Rob Jetten

de Algemene Politieke Beschouwingen

Minister Jetten: Voorzitter, dank u wel. Ik was bij het blok binnenland aangekomen, waar ik vragen over de slagvaardige overheid al had beantwoord, na wat interrupties van de heer Brekelmans en mevrouw Keijzer. Ik ga dus meteen door met onderwijs. Dat vormt de basis voor de toekomst van onze kinderen. Die kwaliteit staat onder druk. Zo bleek ook afgelopen week weer dat de leesvaardigheid onder jongeren weer verder is gedaald en dat de sector nog altijd kampt met personeelstekorten. Dat onderstreept het belang van de 1,5 miljard aan extra investeringen structureel die dit kabinet doet. Dat is gericht op het aanpakken van dat personeelstekort, het verminderen van de regeldruk en een sterkere positie van de leraar, maar het is er vooral op gericht om die onderwijsresultaten naar boven te krikken. Er waren een paar hele specifieke vragen, onder andere de vraag of er onderscheid kan worden gemaakt in het collegegeld van opleidingen. In de talentstrategie wordt vooral ingezet op een beter aanbod van techniek en praktijkgerichte programma's in het funderend onderwijs, om vanaf jonge leeftijd al de aandacht en de interesse te vergroten en daarmee de doorstroom naar vervolgonderwijs en techniek te verhogen. Ook de inzet van AI, waar we het net al over hadden, zal in het onderwijs beter moeten. Vooral het leren van digitale vaardigheden vanaf een jonge leeftijd is daarbij van belang. Digitale geletterdheid is een van de basisvoorwaarden in het nieuwe curriculum in het funderend onderwijs. Gister werd tijdens de State of the Union in het Europees Parlement duidelijk dat ook de Europese Commissie nu inzet op een minimumleeftijd voor het gebruik van social media. We weten in Nederland dat de telefoon uit de klas halen enorm helpt voor de concentratie van kinderen, voor het tegengaan van online pesten en noem het allemaal maar op. Het voorstel van de Europese Commissie ziet op het beter beschermen van kinderen in de onlineomgeving. Dat doet ze door een verbod tot 13 jaar en toestemming van de ouders voor de leeftijd tussen 13 en 15 jaar te introduceren. We zijn in principe blij dat de Commissie met zo'n voorstel komt om dat voor de hele Europese Unie goed te organiseren. De staatssecretaris heeft onlangs samen met Spanje ook voorstellen gedaan om in Europa tot een betere aanpak van social media voor kinderen en jongeren te komen, om hen daarmee beter te beschermen tegen verslavende designs en algoritmes, en schadelijke content. We zullen het voorstel van de Europese Commissie goed bestuderen, want hier is vooral de vraag: hoe controleer je dan de persoon die het account aanmaakt en hoe geef je die ouders een goede rol in dit proces?

Minister Jetten: Lezen, schrijven en rekenen: daar moet echt de focus op liggen de komende tijd. Zeker als het gaat om leesvaardigheid vraagt dat een hele brede aanpak, in alle vormen van onderwijs, maar zeker ook samen met bibliotheken, om lezen weer aantrekkelijker te maken. De minister en de staatssecretaris pakken die handschoen heel graag op. We weten ook dat die teruglopende PISA-scores echt heel zorgwekkend zijn. Dat heb je ook niet in één jaar weer gekanteld. Dat vraagt daarom ook echt een langjarige aanpak, waar die structurele financiering ook zo belangrijk bij is.

Minister Jetten: Ik ken die best practices niet, maar als daar lessen uit te trekken zijn die we ook in Nederland kunnen toepassen, laten we dat dan vooral doen. Ik denk dat het heel goed is dat in het kabinet-Rutte IV de inzet voor de bibliotheken zwaar is versterkt, met veel meer bibliotheeklocaties, maar ook bibliotheken in de klas. Zo wordt het nog laagdrempeliger om in aanraking te komen met lezen, ook in gezinssituaties waarin dat wat minder onderdeel is van het dagelijkse ritueel. Maar zeker ook als het gaat om de vraag hoe je de lessen rondom lezen, schrijven en rekenen nog naar een hoger plan kan tillen, geldt: hoe meer we daarvoor uit het buitenland al hier kunnen toepassen, hoe beter.

Minister Jetten: Ja, het moet leuk zijn, het moet laagdrempelig zijn en het moet effectief zijn, dus laten we vooral kritisch kijken naar wat we nu hebben en soms ook afscheid nemen van methoden die niet meer goed blijken te passen bij deze tijd. Ik zou aan de minister en de staatssecretaris willen vragen om daar bij de begrotingsbehandeling van OCW nader op in te gaan.

Minister Jetten: Niet in de zin dat we gaan discrimineren tussen religies. We hebben in dit land nu eenmaal de grondwettelijke vrijheid om een school te stichten. Dat betekent dat er naast openbare scholen ook scholen zijn die op een religieuze leest geschoeid zijn. Er zijn ook islamitische scholen waar het heel goed gaat en waar de onderwijsprestaties juist bovengemiddeld zijn. Er zijn ook scholen waar het niet goed gaat. Er zijn een paar gevallen waarvan we weten dat er lesmethoden worden gebruikt of leraren voor de klas staan die normen en waarden proberen aan te leren die niet bij Nederland horen. Daar moet de onderwijsinspectie veel beter tegen kunnen optreden. Dat geldt niet alleen voor het reguliere onderwijs, maar ook voor het informele onderwijs. Het is veel breder dan alleen het voorbeeld dat de heer Wilders aanhaalt. Er zijn binnen het informele onderwijs namelijk ook andere plekken waar het echt niet goed gaat. Er is afgesproken dat we daarvoor met voorstellen gaan komen.

Minister Jetten: De vrijheid om een school te stichten betekent niet de vrijheid om kinderen zomaar van alles te leren wat jezelf goeddunkt. Het onderwijs is er om voor kinderen een veilige plek te zijn om iets te leren en om samen op te groeien. Dat betekent dat in elke Nederlandse school de Nederlandse normen en waarden moeten worden aangeleerd. Er zijn scholen waar dat niet goed gaat. Daar moeten we dus gericht actie tegen ondernemen. In deze Kamer heeft u, met dit kabinet en met voorgaande kabinetten, al vele debatten gevoerd over dat we meer van de schoolinspecties verwachten. We verwachten dat er sneller wordt ingegrepen op de plekken waar het niet goed gaat. Laten we dat dan doen op alle scholen waar we niet tevreden zijn over wat er in het klaslokaal gebeurt, ongeacht of het een religieuze school is of niet. Je wilt gewoon dat elk kind in Nederland fatsoenlijk onderwijs krijgt en dat het de Nederlandse normen en waarden krijgt aangeleerd.

Minister Jetten: Een van de normen en waarden die we onze kinderen aanleren, is artikel 1 van de Grondwet. Dat houdt in dat iedereen die zich in dit land bevindt, op gelijke wijze wordt behandeld en beoordeeld. De vrijheid van geloofsovertuiging is een van de heel belangrijke grondrechten die daarbij horen. We gaan mensen niet beoordelen op de groep waar ze bij horen of het geloof dat ze aanhangen. We beoordelen mensen op hun daden en de bijdragen die ze leveren aan deze samenleving. Als er schooldirecteuren of schoolleraren zijn die niet aan de Nederlandse normen en waarden voldoen, dan moeten we ze aanpakken, ongeacht hun achtergrond en ongeacht hun inzet.

Minister Jetten: Dat weren van schermen uit de klas, is ook bedoeld om gewoon weer met een normaal lesboek en met contact tussen leerlingen en de leraar of lerares samen een les te volgen en daar basisvaardigheden te leren die je onder andere in de digitale wereld nodig hebt. Maar dat begint er wel mee dat we eerst iedereen achter het scherm vandaan halen. Tegelijkertijd moeten we ook leren van een paar andere landen die in vrij korte tijd de digitale vaardigheden goed in het curriculum hebben verwerkt, zoals Estland en Singapore. Daar hebben leerlingen en studenten er juist heel veel profijt van dat die digitale vaardigheden op een goede en doordachte manier onderdeel zijn geworden van het lespakket. Die twee dingen moeten dus naast elkaar bestaan. Ook voor alles wat je met AI en de digitale wereld kunt, moet je wel eerst leren lezen, schrijven en rekenen.

Minister Jetten: Volgens mij moeten we vooral ook met het onderwijsveld en studenten samen doorpraten over hoe we dit nu een goede plek geven en hoe we voorkomen dat het een blok aan het been wordt in plaats van een hulpmiddel om meer te leren, meer te kunnen innoveren en uiteindelijk een sterker land te worden.

Minister Jetten: Dat laatste doe ik ook. Die teksten komen niet zomaar uit de lucht vallen. Het begint wel met je eigen ervaring en hetgeen je wilt delen. Zo'n taalfunctie kan in mijn geval soms helpen om spelfouten eruit te halen en teksten soms net wat mooier te maken dan je zelf kunt. Maar het begint wel met wat je er menselijk instopt en wat je eruit haalt en nog een keer menselijk checkt, om zeker te weten dat wat je plaatst ook hetgeen is dat je wilt overbrengen.

