Songül Mutluer

Wijziging van de Wegenverkeerswet 1994 en het Wetboek van Strafvordering in verband met het vervangen van de recidiveregeling ernstige verkeersdelicten en het invoeren van diverse maatregelen die zijn gericht op een betere aanpak van rijden onder invloed (Wet verbetering aanpak rijden onder invloed) (36586)

Mevrouw Mutluer (PRO): Dank u wel, voorzitter. "Dronken bestuurder vlucht na ongeval." "Dronken bestuurder slapend achter het stuur gevonden na slingerende rit." "Politie vat dronken bestuurder die doorreed na dodelijk ongeval." "Acteur opnieuw betrapt met lachgas, rijdt zwalkend rond en raakt andere auto." Dit zijn geen krantenkoppen van het afgelopen jaar. Was het maar zo, hoewel ik er niet blij mee ben. Dit zijn enkele krantenkoppen van één weekend. Eén weekend! Het waren er nog meer en we hebben het alleen nog over zaken die de krant halen. Uit onderzoek blijkt namelijk dat bijna een op de drie onderzochte verkeersdeelnemers het afgelopen jaar met een slok op heeft deelgenomen aan het verkeer. Tijdens de weekendnachten rijdt 2,6% van de automobilisten onder invloed. Jaarlijks belanden duizenden slachtoffers op de spoedeisende hulp. Naar schatting overlijden ongeveer 150 mensen door alcohol in het verkeer. Een groot deel van die doden was niet zelf de bestuurder, maar werd doodgereden. Het zijn cijfers, maar achter die cijfers zitten mensen, ouders die hun kind verliezen, partners, geliefden, vrienden en gezinnen, die van het ene op het andere moment kapot worden gemaakt door onuitspreekbaar verdriet en gemis. In de voorbereiding op deze wetsbehandeling spraken we als partij met Veilig Verkeer Nederland en Slachtofferhulp. Zij kennen de cijfers, maar vooral de verhalen. Steeds komt dezelfde vraag terug: waarom mocht iemand die zo'n gevaar vormde nog de weg op? Die vraag staat voor ons als PRO vandaag ook centraal. Voorzitter. U kent me inmiddels wat langer. Als PRO-lid ben ik niet vies van harde straffen, zeker als het om femicide gaat. Ik geloof niet direct dat het eindeloos ophogen van de strafmaat veel gaat bijdragen aan veiliger verkeer. Natuurlijk verdient iemand die dronken of met drugs op achter het stuur stapt een straf. Nog belangrijker vind ik dat we voorkomen dat iemand die heeft laten zien een gevaar te vormen, opnieuw achter het stuur kan stappen. Een rijbewijs is namelijk geen onaantastbaar recht. Het is een privilege. Je krijgt het nadat je hebt laten zien dat je geschikt bent om een voertuig te besturen. Daar hoort in mijn beleving een grote verantwoordelijkheid bij. Als je vervolgens door rijden onder invloed of ernstig gevaarlijk verkeersgedrag laat zien dat je die verantwoordelijkheid niet kan dragen, dan moet je ook de mogelijkheid worden ontnomen om opnieuw anderen in gevaar te brengen. Daarmee willen wij dus niet de dader centraal stellen, maar het slachtoffer. We willen voorkomen dat er slachtoffers vallen. Ik heb daarom een principiële vraag aan de minister. Is het strafrecht altijd de meest geschikte route? Waarom zouden we niet nadrukkelijker moeten kiezen voor een bestuursrechtelijke benadering waarin verkeersveiligheid en rijgeschiktheid centraal staan? Bij ernstige gevallen zou je veel meer zo moeten nadenken: als a gebeurt, dan volgt b. Wie heeft laten zien een ernstig gevaar op de weg te zijn, raakt zijn rijbewijs kwijt. Wie later opnieuw wil rijden, moet opnieuw aantonen dat hij daartoe in staat is door zijn rijvaardigheid en rijgeschiktheid aan te tonen, waar nodig met aanvullende voorwaarden. Dit wetsvoorstel zet echt stappen in de goede richting. De rechter krijgt de mogelijkheid om een rijbewijs ongeldig te verklaren. Dat is iets anders dan iemand alleen tijdelijk een rijontzegging geven. Wie zijn rijbewijs ongeldig verklaard ziet, moet opnieuw aantonen dat hij rijvaardig en rijgeschikt is voordat hij weer een rijbewijs kan krijgen. Dat vind ik echt een belangrijke stap. Mijn vraag is: waarom blijft dit alleen een bevoegdheid van de rechter? Waarom geldt voor duidelijk omschreven categorieën van ernstige verkeersovertreders niet: op a volgt b? Uiteindelijk gaat het er mij niet om dat het afpakken van het rijbewijs een extra straf is. Het gaat mij erom dat iemand die aantoonbaar een ernstig gevaar vormt, niet opnieuw de weg op kan voordat er is vastgesteld dat dit weer verantwoord is. Voorzitter. De wet regelt daarnaast dat een door de rechter opgelegde rijontzegging in bepaalde gevallen onmiddellijk kan ingaan, ook als de uitspraak nog niet onherroepelijk is.

