke vraag, die wat mij betreft ook een vraag is die door de fractievoorzitters van de coalitie moet worden beantwoord, maar ik wil toch zeggen dat in dit akkoord belangrijke keuzes worden gemaakt over belangrijke onderwerpen die ook door verkenner Koolmees aan de Kamer zijn meegegeven en daarmee ook door de coalitiepartijen zijn uitgewerkt. Dan sluit ik nu echt af. Ik wil u allen bedanken voor uw kritische vragen, voor de wijze lessen die ik als groentje in Den Haag heb mogen krijgen van u allen en voor het vertrouwen dat in de vele gesprekken doorklonk. Ik wil ook graag mijn dank uitspreken aan het team van de kabinetsformatie, dat mij de afgelopen weken continu bijstond tijdens alle gesprekken. Ik heb daar enorm van genoten. Als laatsten noem ik mijn collega's in Maastricht, die mij een aantal maanden hebben moeten uitlenen aan uw Kamer. Heel veel dank!

Mevrouw Letschert (informateur): Excuses, dat ik uw vraag verkeerd geïnterpreteerd had. Volgens mij hebben de drie fractievoorzitters in hun antwoorden hierop gereageerd. Dat betekent dus ook dat vanuit hen de gesprekken met het maatschappelijk middenveld op dit onderwerp zullen gaan plaatsvinden, precies zoals zij in de middag hebben verwoord.

Mevrouw Letschert (informateur): Niet op de verschillende onderwerpen zoals u die nu verwoordt. Er zijn verschillende tafels geweest waaraan experts hun input hebben gegeven. Er zijn ook gesprekken geweest met ambtenaren, maar niet in de doorrekeningen zoals u die nu voorstelt.

Mevrouw Letschert (informateur): De verschillende partijen in het zorgveld zijn op gesprek geweest. U vraagt naar specifieke doorrekeningen op specifieke onderwerpen. Die zijn op die manier niet in een uitvraag naar voren gekomen.

Mevrouw Letschert (informateur): De eerste vraag wordt misschien op het verkeerde moment gesteld. De andere vraag rondom de doorrekening had ik al schriftelijk beantwoord. Er zijn op verschillende onderwerpen afspraken gemaakt over vrije keuze. Volgens mij is dat net ook al in het gesprek naar voren gekomen.

Mevrouw Letschert (informateur): Nee.

Mevrouw Letschert (informateur): Nee, er liggen geen …

Mevrouw Letschert (informateur): Excuses, voorzitter.

Mevrouw Letschert (informateur): Er liggen geen afspraken over bandbreedtes. Volgens mij heeft u ook in mijn verslag kunnen lezen dat de samenwerking vanuit een minderheidscoalitie niet moet gaan om transactioneel zeteltjes bij elkaar proberen te krijgen, maar om oprecht het gesprek aangaan met de voltalige Kamer op alle onderwerpen die aan bod komen. Zo zijn ook de gesprekken met elkaar geweest.