Minister Jetten: We moeten altijd voorkomen dat we alle problemen van de samenleving het klaslokaal inplempen en dan tegen de leraar zeggen: lost u het maar op. Dat hebben we de afgelopen decennia veel te vaak gedaan, dus we willen echt terug naar de basis, naar basisvaardigheden, naar een uitdagende leeromgeving waar je ook veel meer ruimte aan de professional overlaat. De nieuwe leerdoelen die dit jaar zijn ingegaan, zijn al een stap de goede richting in, omdat daarvoor de afgelopen jaren goed is gewerkt aan veel meer focus en ook veel meer ruimte voor vakmanschap. Dat je daar ook de komende jaren op basis van deze PISA-score nog beter op gaat focussen, met name op rekenen, lezen en schrijven, is ook wat het kabinet betreft kraakhelder. Daar zal ook een investering bij horen, want de miljarden die we daar de afgelopen jaren extra voor hebben uitgetrokken, hebben onder andere geleid tot betere lerarensalarissen, meer mensen die kiezen voor de lerarenopleiding, meer zijinstromers die voor de klas willen gaan staan, maar ook tot veel meer gerichte inzet op bijvoorbeeld huiswerkbegeleiding, om kinderen met achterstanden te helpen om die in te lopen.

Minister Jetten: Het lijkt me uitstekend om daar bij het debat over de begroting OCW met beide bewindslieden over door te praten. Dan kan daar nog meer focus in komen. Ik vind het alleen een beetje een raar voorbeeld, want ik kan me voorstellen dat als je ergens voor een klas staat in een gebied waar de wolf voorkomt, dat dan soms ook het gesprek van de dag is. Ik kan me ook voorstellen dat dat een hele leuke manier is om het met je leerlingen te hebben over de natuur, over de wolf, over hoe je daarmee omgaat. Wil je ze afschieten omdat je er niks mee hebt of vind je het een prachtig dier dat bij de natuur hoort? Dan kun je leerlingen leren om daar met elkaar over van gedachten te wisselen, een mening te vormen en er ook op een respectvolle manier met elkaar weer uit te komen. Dan laat je juist de actualiteit mooi aansluiten op het leren van inderdaad burgerschap en jezelf ontdekken.

Minister Jetten: Zeker. Ja.

Minister Jetten: Ik werp verder alle onzinnige aantijgingen verre van me.

Minister Jetten: Het gaat om goed onderwijs. Daar hebben we al een paar jaar discussies over, met name over de omvang van de klas en hoeveel aandacht een leraar en andere onderwijskrachten kunnen geven om leerlingen het beste uit hun schoolcarrière te laten halen. Ik denk dat het per school verschillend is hoe ze dat goed kunnen organiseren.

Minister Jetten: Wij zetten ons ervoor in om het geld dat we in het onderwijs stoppen zo veel mogelijk in de klas te laten landen en niet in allerlei tussenlagen waar het blijft hangen. We hebben bijvoorbeeld ook een aparte inzet om kleine scholen in krimpgebieden te ondersteunen, zodat goed onderwijs ook dichtbij toegankelijk blijft. Maar onder de streep is, zoals ik net al uitdiscussieerde met de heer Wilders, de kwaliteit van het onderwijs het allerbelangrijkste. Of het nou een grote of een kleine school is, ik vind dat de onderwijsinspectie daar heel streng op moet toezien.

Minister Jetten: Ik denk niet dat dat altijd een causaal verband heeft.

Minister Jetten: Ik weet even niet of het door de minister of de staatssecretaris is, maar er wordt volgens mij kritisch gekeken of dat wetsvoorstel aanscherping behoeft.

Minister Jetten: Wat ons betreft komt niet alleen de evaluatie snel, maar vooral ook de opvolging die we daaraan geven en de wetswijzigingen die daarop kunnen volgen.

Minister Jetten: Er zijn behoorlijk wat gemeentes die hier echt supergoed mee bezig zijn en die samen met scholen, ouders en buurtgenoten zo veel mogelijk tegels eruit halen en groen terugbrengen, zodat schoolpleinen niet alleen groener worden maar ook veel aantrekkelijker om op te spelen, waardoor ze niet alleen gedurende de schooldag maar vaak ook de rest van de week beter kunnen worden benut. Ik zie daar niet meteen een taak voor de Rijksoverheid. Ik denk dat het onderwijsveld dit samen met lokale overheden goed kan aanvliegen. We spelen nu wel een rol door schoolbesturen en medeoverheden te helpen bij de vraag hoe de hele verduurzaming van de schoolgebouwen op een goede manier kan worden vormgegeven. Het Nationaal Klimaat Platform heeft eerder ook al met een aantal partijen een start gemaakt met het uitwerken van een programma, zodat we de komende jaren ook echt kunnen helpen bij het verduurzamen van al dat maatschappelijk vastgoed. We hebben onlangs nog met een deel van het kabinet een Catshuissessie voor de klimaataanpak gehad. Daar stond dit ook als een van de thema's op de agenda.

Minister Jetten: We kunnen een aantal dingen doen. We kunnen gemeenten en onderwijsbesturen bijvoorbeeld helpen om goede voorbeelden met elkaar te delen, maar het uitwippen van de tegels op het schoolplein en het aanplanten van meer groen gaan we niet vanuit het ministerie van OCW doen. Dat zal echt lokaal moeten gebeuren, door de mensen die samen verantwoordelijk zijn voor de schoolgebouwen en de openbare ruimte. Ik vervul daarin vanuit het kabinet graag een aanjaagfunctie, maar de uitvoering ligt echt lokaal.

Minister Jetten: Oké. We zien het voorstel tegemoet.

Minister Jetten: Wij evalueren regelmatig alle fiscale regelingen. De btw op sierteelt is een van de regelingen waarvan is gezegd dat die eigenlijk niet doelmatig is. Je kunt dat belastinggeld op een slimmere manier inzetten. Dit is dus, net als we in eerdere jaren hebben gezien, een bijstelling van de btw-tarieven die we goed te verdedigen vinden.

Minister Jetten: Dat laatste rapport ken ik niet. We hebben in de afgelopen jaren wel vaker dit soort evaluaties van het fiscale stelsel doorgevoerd. En ja, dat heeft impact op de prijs van producten, maar die prijsstijging kunnen ondernemers vaak ook goed doorberekenen aan hun klanten. Daarmee is dit heel goed te verdedigen.

Minister Jetten: Ik heb jarenlang aan de grens gewoond. Gelukkig passen we vaak een grenstoets toe om dit soort effecten in kaart te brengen. Die wegen we dan mee bij de uiteindelijke keuze. Ik heb, denk ik, toegelicht waarom we die maken. Misschien is dit dan wel een mooi bruggetje naar gezondheid. Mevrouw Teunissen maakte het al …

Minister Jetten: Dit is echt een debat dat vooral in gemeenteraden moet worden gevoerd, want wij hebben in dit land de taak van onderwijshuisvesting decentraal belegd. Via de reguliere uitkeringen krijgen gemeenten daar budgetten voor. Zij moeten samen met de schoolbesturen een goed plan maken voor zowel de nieuwbouw van schoolgebouwen als het onderhoud van bestaande gebouwen. We constateren wel — dat verschilt echt per gemeente en per scholengemeenschap — dat er soms echt sprake is van veel achterstallige problemen, dat het niet altijd financieel rond te rekenen is, en dat enige hulp in de vorm van subsidies voor dat maatschappelijk vastgoed dus nodig is. Ik verwees net al naar een eerder voorstel van het Nationaal Klimaat Platform over hoe je met het geld dat we hebben veel meer scholen zou kunnen aanpakken, en hoe je daarbij best practices deelt. Daarin spelen we dus onze rol, maar de primaire verantwoordelijkheid ligt niet bij het Rijk maar op lokaal niveau.

Minister Jetten: Ik denk dat het nooit kwaad kan om daar de medeoverheden nog een keer op aan te spreken en met hen dat gesprek te voeren. Ik heb zelf zeven jaar lang in een gemeenteraad gezeten. Daar werd er heel nadrukkelijk door de gemeenteraad voor gekozen om iets extra's te doen voor schoolgebouwen en schoolpleinen, juist ook omdat dat bijdraagt aan betere schoolprestaties. Het zou mooi zijn als dat op meer plekken gebeurt. Tegelijkertijd hebben we dus in die zin de hulpvraag gekregen: hoe kunnen we met de beschikbare budgetten er nog meer werk van maken, en er ook voor zorgen dat er een soort van vliegende brigades zijn die van schoolgebouw naar schoolgebouw kennis en expertise toepassen? Alles wat we kunnen doen om medeoverheden en onderwijskoepels daarbij te ondersteunen, zullen we natuurlijk doen.

Minister Jetten: Als hij dit nu zo concreet wil weten, overvraagt de heer Van Baarle me, maar ik denk dat de minister en de staatssecretaris u goed hebben gehoord en daar bij de begroting van OCW graag met u het debat over vervolgen.