Mevrouw Mutluer (PRO): U heeft daarop net een nadere toelichting gegeven. De route naar de rechter blijft. Ik vind het best logisch klinken. Uiteraard wacht ik op de appreciatie van de minister. We weten als JenV-woordvoerders hoeveel strafbeschikkingen op dit moment worden opgelegd. Ik vind het niet gek om die lijn door te trekken en daarmee ook het Openbaar Ministerie die bevoegdheid te geven. Uiteraard wacht ik heel braaf op de appreciatie, maar ik sta er niet heel onwelwillend tegenover, want ik begrijp 'm wel.

Mevrouw Mutluer (PRO): Nou, we zijn het vaker eens dan u denkt. Dan even terug naar de rijontzeggingen die onmiddellijk ingaan. De wet regelt dus dat een door de rechter opgelegde rijontzegging in bepaalde gevallen onmiddellijk kan ingaan, ook als de uitspraak nog niet onherroepelijk is. Daarvoor geldt een stevige voorwaarde. Er moet namelijk ernstig rekening mee worden gehouden dat iemand opnieuw een strafbaar feit pleegt of opnieuw dusdanig gedrag vertoont dat zijn rijvaardigheid of -geschiktheid in gevaar komt. Ik vind die drempel best hoog. Als iemand is veroordeeld voor ernstig rijden onder invloed of ernstig gevaarzettend verkeersgedrag, waarom moet dan nog afzonderlijk worden aangetoond dat er ernstig rekening moet worden gehouden met herhaling voordat die rijontzegging onmiddellijk kan ingaan? Waarom weegt het gevaar dat iemand al aantoonbaar heeft veroorzaakt niet zwaarder? Ik heb een amendement in concept. Ik zal dat mogelijk ook indienen. Ik wil wel dat de minister hier alvast op ingaat. Je moet kijken of je de drempel niet te hoog zet. Het gaat wel om het privilege waar ik het net over had, namelijk dat je je rijbewijs hebt en dat je daar op een goede en fatsoenlijke manier mee omgaat. Ik heb hierbij nog een andere vraag. Bij alcohol kunnen we meten hoeveel iemand heeft gedronken, maar hoe gaan we nou om met ander gevaarlijk verkeersgedrag? Collega Straatman bracht mobiele telefonie nog in. Wanneer wordt een opeenstapeling van gedragingen zo gevaarlijk dat we zeggen: deze persoon hoort voorlopig niet achter het stuur? Telt herhaald extreem hardrijden mee? Telefoongebruik? Doorrijden na een ongeval? Of een combinatie daarvan? Kunnen we die optelsom maken voordat iemand een ernstig ongeluk veroorzaakt? Daar gaat het mij namelijk om. We moeten niet wachten op een slachtoffer voordat we constateren dat iemand een gevaarlijke bestuurder is. Dan de effectiviteit. Daar heb ik wel een aantal vragen over. Jaarlijks zijn er ongeveer 40.000 processen-verbaal voor rijden onder invloed van alcohol en drugs. De minister verwacht met deze nieuwe regeling ongeveer 400 rechterlijke ongeldigverklaringen per jaar. Ik weet dat die cijfers niet een-op-een met elkaar kunnen worden vergeleken, maar ik wil wel van de minister weten hoeveel gevaarlijke bestuurders er door deze wet volgens zijn inschatting daadwerkelijk extra van de weg gehaald worden ten opzichte van de huidige situatie. Wat is concreet de veiligheidswinst? Uiteindelijk is dat voor mij namelijk de maatstaf voor het succes van deze wet. Het gaat niet om hoeveel procedures we veranderen, maar om hoeveel nieuwe slachtoffers we hiermee kunnen voorkomen. Dan begint die preventie natuurlijk veel eerder. De beste manier om slachtoffers te voorkomen is ervoor zorgen dat iemand überhaupt niet onder invloed achter het stuur stapt. Daarvoor is normstelling nodig, maar vooral ook een geloofwaardige pakkans. Ik kijk dan ook de minister