Minister Jetten: Voorzitter. Een groene, gezonde leefomgeving gaat inderdaad ook over de vraag: hoe worden we de gezondste generatie ooit en hoe worden we gezond oud? Daar zijn een aantal vragen over gesteld. Eén daarvan ging over goede zorg voor ouderen, ook in combinatie met goede wijkverpleging en een goede plek om te wonen. Het kabinet investeert de komende jaren fors in zorgzame buurten en wijken, waarbij gemeenschapsvorming een belangrijk onderdeel is. We versterken de lokale netwerken waarbinnen mensen elkaar helpen. Begin oktober komt de Mantelzorgagenda 2027-2030 naar aanleiding van de motie-Struijs, waarin maatregelen zijn opgenomen om de positie van 5,5 miljoen mantelzorgers in ons land te versterken en de combinatie van werk en privé beter te faciliteren. We gaan binnen de Actieagenda Wonen door met de bouw van 290.000 woningen voor ouderen in de periode tot 2030. Dat doen we met name door de planvorming en realisatie van die woningen te versnellen, maar ook door echt te sturen op de realisatie van die woningen in de woondeals en via de Wet versterking regie volkshuisvesting. We hebben in ons coalitieakkoord en in deze Miljoenennota een afremming van de stijging van de zorgkosten. De zorguitgaven groeien de komende jaren nog door van 118 miljard in 2027 naar 135,7 miljard in 2031. We zijn dus niet aan het bezuinigen, maar we remmen de groei van die uitgaven af. Dat doen we ook omdat er simpelweg niet genoeg zorgprofessionals zijn om in alle zorg en ondersteuning te voorzien waar de komende jaren om wordt gevraagd onder druk van die dubbele vergrijzing. We zullen die zorg dus ook echt op een andere manier moeten inregelen, waarbij preventie en een goede gezondheidsuitkomst centraal staan, en niet zozeer het eindeloos behandelen en daarvoor betalen. Een voorbeeld daarvan is de inhaalslag die we gaan maken op de vaccinatie tegen gordelroos. Het streven is om daar al volgend jaar mee te starten met structureel 40 miljoen euro per jaar. Daarmee kunnen elk kalenderjaar mensen worden gevaccineerd die dat jaar 60 zijn geworden. Deze extra middelen zijn ook in de Miljoenennota gekomen door de inzet van de twee collega's van 50PLUS, die daar de afgelopen tijd stevig op hebben ingezet. Er werden ook een aantal vragen gesteld over het basispakket. Het basispakket is natuurlijk een heel belangrijk onderdeel van onze toegankelijke en goede zorg. Er zijn altijd suggesties en ideeën om daar weer nieuwe zaken aan toe te voegen, maar om de kosten te beheersen, is de wedervraag dan ook: wat kan er eventueel uit? Mevrouw Bikker vroeg heel specifiek naar de inzet voor vrouwen die onbedoeld zwanger zijn, hoe we de ondersteuning daar kunnen verbeteren. Er is de afgelopen jaren al een behoorlijke inhaalslag gemaakt, ook door eerdere inzet van de ChristenUnie in voorgaande kabinetten. Daardoor is er een landelijk dekkend netwerk voor keuzehulp bij onbedoelde zwangerschap. Daar kunnen mensen snel en kosteloos terecht voor hulp. Dat is soms extra ondersteuning bij het aanstaande ouderschap, maar ook een veel gerichtere aanpak vanuit het wijkteam, de jeugdgezondheidszorg of de schuldhulpverlening. Na de geboorte is er dan met het programma Kansrijke Start ook ruimte om vrouwen in een kwetsbare situatie extra te ondersteunen. Dat is dus niet alleen tijdens, maar juist ook na de zwangerschap, zodat moeders of moeders in spe zelf ook een betere afweging kunnen maken hoe ze met de onbedoelde zwangerschap willen omgaan, zij niet alleen staan in het maken van zo'n afweging en de keuze vaker serieus voor hen voorligt om de zwangerschap te voldragen en daarmee een gezin te starten of uit te breiden.

Minister Jetten: Dat is ons voorstel. We maken daar de komende jaren natuurlijk een fors totaalbedrag voor vrij. De minister gaat graag met u het debat aan bij de begroting van VWS. Als u hele concrete suggesties heeft voor hoe deze vaccinatieaanpak nog beter kan, staat zij natuurlijk open voor dat gesprek.

Minister Jetten: We gaan dat gesprek heel graag aan. Ik denk dat een halfjaar geleden mensen misschien niet hadden gedacht dat de gordelroosvaccinaties zo'n groot onderdeel zouden zijn van deze Miljoenennota, maar dat komt ook door het voortschrijdend inzicht. Als we een hele hoop ziekten en kwalen kunnen voorkomen, doen we een enorme investering in de kwaliteit van leven en kunnen we heel veel toekomstige zorgkosten vermijden. Achter de vraag wat er eventueel extra mogelijk is, zal vaak ook een financiële vraag weg komen, omdat de investeringen aan de voorkant zich niet meteen uitbetalen in besparingen. De discussie gaat dan altijd over de vraag waar die besparing dan plaatsvindt en wie daar zijn voordeel mee mag doen. Ik denk dat we nu een hele grote stap zetten met deze gordelroosvaccinatiecampagne. Laten we vooral kijken hoe we het gezond ouder worden de komende jaren in een veel bredere aanpak kunnen zetten.

Minister Jetten: Het was, denk ik, de heer Bontenbal die gisteren in antwoord op de heer Struijs zei: laten we dat bedrag dat nu in de Miljoenennota staat, niet als een soort einddoel zien. Dit is wat we sowieso op denken te kunnen halen met een betere aanpak van zorgfraude, maar het zou mij een lief ding waard zijn om daar uiteindelijk de miljarden bij te kunnen optellen die de heer Struijs al een paar keer heeft genoemd. Dat geld moet uiteindelijk namelijk gaan naar zorgprofessionals en naar betere zorg voor mensen, en niet naar een paar foute types die dat in hun eigen zak steken.

Minister Jetten: Laten we sowieso kijken hoe we binnen het programma Kansrijke Start op korte termijn al een aantal verbeteringen kunnen doorvoeren. We leggen ook heel nadrukkelijk de link met de aanpak voor veel meer woningen. De minister van Langdurige Zorg zit aan tafel bij de Taskforce Wonen, juist om ook voor specifieke doelgroepen veel meer te kunnen doen. Het aantal dak- en thuislozen in Nederland is de afgelopen jaren enorm toegenomen. Dat zet levens op de pauzestand, maar dat leidt ook tot zaken als het voorbeeld dat u noemt. Dat is natuurlijk een onbestaanbaar voorbeeld; je wil nooit dat iemand zo'n reactie krijgt als diegene in zo'n kwetsbare situatie zit. U kunt er dus op rekenen dat we in de aanpak Versnelling Woningbouw alles eraan doen om veel meer voor dit soort specifieke doelgroepen te bouwen. We gaan gewoon kijken hoe we binnen de aanpak Kansrijke Start al tot een beter landelijk dekkend netwerk kunnen komen.

Minister Jetten: Dank voor deze vraag; hiermee kan ik meteen even een misverstand van eerder vandaag wegnemen. Ik zei "vrouwen en andere minderheden", maar dat is natuurlijk een heel rare uitspraak, want vrouwen zijn volgens mij in de meerderheid in dit land. Als we heel eerlijk zijn, zijn ze vaak ook de baas, en zo hoort het ook. Dat geldt ook voor deze aanpak.

Minister Jetten: Wij hebben vorige week of twee weken geleden als kabinet de Emancipatienota vastgesteld. Daarin heeft de staatssecretaris van OCW een echt heel uitvoerige en ambitieuze agenda uitgerold, waarmee in de volle breedte wordt gewerkt aan emancipatie. Dat gaat om de lhbti-gemeenschap, dat gaat om religieuze minderheden, maar dat gaat zeker ook over de positie van vrouwen in Nederland. Dat moet in de volle breedte. Dat gaat over gelijke beloning voor gelijk werk, dat gaat over toegang kunnen krijgen tot beeldbepalende posities, dat gaat over het wetsvoorstel dat de minister van Werk en Participatie onlangs naar de Raad van State heeft gestuurd om die bijna gratis kinderopvang mogelijk te maken. Dat gaat om allerlei barrières die vrouwen in Nederland nog veel te vaak ervaren om op een gelijkwaardige manier mee te kunnen doen en die gendergap ook weer te kunnen dichten. Het kan namelijk niet zo zijn dat Nederland ... Ik zag dat we op dat lijstje rondom de positie van Zimbabwe en Mozambique staan; dan hebben we echt wel weer een inhaalslag te maken de komende jaren. De staatssecretaris van OCW houdt ons daarin allemaal heel scherp, maar het is ook mooi dat nu twee mannen daarover staan te debatteren, want het is vooral ook aan de mannen om plaats te maken en de positie van vrouwen te helpen versterken.

Minister Jetten: Nee. Er is geen sprake van uitstel van het nieuwe systeem richting gratis kinderopvang. Daar zijn we volop mee bezig. Dat werd ook hoog tijd, want de afgelopen jaren is dit al zo vaak beloofd. Nu gaan we het ook daadwerkelijk doen. We hebben wel een iets lager ingroeipad van de financiën die daarbij komen kijken. Dat vinden we verantwoord in het licht van deze Miljoenennota, maar ook omdat we, natuurlijk met de sector samen, ervoor willen zorgen dat de sector het ook aankan om naar dat nieuwe systeem te gaan. In die Nota Emancipatie zult u ook zien dat we heel veel lessen uit binnen- en buitenland hebben benut. Ik denk dus dat u hierover een heel mooi notaoverleg of een plenair debat kunt aangaan. Als we die Emancipatienota van de staatssecretaris de komende jaren gewoon ter hand nemen, dan ben ik ervan overtuigd dat we zowel qua ranking voor vrouwen als wat betreft de lhbti-gemeenschap weer de weg naar boven gaan vinden.

Minister Jetten: Zeker.

Minister Jetten: Wij zijn van mening dat we mensen voor een deel van de zorg een iets grotere eigen bijdrage kunnen vragen. Het gaat dan om mensen die zich dat kunnen veroorloven vanwege hun inkomens- of vermogenspositie. Daarmee kunnen we de mensen die dat niet kunnen, gericht ondersteunen.

Minister Jetten: Er zijn ook heel veel Nederlanders die zeggen: vroeger betaalde ik dat allemaal zelf; nu wordt het vergoed en maak ik daar gebruik van, maar ik zou me dat prima zelf kunnen veroorloven in een solidair stelsel. Daarnaast is er echt heel veel te winnen door de zorg in de wijk slimmer te organiseren. De heer Dijk kent ook de voorbeelden waarin veel te veel verschillende organisaties in hetzelfde postcodegebied bezig zijn. Dat is ontzettend zonde van de organisatiekracht en ontzettend zonde van alle professionals die daar bezig zijn. Als we dit met elkaar slimmer en beter aanpakken, kunnen we ervoor zorgen dat de zorg in de wijk betaalbaar en toegankelijk blijft, en dat we vooral de mensen extra helpen die die hulp meer nodig hebben dan u of ik die misschien nodig hebben in de toekomst.

Minister Jetten: We willen perverse financiële prikkels uit het systeem halen, zodat het geld dat we in de zorg steken, daadwerkelijk leidt tot goede en toegankelijke zorg. Daar werken we aan. Dat doen we ook vanuit het besef dat we de zorg in de komende jaren, vanwege een toenemende dubbele vergrijzing en een tekort op de arbeidsmarkt, op een andere manier zullen moeten organiseren om ervoor te zorgen dat iedereen die daar recht op heeft, die dat nodig heeft, op een goede manier zorg kan ontvangen.

Minister Jetten: Dingen laagdrempelig en efficiënt organiseren is altijd een goed idee, dus daar kijken we graag naar. In bredere zin bekijken we überhaupt graag hoe je van behandelen veel meer naar een preventieve aanpak in de gezondheidszorg gaat. Dat is de hoofdroute die beide ministers van VWS aflopen, zowel in de care als in de cure.

Minister Jetten: Het klinkt mij logisch in de oren dat je op één plek meerdere vaccinaties kan krijgen. Dat scheelt wellicht een hoop tijd en werk, niet alleen voor de mensen die de vaccinatie willen, maar ook voor de mensen die het moeten uitvoeren. Ik stel voor dat bij de begroting van VWS met de betrokken ministers wordt doorgepraat over hoe dit eventueel ook in Nederland is vorm te geven.

Minister Jetten: Langer in goede gezondheid leven gaat niet alleen maar over fysieke gezondheid, maar zeker ook over mentaal welzijn. Als we hier de komende tijd samen werk van gaan maken, laten we dan vooral ook de gemeenschapsbenadering erbij pakken. Wat kan je doen aan medische ingrepen, vaccinaties, een gezonde levensstijl et cetera om een hele hoop ziekte te voorkomen? Maar de vraag is vooral ook: hoe breng je mensen samen? Ik denk dat dat heel erg belangrijk is.

Minister Jetten: We vinden het belangrijk dat werken loont. Dat heb ik ook gisteren bijna alle fracties horen zeggen. De arbeidskorting is vaak een goede manier om dat voor elkaar te krijgen. Ook wat betreft de invulling van het koopkrachtpakket gaan we, als er alternatieve ideeën zijn, graag het gesprek aan met de Kamer, maar dat doen we wel vanuit de gedachte dat werkenden er echt op vooruit moeten gaan de komende jaren.

Minister Jetten: Die oproep van mevrouw Bikker is helder. Dat was die gisteren ook al. Ik denk ook dat er niet per se iemand in de Kamer getrouwd is met het middel van de arbeidskorting. Ten aanzien van het effect van het koopkrachtpakket gaat het veel meer om de volgende vraag: leidt dit er uiteindelijk toe dat werkenden er meer op vooruitgaan en dat het, ongeacht of het gaat om een eenverdiener of om een tweeverdiener, aantrekkelijker is om die extra uren te maken, bijvoorbeeld zodat je gewoon meer geld overhoudt aan het einde van de maand? Dat kan ook met andere middelen; die arbeidskorting kan nooit een doel op zich zijn.

Minister Jetten: Dat klopt. We willen naar een simpeler belastingsysteem met minder toeslagen en minder uitzonderingen en met een uniformering van allerlei begrippen, zodat regelingen simpeler, makkelijker en beter uitvoerbaar worden. Maar je wordt elk jaar in de zomer ook geconfronteerd met de voorspelling van de koopkrachtontwikkeling voor het komende jaar; dan moet je het doen met de knoppen die je hebt. Vandaar de invulling van het koopkrachtpakket zoals dat nu, bij deze Miljoenennota, voorligt. Tegelijkertijd zijn de minister en de staatssecretaris van Financiën natuurlijk bezig met het uitrollen van een agenda die veel meer op de lange termijn is gericht om tot die fiscale versimpeling te komen.

Minister Jetten: De minister en de staatssecretaris gaan hierover bij de Algemene Financiële Beschouwingen ook heel graag met u de diepte in. Een lamme knop willen we allemaal niet. Zoiets moet wel zijn doel blijven dienen. Het doel is dat werken in dit land meer moet lonen en dat uiteindelijk het hele fiscale stelsel simpeler wordt, niet alleen zodat mensen thuis het begrijpen, maar ook gewoon om de uitvoering beter te krijgen.

Minister Jetten: Die vraag kan ik gewoon kort met ja beantwoorden.

Minister Jetten: Het is altijd goed om met goeie voorlichting ook drugsgebruikers in Nederland te wijzen op de risico's van dat drugsgebruik en de bredere impact daarvan. De harde realiteit is natuurlijk wel dat die zeer goed georganiseerde criminelen — die drugskartels, waar het hier eigenlijk over gaat — niet zozeer alleen voor de Nederlandse markt produceren en verhandelen maar voor de hele internationale markt. Het gaat echt om grote, internationale, goed georganiseerde criminaliteit, die ook in Nederland serieus voet aan de grond heeft en waarbij de onderwereld en de bovenwereld steeds meer met elkaar vermengd raken. Dat moeten we dus ook keihard aanpakken. We hebben daarvoor een aparte Taskforce Ondermijning, waar de minister van JenV alle betrokken collega's in het kabinet steeds bij trekt om op elke mogelijke manier deze criminele organisaties op te jagen, aan te pakken en te ontmantelen. Laat ik hier naar aanleiding van Overasselt ook het volgende zeggen. Het was natuurlijk vooral vreselijk dat daar die beveiliger die nacht het leven heeft gelaten — velen hier hebben ook al het medeleven met de nabestaanden geuit — maar we hebben daar tegelijkertijd ook laten zien dat onze veiligheidsdiensten dan zeer professioneel in actie komen om in dit geval deze bende op te rollen. We zullen zeker ook niet rusten totdat we alle opdrachtgevers op het spoor zijn en achter de tralies krijgen.

Minister Jetten: Het gaat om de vraag: hoe haal je het verdienmodel bij die criminele organisaties weg? Het beleid van dit kabinet is een keiharde aanpak van die criminele organisaties. Dat is de inzet van het kabinet.

Minister Jetten: Voor alle voorbeelden die de heer Wilders net noemde, geldt dat het allemaal verboden is. Daar geldt dus voor dat daar altijd opsporing op wordt gezet als dat kan, of dat nou gaat over de verkoop via Snapchat of WhatsApp of over een van de andere zaken die de heer Wilders noemde. Het mag volgens de wet niet. Dat betekent dat het moet worden aangepakt. Dan had ik nog een …

Minister Jetten: Ja, komt eraan.

Minister Jetten: Ja, dat is vreselijk. Ze worden inderdaad alleen maar jonger en jonger. Vaak hoor je ook dat de daders, in dit geval soms 12-jarigen, geen idee hebben wat ze hebben bezorgd, maar wel weten dat ze er een mooi bedrag voor kregen, wat inderdaad aantrekkelijker is dan een gemiddeld bijbaantje. Ik ben het dus zeer met de heer Dijk eens dat dit een hele goede aanpak vraagt, niet alleen maar in de harde opsporing en handhaving, maar ook veel meer preventief, zeker als het om deze hele jonge leeftijd gaat. Dat is ook onderdeel van de aanpak van die Taskforce Ondermijning. Ik denk dat daar ook al het een en ander over in de begroting JenV staat, maar ik stel voor dat we de zojuist door de heer Wilders gevraagde brief wat uitbreiden met het thema dat de heer Dijk nu aansnijdt.