van IenW aan. Een wet kan nog zo streng zijn, maar als mensen denken dat ze toch niet worden gepakt, schieten we er eigenlijk niet zo heel veel mee op. De minister erkent zelf dat het aantal alcoholcontroles sterk is afgenomen en dat minder grootschalige controles gevolgen gehad kunnen hebben voor de ervaren pakkans. Een controle heeft bovendien een preventieve werking, want wie langs de weg heeft moeten blazen, vertelt dat thuis, op het werk en aan vrienden. Mensen moeten weer het gevoel krijgen: als ik drink en ik ga rijden, dan is de kans heel reëel dat ik tegen de lamp loop. Waarom behandelen we vandaag dan wel een wet die ingrijpt nadat iemand is gepakt, maar ligt er geen concreet plan om de kans dat iemand wordt gepakt, substantieel te verhogen? Voorzitter. Dan het alcoholslot. Als we praten over het voorkomen van herhaling, kun je niet om het alcoholslot heen. Het ligt inmiddels tien jaar stil. Het alcoholslot voorkomt heel praktisch dat iemand na alcoholgebruik zijn auto kan starten. Wat mij betreft hoeft het alcoholslot ook niet alleen als straf worden bekeken. Het kan juist een kans zijn voor iemand om gecontroleerd terug te keren in het verkeer. Als iemand opnieuw heeft aangetoond rijvaardig en geschikt te zijn, kan een alcoholslot een aanvullende waarborg bieden. Je mag namelijk weer rijden: beschermen waar het moet, terugkeer mogelijk maken waar dat kan. Mijn vraag is dan hoeveel onderzoeken en verkenningen we hier eigenlijk voor nodig hebben. Wanneer neemt het kabinet eindelijk een besluit over de herinvoering van het alcoholslot? Hoe voorkomen we dat we opnieuw vastlopen in de juridische discussie? Tot slot, voorzitter. Het tweede voorstel gaat over iets anders. Het gaat niet over het rijbewijs, maar over mensen aan wie een alcoholverbod wordt opgelegd. Zo'n verbod heeft natuurlijk alleen zin als we ook kunnen controleren of iemand zich daaraan houdt. Daartoe introduceert deze wet de Alcoholmeter. Daar ben ik op zich wel voorstander van. Ik heb de pilot gezien. Ik heb ook de kritische kanttekeningen van de Raad van State gelezen. Ik ben wel benieuwd, ook voor de Handelingen, hoe de minister daarnaar kijkt. Maar ik denk wel dat dit instrument veel breder kan worden ingezet dan bij verkeersdelicten. Alcohol speelt een rol bij verschillende vormen van geweld. Ik denk ook aan het uitgaansleven. Ik denk aan huiselijk geweld. Ik denk aan geweld in de publieke ruimte. Juist bij huiselijk geweld kan het risico op herhaling groot zijn. Als alcohol bij een specifieke pleger een aantoonbare risicofactor is en een rechter daarom een alcoholverbod oplegt, moeten we ook daadwerkelijk kunnen controleren of iemand zich daaraan houdt. Een Alcoholmeter maakt continue controle mogelijk. Daarom vraag ik aan de minister hoe hij ervoor gaat zorgen dat de Alcoholmeter straks ook daadwerkelijk wordt ingezet bij geweldplegers, wanneer alcohol een aantoonbare risicofactor is. Wordt daarbij ook expliciet gekeken naar geweld achter de voordeur? Krijgen reclassering, politie en het OM voldoende capaciteit om dit instrument daadwerkelijk toe te passen? Voorzitter, ik rond af. We behandelen vandaag twee verschillende wetten, maar voor mij hebben ze uiteindelijk hetzelfde uitgangspunt, namelijk dat we slachtoffers moeten voorkomen, mensen moeten beschermen en de pakkans moeten vergroten. We moeten ingrijpen als iemand een aantoonbaar gevaar vormt. Uiteindelijk heeft de samenleving daar het meeste aan.