Minister Jetten: Ja, precies. Ik kom bij een paar hele concrete vragen daarover. Het onlinemeldpunt discriminatie is ontzettend belangrijk om veel meer meldingen in kaart te brengen en daarmee ook het landelijk stelsel van antidiscriminatievoorzieningen te helpen om z'n werk goed te kunnen doen. De heer Dassen wees op een bezuiniging, maar dat is nog een oude taakstelling op de subsidies zoals die door het vorige kabinet is doorgevoerd. Dit kabinet werkt onder leiding van de staatssecretaris van EZK aan een betere aanpak voor het tegengaan van discriminatie en online haat via socialmediaplatformen. Binnenkort komt ook het volgende overkoepelende programma tegen discriminatie, zeg ik richting de heer Van Baarle. Hij heeft een motie hierover in de Kamer aangenomen gekregen in februari. Dat is de basis voor de vernieuwde aanpak die binnenkort naar uw Kamer toe komt. Daar worden ook alle aanbevelingen uit het eindrapport van de Staatscommissie tegen Discriminatie en Racisme bij betrokken; dat is het eindrapport dat in juni is verschenen. We zijn ondertussen al volop bezig, onder andere met het oprichten van een landelijke stichting voor antidiscriminatievoorzieningen, om dat netwerk aanzienlijk te versterken. De minister van BZK is bezig met het uitbreiden van de Algemene wet gelijke behandeling naar al het overheidshandelen, zodat burgers ook klachten tegen discriminatie door de overheid veel beter kunnen voorleggen aan het College voor de Rechten van de Mens. Ook hebben we uitvoering gegeven aan het advies van de staatscommissie om de Discriminatietoets Publieke Dienstverlening zo breed mogelijk beschikbaar te maken. Daarnaast starten binnenkort verschillende campagnes om de bekendheid van de antidiscriminatieaanpak te vergroten, ook met verschillende publiekscampagnes en speciale podcasts die daarover gaan, om zo de drempel te verlagen om je te melden in het geval van discriminatie, in welke vorm dan ook, en om daarmee tot een veel betere en sluitende aanpak te komen. In het coalitieakkoord en in de uitwerking daarvan is ook afgesproken dat we dat ook gericht toespitsen op de verschillende vormen van discriminatie en racisme die we in dit land zien, of dat nou antisemitisme, islamofobie of homohaat is. Dat vraagt soms ook een aparte aanpak, zodat je ook echt de groepen of de individuen die daarmee worden geconfronteerd extra kan beschermen en kan versterken. Dat vraagt soms ook gewoon een keiharde aanpak van de mensen die hier verantwoordelijk voor zijn, of het nou op de arbeidsmarkt of de woningmarkt, in het onderwijs, in voetbalstadions of daarbuiten is. Ik denk dat heel veel Nederlanders elke dag worden geconfronteerd met discriminatie en racisme, puur vanwege hun afkomst, achternaam of huidskleur. Dat mogen wij echt niet pikken, want al die Nederlanders horen erbij. We missen ook gewoon heel veel potentieel in onze samenleving als we hier niet beter tegen optreden.

Minister Jetten: Dat wordt onderdeel van de nieuwe nationale aanpak. Dat is namelijk ook op basis van de aanbevelingen en adviezen die we hebben gekregen om ook voor deze specifieke vormen van racisme en discriminatie gerichte maatregelen te treffen, zoals dat ook effectief is bij het bestrijden van antisemitisme, homohaat en andere vormen van discriminatie.

Minister Jetten: Dan zou ik de heer Van Baarle willen vragen om later dit jaar onze nieuwe aanpak te beoordelen op zijn merites. Dan zal hij zien dat we niks wegmoffelen. We nemen daarin gewoon de maatregelen die we moeten nemen om ervoor te zorgen dat elke Nederlander op zijn bijdrage aan het land wordt beoordeeld, niet op zijn afkomst of op zijn geloof. Dat geldt ook voor de aanpak van moslimdiscriminatie. Daarvoor zullen in die aanpak herleidbare acties zitten.

Minister Jetten: Omdat we deze aanpak goed vorm kunnen geven met de middelen die we hebben. We zorgen ook voor een betere wettelijke verankering van een aantal mensen die op dit vlak heel goed werk doen, zoals de nationaal coördinator. Hij heeft de afgelopen jaren, vaak ook tegen de storm in, zijn werk gedaan. Ik kijk even naar de minister, maar volgens mij komt het nog voor de jaarwisseling. U kunt het dus op hele korte termijn bespreken met het kabinet.

Minister Jetten: Nee. Een van de adviezen van de afgelopen jaren was dat het heel nuttig is dat je als burger bij het College voor de Rechten van de Mens je vraag of klacht kwijt kan als je denkt dat de overheid zich naar jou toe niet goed heeft opgesteld, juist omdat de overheid de afgelopen decennia vaak zelf schuldig was aan discriminatie. Dat helpt om iedereen in het land goede rechten en goede mogelijkheden tot advisering te geven. Juist door toe te werken naar een landelijke stichting voor antidiscriminatievoorzieningen zorgen we ervoor dat er veel meer één lijn komt, met één laagdrempelig loket waar mensen terechtkunnen. Dan worden ze beter geholpen dan als we alles los organiseren.

Minister Jetten: De nationale aanpak tegen racisme en discriminatie is helemaal niet gericht op meer instanties of meer loketten, maar op een veel betere bestrijding van racisme en discriminatie. Daar hoort ook een aanpak bij van discriminatie die, onbewust dan wel bewust, door de overheid zelf wordt gepleegd.

Minister Jetten: Dat klopt.

Minister Jetten: De heer Dassen zei gisteren dat dit kabinet daarop bezuinigt. Dat doen we dus niet. Het is iets wat al was doorgevoerd. De staatssecretaris van EZK en de minister van BZK zullen ook zeker in de antidiscriminatieaanpak kijken hoe we onlineracisme, -discriminatie en -haat veel effectiever kunnen aanpakken in aanvulling op dat online meldpunt.

Minister Jetten: Dat lijkt me dan een uitstekend onderdeel van het debat over de begroting van JenV, maar de echte aanpak zat natuurlijk voor een deel in de interruptie van de heer Dassen zelf: ervoor zorgen dat we de Europese wet- en regelgeving goed toepassen en de socialmediaplatforms dwingen om te doen wat ze moeten doen, namelijk modereren van de onlinecontent en het actief verwijderen van content die discriminerend of hatelijk is.

Minister Jetten: Ik heb vrij snel daarna al aangegeven dat mijn eerste woordkeuze te licht was. Ik ben zelf naar Engelen gegaan en heb met verschillende van die inwoners thuis aan de keukentafel gesproken. Wat daar is gebeurd, is een vorm van straatterreur, intimideren van buurtgenoten met teksten op muren en garagedeuren, in het water duwen van een auto en op allerlei andere manieren, via whatsappgroepen en noem maar op, buurtgenoten die pleiten voor een vredige manier van samenleven het leven echt zo zuur mogelijk maken. Het is totaal niet te pruimen en niet acceptabel wat daar is gebeurd. Gelukkig zijn de daders ook vrij kort daarna opgespoord en gearresteerd. Voor zover de veiligheidsdiensten dat nu kunnen vaststellen, is hier geen sprake geweest van georganiseerd rechts-extremistisch geweld, maar waren dit een aantal dorpsgenoten die dachten dat ze met geweld en intimidatie hun zin konden doordrijven in een hele verhitte discussie, in dit geval in Engelen, over een noodopvanglocatie die daar moest komen. Ik ben heel blij dat de politie er daar in is geslaagd de daders op te sporen en vast te zetten.

Minister Jetten: We moeten heel precies zijn. In dit specifieke geval in Engelen is vastgesteld dat het ging om een aantal individuen die dit hebben gedaan. Die zijn gericht opgespoord en opgepakt. Bij een aantal andere rellen rondom asiellocaties waren mensen uit het extreemrechtse milieu aanwezig bij demonstraties en hebben zij vaak ook een rol gespeeld bij het uit de hand lopen van die demonstraties. We moeten daarbij ook bouwen op de veiligheidsdiensten, die tot nu toe hebben geconstateerd dat er vanuit die groepering geen sprake was van een georganiseerd karakter. Dat maakt de aanpak overigens nog ingewikkelder, want we zijn met de veiligheidsdiensten continu bezig om een aantal van die groeperingen heel goed in de gaten te houden en te voorkomen dat daar allemaal extreme daden uit voortkomen. Tegelijkertijd is het voor burgemeesters en lokale veiligheidsdiensten ook een enorme opgave, omdat dit zich vermengt met inwoners van die locaties die vaak om andere redenen actie gaan voeren en gaan demonstreren. In die mengeling ontstaat er vaak een giftige cocktail. We moeten ervoor zorgen dat we burgemeesters, politie en veiligheidsdiensten veel beter bijstaan in de effectieve aanpak hiervan, want die vermenging is heel risicovol. Dat is zeker verschrikkelijk voor de paar mensen die daar de afgelopen zomer de meeste last van hebben gehad. In het geval van Engelen en een paar andere plekken zijn buurtbewoners geïntimideerd. In een aantal gevallen betreft het ook mensen die al in een opvanglocatie zaten en daar doodsangsten hebben uitgestaan, omdat buiten een demonstratie op een gewelddadige manier uit de hand liep en brand werd gesticht. Het was op een gegeven moment niet meer veilig voor de mensen die tijdelijk in die opvanglocatie waren gehuisvest dan wel de medewerkers daar.

Minister Jetten: Dat ben ik eens met mevrouw Teunissen. Voorzitter. In ditzelfde blok heb ik nog een aantal vragen over asiel en migratie. Nederland zit in een Europese kopgroep, niet alleen om de implementatie van het Europees Migratiepact zo goed mogelijk vorm te geven, maar ook om te kijken hoe we in breder internationaal verband onze migratieafspraken meer bij de tijd kunnen brengen. Dat doen we volgens een aantal stappen. De belangrijke, grote stap die onlangs is gezet, is de interpretatieve verklaring bij het EHRM in Straatsburg. Het kabinet heeft daar samen met andere landen een rol gespeeld in de discussie om tot deze verklaring te komen. Daarnaast hebben we in VN-verband onderhandeld over een nieuwe interpretatie van het Global Compact for Migration. Bij een aantal concrete gevallen zien we dat rechters al op een andere manier rekening houden met deze verklaring. Dat leidt langzaamaan tot de gewenste beweging. Het kabinet werkt daarnaast aan het verder operationaliseren van een aantal innovatieve oplossingen, zoals de terugkeerhubs buiten het EU-grondgebied. Dat doen we samen met een vijftal landen die ook in die Europese kopgroep zitten. Daarmee willen we stappen zetten richting een effectiever, toekomstbestendig en humaan mondiaal migratiesysteem. In november organiseert Nederland een high-level round table, in goed Nederlands. Dat wordt de eerste keer dat er weer echt op goed niveau met beleidsmakers uit allerlei landen wordt gesproken over beter internationaal migratiebeleid. Deze high-level meeting is bedoeld als een opmaat voor een nieuwe internationale asieltop, waarin opvanglanden, transitlanden, landen van herkomst en donorlanden gezamenlijk kunnen spreken over een betere en effectievere internationale aanpak. In de tussentijd zitten we natuurlijk niet stil. In artikel 14 van de Rijkswet op het Nederlanderschap staan een aantal gronden waarop dat Nederlanderschap kan worden ingenomen. Er loopt op dit moment een WODC-onderzoek naar de mogelijkheden en de risico's van intrekking bij andere ernstige misdrijven binnen het Europees Verdrag inzake nationaliteit. De Kamer zal zo snel mogelijk worden geïnformeerd over de uitkomsten van het onderzoek, zodra die er zijn, en ook over eventuele mogelijkheden die het kabinet ziet tot aanpassing van die Rijkswet. In de tussentijd doen we er alles aan om veelplegers veel beter aan te pakken. Veroordelingen tijdens de procedure worden bijvoorbeeld zwaarder meegewogen in het besluit over de asielaanvraag. Asielzoekers die op de zogeheten Top X-lijst staan, worden strenger aangepakt. Daarbij wordt ook meer rekening gehouden met recidive. Asielzoekers die stelselmatig overlast veroorzaken in het ov, bijvoorbeeld door zwartrijden maar vaak ook echt misdragingen in het ov, krijgen sneller een reisverbod. We breiden het aantal verscherpttoezichtlocaties uit en ook het aantal vrijheidsbeperkende procesbeschikbaarheidslocaties, zodat we die systematische overlastgevers veel harder kunnen aanpakken en zij waar mogelijk sneller in vreemdelingenbewaring worden genomen en sneller worden uitgezet. Daarvoor geldt ook dat we de DTenV, de Dienst Terugkeer en Vertrek, versterken. Dat doen we met extra middelen in deze begroting, maar ook met betere samenwerking en afspraken met derde landen over de terugname van onderdanen en met binnen Europa een betere naleving van de Dublinafspraken, onder andere dus door de gesprekken die we al succesvol gevoerd hebben met Griekenland en die nog bezig zijn met Italië. Voorzitter, daarmee de vragen op dat punt.

Minister Jetten: Het is nog maar de vraag of dat niet gaat lukken, omdat juist ook in veel landen van herkomst en transitlanden ook echt de noodzaak wordt gezien om tot nieuwe migratieafspraken te komen. We zijn natuurlijk met de EU-lidstaten de afgelopen maanden heel druk geweest om dat Migratiepact in te voeren. We leren elke dag hoe we dat op een zo goed mogelijke manier kunnen toepassen. Dat geeft ons nu ook meer tijd en ruimte om de blik buiten Europa te richten en daar het gesprek over te starten met andere landen en regio's. Daarom denk ik dat het ook goed is dat Nederland in november de organisator is van dat gesprek, want dan bepalen we ook zelf voor een heel groot deel de agenda maar ook de vervolgstappen die daaruit moeten gaan volgen.

Minister Jetten: Het heeft soms ook even tijd nodig voordat bijvoorbeeld de interpretatieve verklaring leidt tot nieuwe jurisprudentie. Er lopen ook verschillende hoger beroepen om die route helemaal uit te benen. De Europese Commissie legt nu extra druk op een paar EU-lidstaten dat we nu het Migratiepact hebben en dat Dublin en een paar andere zaken onderdeel daarvan zijn. We verwachten op relatief korte termijn ook echt een aantal positieve doorbraken, die daarmee ook deze koerswijziging gaan bestendigen.

Minister Jetten: We zullen u meteen op de hoogte brengen nadat de bijeenkomst in november heeft plaatsgevonden.

Minister Jetten: Op de eerste plaats doen rechters ook gewoon hun werk. Zij toetsen inderdaad op de wet- en regelgeving die we hebben. Zoals ik net ook zei, zijn er ook nog hogere beroepen in het kader van de nieuwe interpretatieve verklaring. Als het gaat om de internationale samenwerking, heeft de minister als lid van de Europese kopgroep onlangs nog in Kopenhagen een bijeenkomst gehad van ministers van Asiel en Migratie om te kijken welke volgende stappen we kunnen zetten in het realiseren van terugkeerhubs buiten de EU. Een van de redenen waarom we ontwikkelingssamenwerking intensiveren, is dat dat soms nodig is als sleutel richting betere afspraken met landen van herkomst, onder andere voor betere opvang in de regio, zoals het Midden-Oosten en Afrika, om een levensgevaarlijke vlucht richting Europa eigenlijk overbodig te maken door bijvoorbeeld in het Grote Merengebied in Afrika veel betere opvang te helpen financieren. Hetzelfde geldt voor het Midden-Oosten, waar natuurlijk veel oorlogen leiden tot de vlucht van miljoenen mensen. Maar ik noem ook de samenwerking met Syrië, waar onlangs de minister van Asiel en Migratie en de minister van Buitenlandse Zaken zijn geweest. Dat zegt: wij willen best samenwerken met Nederland en andere Europese landen om terugkeer van Syriërs die daar vrijwillig voor kiezen beter te faciliteren. Maar dat wordt echt een stuk makkelijker als we dan ook meehelpen te investeren in de wederopbouw van het land.

Minister Jetten: Dit is ook echt de volgende stap richting een hele nieuwe internationale aanpak van migratiestromen. Dat is ook onder andere de reden waarom we die bijeenkomst in november organiseren. Voorzitter. Dan internationaal. Oekraïne …

Minister Jetten: Het zijn gezellige APB, voorzitter. Oekraïne krijgt onze steun en blijft ook onze onvoorwaardelijke steun houden. Dat is nodig gezien de voortdurende Russische aanvallen op militaire en civiele doelen. De druk op Rusland moet maximaal hoog blijven om het te dwingen naar de onderhandelingstafel te komen. Daarvoor zijn onder andere sancties nodig en een continue uitbreiding van het Europese sanctiepakket. Daarnaast is het belangrijk om voort te bouwen aan de militaire steun. Daarbij hebben we continu contact met Oekraïne over waar zij de meeste behoefte aan hebben en wat het meest noodzakelijk is. Dat doen de minister van Defensie, de minister van Buitenlandse Zaken en ikzelf. Dat doen we ook door de samenwerking met de Oekraïners verder te intensiveren. Daaronder valt de nieuwe Anti-Ballistic Missile Coalition, waarin Nederland met een tiental andere landen — ook Nederlandse bedrijven zijn betrokken — een sleutelrol speelt om nog betere drones en raketten voor Oekraïne te produceren waarmee het zichzelf kan verdedigen tegen die Russische agressieoorlog. We hebben ook de niet-militaire steun opgehoogd om daarmee Oekraïne met name goed de winter door te helpen en verlichting te geven bij hele zware humanitaire situaties in het land zelf. Nederland speelt een belangrijke rol in de accountability, namelijk het opsporen van Russen die verantwoordelijk zijn voor de straffeloosheid en de misdaden die in Oekraïne plaatsvinden. We zijn onder andere bezig om in Den Haag een speciaal agressietribunaal op zetten waar Russen kunnen worden vervolgd. We spelen een grote rol in het terughalen van ontvoerde kinderen, die vanuit Oekraïne illegaal naar Rusland zijn gehaald. We doen daarbij ook steeds een beroep op onze Europese bondgenoten om zelf ook meer te doen. Nederland behoort nu tot de top van landen die financiële en militaire steun geven. Dat doen we zelf, bilateraal, maar dat doen we ook via de Europese lening. Het is mooi om te zien dat nu ook Canada daar een belangrijke rol in wil spelen. Maar er zijn nog genoeg Europese bondgenoten die hierin een been bij kunnen trekken en zelf ook bilateraal meer kunnen en moeten doen. Als het gaat om dat internationale bondgenootschap, dan blijven we inzetten op de NAVO en de trans-Atlantische band als belangrijke en essentiële basis voor onze veiligheid. Dat neemt niet weg dat we daarnaast ook met onze Europese partners, zowel binnen als buiten de EU, de Europese poot binnen de NAVO verder aan het versterken zijn. Dat doen we onder andere ook met de JEF-landen in het noordelijk deel van Europa, waar we een aantal hele intensieve programma's hebben om dat noordelijk deel van de Atlantische regio zelf goed te kunnen beschermen. In de komende maanden staan de onderhandelingen over de volgende Europese begroting hoog op de agenda, waarbij Nederland met een aantal andere modernisten inzet op een begroting die echt gericht is op de toekomstige uitdagingen zoals veiligheid, concurrentievermogen, de aanpak van klimaat en een stevig, effectief asielbeleid. Die onderhandelingen zijn volop gaande. Het zal aan het eind van het jaar een aantal zeer zware Europese toppen vergen om daarin tot een akkoord te komen. De heer Stoffer vroeg specifiek naar de inzet van Nederland als het gaat om het tegengaan van christenvervolging. Wereldwijd is dat helaas een realiteit voor meer dan 300 miljoen mensen. Die vrijheid van religie en levensovertuiging is echt een prioriteit in het Nederlandse mensenrechtenbeleid. We agenderen dat regelmatig tijdens werkbezoeken. Dat doen we ook in EU-verband en in VN-verband, waarbij we ook spreken met lokale christelijke gemeenschappen en religieuze leiders. We leveren ook financiële steun aan een hoop lokale maatschappelijke organisaties. We zullen volgende week tijdens de Algemene Vergadering van de VN in een aantal bilaterale contacten met specifieke landen aandacht vragen voor het tegengaan van christenvervolging in die landen.