Mevrouw Mutluer (PRO): Als het gaat om de slachtoffers merk je dat de hele Kamer eensgezind is over een zo goed mogelijke oplossing. In mijn bijdrage deed ik de suggestie om te kijken naar wat de rechter nu al kan doen, namelijk bij zijn uitspraak ambtshalve of op vordering van het Openbaar Ministerie bevelen dat de bijkomende straf dadelijk uitvoerbaar is indien er ernstig rekening moet worden gehouden met het feit dat de verdachte opnieuw een feit pleegt. Dat ging over de ontzegging van de bevoegdheid tot het besturen van, in dit geval, een auto. Wij willen dat woordje "ernstig" weg hebben. Wij willen dat schrappen, omdat we dat zien als een soort drempelverzwaring voor de invordering van rijbewijzen. Hoe kijkt mijn collega van D66 daarnaar?

Mevrouw Mutluer (PRO): Uiteindelijk willen wij volgens mij het tegenovergestelde bereiken. Dat woord "ernstig" is toegevoegd. Dat geldt nu dus als de rechter er ernstig rekening mee moet houden dat de verdachte opnieuw een strafbaar feit pleegt waarvoor die ontzegging van de bevoegdheid tot het besturen van een auto kan worden opgelegd. Volgens mij hoor ik de heer Mathlouti ook zeggen dat we ervoor moeten zorgen dat de rechter op tijd overgaat tot invordering en daarmee andere verkeersdeelnemers beschermt tegen automobilisten die eerder door hun gedrag hebben laten zien hier niet verantwoord mee om te kunnen gaan. Is hij bereid, met dat in gedachten, met ons mee te gaan en het woord "ernstig" te schrappen via het amendement dat ik zo meteen ga indienen, zodat de rechter sneller kan overgaan tot invordering?

Mevrouw Mutluer (PRO): Dat amendement gaan we zo indienen. Dan kan mijn collega heel goed bekijken hoe we het een en ander hebben geformuleerd. Ik wil niet op de stoel van de rechter zitten; dat wil ik nooit, want dat is niet aan ons. De rechterlijke macht is onafhankelijk. Aan de andere kant vind ik zelf, zoals ik net heb aangegeven, dat die drempel best wel hoog is. Als een rijbewijs een privilege is en je verknalt dat door je rijgedrag, dan mag je daar best streng in zijn ten behoeve van al die slachtoffers. Ik hoop dus op steun van de collega van D66 hierin.

Mevrouw Mutluer (PRO): Volgens mij hebben we dat amendement nog niet gezien. Ik zag 'm niet op de stapel liggen, maar dan moet ik misschien nog even goed kijken. Dit gaat overigens over het amendement van de VVD over het verhalen van de kosten van zo'n Alcoholmeter op de dader. Hoe ziet mijn collega dat precies voor zich? Wordt dat een inkomensafhankelijke bijdrage of wordt dat één bedrag? Ik hoorde mijn collega van het CDA u ook nog iets vragen over het strafrechtelijke kader en in hoeverre dit dan precedenten schept. Wellicht kan de heer Bikkers daar nog even op reageren.

Mevrouw Mutluer (PRO): Dat is een beetje een verkeerde volgorde wat mij betreft. Ik wil wel weten wat de impact is van een dergelijk amendement. Het is niet zo dat we nooit meer over de Wegenverkeerswet gaan praten. Sterker nog, ik heb nadrukkelijk gevraagd om het alcoholslotdebat, de discussie daarover, hier naar de Kamer te halen. Ook dat is natuurlijk weer een moment om zoiets aan te dragen. Ik kan me ook best voorstellen dat mijn collega denkt: dan ga ik even een motie indienen, om in ieder geval inzichtelijk te krijgen wat het verhalen van de kosten van zo'n Alcoholmeter op de dader concreet betekent; wat dat betekent voor de uitvoering. We hebben het heel vaak over uitvoering, over uitvoeringskosten, over wie die gaat dragen. Ik heb daar nu weinig zicht op.

Mevrouw Mutluer (PRO): Ik maak een onderscheid tussen proces en inhoud. Als er een amendement wordt ingediend, in dit geval door mijn waarde collega van de VVD, dan wil ik daar heel serieus naar kijken, en dan wil ik begrijpen wat de impact is van een dergelijk "haakje" in de wet voor de uitvoering, voor de mensen, of het wel of niet inkomensafhankelijk wordt. Dat is mij gewoon niet duidelijk, vandaar wederom mijn vraag.

Mevrouw Mutluer (PRO): Mag ik nog wel een vraag stellen?

Mevrouw Mutluer (PRO): Dan is hij dismissed, maar ik wil deze kans niet aan mij voorbij laten gaan. Zo vaak heb ik geen debat met de minister van IenW. Ik heb het net gehad over de alcoholcontroles. Ik weet dat er vanuit het ministerie extra gelden worden vrijgespeeld, ook voor de wegen. Wat doet de minister van IenW aanvullend om ervoor te zorgen dat de pakkans groter wordt? O, dat gaat de minister van JenV toch doen. Dat is dan jammer. Dan laat ik het daarbij. Dat is wel heel makkelijk zo, voorzitter, maar goed. Oké.