Minister Jetten: Ja, EU en internationaal. Daar ben ik nu bijna doorheen, maar ik zie een interruptie komen …

Minister Jetten: Voorzitter. Dan tot slot. Er zijn een aantal vragen gesteld over de Nederlandse inzet in het Midden-Oosten. Wat daar op dit moment gebeurt in Gaza en op de Westbank houdt velen in Nederland bezig, ook dit kabinet. In plaats van dat we met een staakt-het-vuren voortgang boeken richting een fatsoenlijke tweestatenoplossing, zien we dat er dagelijks fors grenzen worden overschreden. De gruwelijke aanslag van Hamas op 7 oktober is nu bijna drie jaar geleden. Het conflict is nadien verder geëscaleerd. Op tal van vlakken heeft dat geleid tot verschrikkelijk leed van heel veel onschuldige burgers. We zijn daarbij niet naïef over de dreiging die continu uitgaat naar veel van de landen in de regio, en zeker naar al die onschuldige inwoners. We moeten echt met elkaar als internationale gemeenschap optreden tegen schendingen van het internationaal recht. De regels die we met elkaar hebben afgesproken, kunnen we namelijk niet selectief toepassen. Het internationaal recht werkt voor iedereen of het werkt voor niemand. Nederland conformeert zich aan oordelen van het Internationaal Gerechtshof en het Internationaal Strafhof, welk land het ook betreft. Daarom willen we dat het staakt-het-vuren goed wordt nageleefd, niet alleen in Gaza, maar ook in Libanon. We willen ook dat de situatie op de Westbank aanzienlijk verbetert. Dat betekent inzetten op de ontwapening van Hamas, maar ook het tegengaan van misdaden van het Israëlische leger of gewelddadige kolonisten. Het betekent ook dat we volop blijven inzetten op een levensvatbare Palestijnse staat waarin Hamas geen rol speelt. We gebruiken daarvoor de dialoog met Israël vanuit de historische relatie die onze landen hebben, maar alleen praten leidt niet tot de gewenste veranderingen. Daarom nemen we ook maatregelen. Zo geven we internationaal het voorbeeld met nationale maatregelen tegen producten uit illegale nederzettingen. Die worden volgende week in Nederland van kracht. U heeft vorige week gezien dat een grote groep andere landen zich nu achter deze Nederlandse inzet schaart. Wat ons betreft is dat ook goed en nodig, want veel liever komen we hier tot een goede Europese aanpak waar alle EU-lidstaten zich aan confirmeren. Dat geldt ook voor de sancties tegen gewelddadige kolonisten en tegen twee Israëlische ministers die mensonterende uitspraken over Palestijnen hebben gedaan. De minister van Buitenlandse Zaken zet zich ook in Europees verband in om de koers van de huidige Israëlische regering te wijzigen, onder andere met de inzet op het associatieverdrag tussen de EU en Israël. Tegelijkertijd zien we natuurlijk ook dat de Israëlische bevolking nog altijd onder grote veiligheidsrisico's leeft. Dat komt onder andere door Hamas, maar ook door allerlei satellietgroepen, die vaak door Iran gesteund worden. Daarom heeft Nederland zich ook hard ingezet voor het opnemen van de Iraanse Revolutionaire Garde op de Europese sanctielijst. Maar we ondersteunen ook de Palestijnse Autoriteit, zodat zij zonder enige rol van Hamas kunnen zorgen voor fatsoenlijke dienstverlening naar Palestijnen op de Westbank en uiteindelijk ook in de Gazastrook.

Minister Jetten: Ja.

Minister Jetten: Dat doen we continu. De realiteit is dat een aantal Europese landen gewoon niet op dit standpunt staat, dus dat vraagt heel veel praten en met elkaar kijken hoe we de situatie daar echt kunnen verbeteren. Ik denk dat we nu met deze nationale maatregelen tegen producten uit de illegale nederzettingen een belangrijk moment hebben bereikt, zeker ook omdat zo veel andere landen daarin volgen. Uiteindelijk is het doel natuurlijk om de situatie op de grond te verbeteren. Daarnaast zetten we ons er in EU-verband voor in om de druk op Hamas en andere terreurorganisaties heel groot te houden. Dan gaat het zowel om de individuele leiders van die organisaties als die organisaties als geheel.

Minister Jetten: Daar zit natuurlijk ook de crux: hoe kun je in EU-verband en in internationaal verband effectieve druk uitoefenen op de regering? Ook in Israël heb je vele onschuldige inwoners die daar veel maatschappelijk debat met elkaar voeren over de koers van de regering en de impact die dit heeft op de veiligheid van het land en de stabiliteit van de regio. We trekken zo veel mogelijk Europees op, maar dat is wel een kwestie van lange adem.

Minister Jetten: Wij hebben dat wetsvoorstel nu ook daadwerkelijk uitgewerkt. Dat gaat binnenkort in. Dat is dus een zeer serieuze stap. Daarnaast hebben we ons de afgelopen tijd extra ingezet voor betere humanitaire hulp voor de mensen die dat nodig hebben. Dat doen we deels met directe financiering en deels door samen te werken met andere partnerlanden in de regio om zo veel meer effect op de grond te kunnen organiseren. Uiteindelijk is het toch het meest effectief om dat als EU gezamenlijk te doen. Vandaar dat we daar onze inzet continu op richten.

Minister Jetten: Wat we ook doen in het licht van de motie-Teunissen, is nieuwe materieelaankopen per geval extra zorgvuldig wegen. Defensie onderzoekt de mogelijkheden en kijkt of er in de komende tijd geschikte alternatieven te vinden zijn. Daarbij geldt dat voor een aantal van deze materialen binnen Nederland of binnen Europa nu geen andere leveranciers beschikbaar zijn, terwijl we wel aan onze NAVO-verplichtingen moeten voldoen. We kijken echter breed welke alternatieven er op korte termijn mogelijk zijn.

Minister Jetten: Maar wat we gezamenlijk doen, is continu inzetten op een goede tweestatenoplossing, waarbij een veilig Israël kan bestaan naast een levensvatbaar Palestina. Dat vraagt om inzet aan alle kanten: het ondersteunen van de Palestijnse Autoriteit en de hulporganisaties die het dagelijks leven van miljoenen Palestijnen beter proberen te maken, het samenwerken met de positieve krachten in Israël, en het ondertussen opvoeren van de druk op leden van de regering die zich schuldig maken aan het niet naleven van het staakt-het-vuren of het aanjagen van het kolonistengeweld op de Westelijke Jordaanoever. We werken met Europese partners samen om die druk op te voeren, zodat dit zo snel mogelijk tot een veel vredigere en veiligere situatie leidt.

Minister Jetten: Ik ken dat specifieke verzoek van de ambassadeur niet, maar wij staan echt volcontinu in contact met de Oekraïners. Zij houden de minister van Defensie, mijzelf en de minister van BZ regelmatig op de hoogte van wat er nodig is aan militaire steun. Datzelfde geldt voor de non-militaire steun waar de minister van BHOS regelmatig met de Oekraïners overleg over voert. Wij doen aan de lopende band outreach naar partners binnen de NAVO en daarbuiten om een heleboel materieel te verzamelen om bijvoorbeeld het luchtafweergeschut van Oekraïne de komende tijd extra te kunnen ondersteunen. Ik twijfel er dan ook op geen enkele manier aan dat de Oekraïners zeer te spreken zijn over de intensieve samenwerking met Nederland, wat wij hun leveren en onze extra hulp.

Minister Jetten: We kijken echt op wekelijkse basis wat we extra kunnen leveren. Dat gaat van wapens en afweergeschut tot oude pijpleidingen en installaties van Gasunie om het Oekraïense energienetwerk op te lappen. Tegelijkertijd hebben we voor de komende jaren veel extra geld gereserveerd om Oekraïne ook blijvend te ondersteunen. Dat zal niet alleen dit jaar nodig zijn, maar zeker ook in de komende jaren. Nederland is nu samen met Noorwegen en Duitsland de grootste bijdrager aan de Oekraïense begroting en alles wat daar nodig is. Wij spreken dus ook continu onze collega's erop aan dat ook zij extra bilaterale financiële steun zullen moeten leveren.

Minister Jetten: Dat zijn hele creatieve gedachten, maar de crux is hier natuurlijk hoe we in Europa overeenstemming krijgen over het afpakken van die frozen assets en hoe ze in te zetten voor Oekraïne. De minister van Financiën is een van de ministers in Europa die continu bezig is om te kijken naar hoe we een oplossing kunnen vinden voor België, zodat hier toch een hele grote stap kan worden gezet, aanvullend op de Ukraine Support Loan. Hij neemt het mee.