Mevrouw Mutluer (PRO): Ik heb een tweetal vragen. De eerste vraag is naar aanleiding van de opmerking van de minister over strafverhogingen. We kunnen natuurlijk de strafmaat blijven ophogen. Dan gaan we er kennelijk van uit dat mensen denken dat ze best iemand kunnen doodrijden, omdat de straf lekker laag is. Dat is natuurlijk niet zo. Je moet in mijn beleving met name zitten op het vergroten van de pakkans. Je moet met name kijken hoe je drankrijders langdurig van de weg kunt halen, het liefst al voordat er een ongeluk heeft plaatsgevonden. Bij die pakkans hoort in mijn beleving ook de alcoholfuik.

Mevrouw Mutluer (PRO): Ik wil graag toch nog even een reflectie daarop. Hoe kijkt de minister daarnaar? Hoe wil hij met name de pakkans gaan vergroten?

Mevrouw Mutluer (PRO): Ik begrijp wat de minister zegt. Ik juich ook toe dat hij de veelplegers wil gaan aanpakken. Ik kan me echter ook best voorstellen dat zo'n alcoholfuik juist wél effectief kan zijn. Er zijn namelijk ook mensen die Flitsmeister op hun telefoon installeren. Daardoor worden ze gewaarschuwd voor de flitspalen. Dat leidt ertoe dat mensen zich ertoe gaan verhouden. Ik zie de effectiviteit dus wel voor me.

Mevrouw Mutluer (PRO): Ik had natuurlijk ook een amendement kunnen indienen om heel lid 2 te laten vallen, maar ik heb daar niet voor gekozen, omdat je de rechter die kans wel wil geven. Met dit amendement en met het schrappen van het woordje "ernstig" in het tweede lid wil ik de nadruk leggen op het voorkomen van herhaling, niet op het toetsen van die kans op herhaling. Eigenlijk hoor ik de minister zeggen dat het niet past binnen het construct van de wet. Ik probeer dus eigenlijk te snappen waarom hij dit amendement, met mijn uitleg, ontraadt.

Mevrouw Mutluer (PRO): Maar toetsing is altijd aan de rechter; daar gaan wij niet over. Maar ik denk dat als je het woordje "ernstig" weghaalt, je daarmee ook kans hebt dat de rechter veel eerder hiertoe overgaat. Dat is uiteindelijk toch ook datgene dat de Kamer wil bereiken, ook getuige meerdere bijdrages die zijn geleverd?

Mevrouw Mutluer (PRO): Dus hebben wij 'm ingediend en brengen we 'm gewoon in stemming.

Mevrouw Mutluer (PRO): Dank, voorzitter. Dank ook aan de collega's en de minister voor dit waardige debat. Uiteindelijk doen we dit voor de slachtoffers, want ieder van ons kent, denk ik, wel iemand die een geliefde, een dierbare, heeft verloren na een verkeersongeluk. Gisteren sprak ik zelf de moeder van de overleden Tamar uit Marken, Trijntje Boes. De pijn is gewoon zo heftig en blijft heftig. Dan is het in mijn beleving ook onze taak om de wet zodanig aan te passen dat we dit soort heftige gebeurtenissen kunnen voorkomen. Voorzitter. In dat licht heb ik een drietal moties. In de eerste plaats heb ik een motie waarvan ik hoop en weet dat die deze minister kan bekoren.

Mevrouw Mutluer (PRO): Ik hoop dat dit tevens wordt meegenomen in de evaluatie: hoe pakt dat uiteindelijk in de praktijk uit? Ik hoop dat die evaluatie snel kan plaatsvinden, zodat we weten of dit werkt. Voorzitter. Verder heb ik de volgende motie.

Mevrouw Mutluer (PRO): Dit duurt ons te lang, dus we hopen dat hier wat actie op wordt ondernomen. Ik eindig met mijn laatste motie.

Mevrouw Mutluer (PRO): Dank u wel.

Mevrouw Mutluer (PRO): Dat mag, voorzitter. Ik wil echter dat dit onderwerp heel expliciet bij de evaluatie wordt meegenomen. Zo kunnen we zien wat er met het verzoek en de oproep van de minister en de Kamer is gebeurd.