Minister Jetten: Dat klopt.

Minister Jetten: Het is echt onze overtuiging dat ervoor zorgen dat Poetin gaat inzien dat hij deze oorlog aan het verliezen is, de enige manier is om hem naar de onderhandelingstafel te dwingen. Hij is hem aan het verliezen, omdat hij elke dag honderden, zo niet duizenden mensen verliest aan de frontlinies in Oekraïne, vanwege de enorme economische schade die hij zijn eigen land toedoet en vanwege steeds knellendere sancties die door Europa en andere landen aan Rusland worden opgelegd. Tot nu toe zien we eigenlijk geen enkele bereidheid van Poetin om met de Oekraïners te gaan onderhandelen over een duurzame vrede. Er wordt ook in Europees verband gesproken over hoe we als EU, als Europa, een goede plek aan die tafel kunnen krijgen, mochten die onderhandelingen op een gegeven moment wel gaan plaatsvinden. Maar nogmaals, tot nu toe is daar geen enkele bereidheid toe getoond door het Russische regime. Ja, het zijn twee aparte potten: financiële, militaire en non-militaire steun voor Oekraïne om deze oorlog te kunnen doorstaan, en een aparte pot met extra intensiveringen voor Defensie om aan die NAVO-norm te kunnen voldoen. Er zit in onze optiek wel een verband tussen, want Rusland gaat niet stoppen bij Oekraïne. We zien de afgelopen weken en maanden toenemende dreigingen en aanvallen in Europese landen waar Rusland achter zit, met als meest concrete voorbeeld recentelijk een drone met explosieven boven een Duits vliegveld. Als je wil dat Poetin echt heel luid en duidelijk hoort dat wij als Europa niet schrikken van zijn dreigementen, dan zul je ook in Europa de militaire slagkracht fors moeten versterken. Daarom gaan die twee gelijk op, wat ons betreft.

Minister Jetten: Vanaf de allereerste dag van de grootschalige Russische invasie staat de deur open, hebben Zelensky en Europa gezegd: de enige manier om deze oorlog te stoppen is via onderhandeling om tot duurzame vrede te komen. Geen een keer in de afgelopen paar jaar heeft Rusland ook maar een serieuze poging gewaagd om die onderhandelingen te starten. Het ligt dus niet aan Oekraïne, het ligt niet aan Europa. Het ligt aan één persoon: Poetin in het Kremlin, die gewoon weigert om te komen onderhandelen over een einde aan deze oorlog waarvoor hij elke dag duizenden Russen de dood injaagt. Wij blijven Oekraïne net zo lang steunen — zodat ze hun land kunnen verdedigen, Europese normen en waarden kunnen verdedigen — totdat Poetin op de knieën gaat en uiteindelijk wél komt onderhandelen over vrede. En, prachtig hoor, al die initiatieven van de BRICS-landen, maar Poetin, de grootste oorlogsmisdadiger die nu rondloopt, mag daar langskomen en krijgt dan een paar vermanende woorden te horen van de Indiase premier en anderen, en wat doet hij de volgende dag? Grootschalige aanvallen uitvoeren op Oekraïense infrastructuur, grote aanvallen op Oekraïense woonwijken en doorgaan met bommen gooien. Het zijn niet de Oekraïners die zijn begonnen met bommen gooien en het is niet wat wij als Europese NAVO-landen doen. Het is wat Rusland doet. Dus als de heer Dijk, met mij, wil dat het bommen gooien stopt, dan is er maar één iemand die daartoe kan besluiten en dat is de Russische president.

Minister Jetten: Ik heb net op die vraag antwoord gegeven, toen mevrouw Teunissen aan de interruptiemicrofoon stond. Ik schaam me ook niet voor het feit dat ik toen bij die demonstratie aanwezig was, omdat heel veel Nederlanders, waaronder ik, de afgelopen jaren met afschuw naar de beelden hebben gekeken. Of het nu gaat om de terreuraanslag van 7 oktober of al het leed wat daarna is gevolgd in Gaza, op de Westbank, in Libanon: het gaat heel veel mensen niet in de koude kleren zitten. Het is verschrikkelijk om te zien. Het is onmogelijk aan kinderen uit te leggen dat dit al zolang voortduurt. Dat is ook de reden waarom mensen af en toe de straat opgaan: om daar aandacht voor te vragen en om meer actie te vragen. Dit kabinet heeft de afgelopen tijd de druk op de Israëlische regering opgevoerd, onder andere met nationale maatregelen, onder andere met de inzet om in Europees verband tot een betere aanpak te komen om de Israëlische regering tot andere praktijken te dwingen. Tegelijkertijd steunen we de Israëlische bevolking in hun strijd om veiligheid tegen allerlei terreurorganisaties en steunen we hulporganisaties die voor miljoenen mensen in de regio proberen het ergste leed een beetje te verlichten.

Minister Jetten: Dan ga ik nu voor de derde keer zeggen dat we in het licht van de motie-Teunissen bekijken welke alternatieven op korte termijn mogelijk zijn. Tegelijkertijd hebben we ook de verantwoordelijkheid om onze eigen mensen bij Defensie veilig te houden. Er zijn een aantal systemen die alleen in Israël kunnen worden aangekocht. In de tussentijd bekijken we hoe Nederlandse, Europese of andere bedrijven een alternatief kunnen gaan bieden.

Minister Jetten: Ik heb in het debat over de regeringsverklaring al uitgebreid aan de heer Van Baarle uitgelegd waarom de inzet van dit kabinet is om tot een goede tweestatenoplossing te komen, met toekomst voor zowel de Israëliërs als de Palestijnen. Het kabinet heeft de afgelopen maanden de steun aan de Palestijnen fors geïntensiveerd. Dat heeft er ook toe geleid dat de Palestijnse autoriteit zegt de koerswijziging vanuit Nederland te zien en te waarderen. Daar zouden heel veel andere internationale partners een voorbeeld aan kunnen nemen.

Minister Jetten: Ik zal allereerst de complimenten voor die motie overbrengen aan de staatssecretaris, die daar als Kamerlid bij betrokken was. Natuurlijk is Canada een van onze meest like-minded landen, dus we zijn volop bezig om de bilaterale samenwerking tussen Nederland en Canada te versterken. Al vanaf de eerste dag dat ik premier ben, pleit ik ervoor dat we de EU-aanpak niet beperken tot alleen de landen van de Europese Unie, maar dat we ook het Verenigd Koninkrijk, Noorwegen, IJsland en Canada nog veel dichter naar ons toe halen. Dit past daarbij. Begin volgend jaar ga ik op bezoek in Canada om deze samenwerking nog verder te intensiveren.

Minister Jetten: Volgens mij is de heer Carney volgende week aanwezig bij het door Nederland georganiseerde AI-event bij de VN. Als dat niet zo is, ga ik hem zo meteen nog even een appje sturen waarin ik hem alsnog uitnodig. Voorzitter. Veel van het laatste blokje is in de interrupties al aan bod geweest, dus ik ga er snel doorheen. Over de koopkracht heb ik al eerder aangegeven dat er, na de stijging van 0,6% in 2026, volgend jaar een grotere min aan leek te komen, onder andere vanwege de oorlog in Iran en het effect daarvan op de energieprijzen. Met het koopkrachtpakket hebben we dat weten terug te brengen tot 0,1%, en de armoedecijfers blijven gelijk. Dat is belangrijk, ook omdat de kinderarmoedecijfers wel licht dalen. Dat past in een trend van de afgelopen jaren. Ik wil toch ook zeker mevrouw Schouten noemen, die in een vorig leven als Kamerlid en als minister veel heeft gedaan voor een betere armoedeaanpak. Ik ga even terug naar 2018. Toen zat 7% van de mensen in Nederland in armoede en 8,6% van de kinderen. Volgend jaar komt dat uit op 2,6% bij volwassenen en 2,3% bij kinderen. De afgelopen tien jaar heeft die armoedeaanpak echt geholpen. Met onder andere het Noodfonds Energie en 150 miljoen voor de aanpak van problematische schulden richten we onze inzet nog veel meer op de groep mensen die helaas nog altijd heel veel moeite heeft om mee te komen. Ik heb net in verschillende interruptiedebatten aangegeven dat we 1,5 miljard willen uittrekken voor koopkrachtverbetering. Wat ons betreft kan die ook op een andere manier worden ingezet. Daarover gaan we graag bij de Algemene Financiële Beschouwingen de discussie met uw Kamer aan. Laten we dat zonder taboes doen, want ik denk dat er goede ideeën in de Kamer leven over hoe dat vormgegeven kan worden. Naast dat er gisteren veel aandacht was voor een aantal lastenverzwaringen zijn er ook lastenverlichtingen in de Miljoenennota, zoals de verlengde accijnsverlaging op brandstof. Dat vinden wij, zeker in het licht van de zeer hoge olie-, benzine- en dieselprijzen, goed te verdedigen. Veel Nederlanders zijn nu eenmaal afhankelijk van een fossiele auto om elke dag naar hun werk, mantelzorg of elders te gaan. Ook de hogere onbelaste reiskostenvergoeding helpt veel werkende Nederlanders. Daarnaast zijn er heel gerichte voorstellen, zoals het Noodfonds Energie, een hogere kindregeling, een stapsgewijze verhoging van de kinderopvangtoeslag richting bijna gratis kinderopvang in 2029, volledig geïndexeerde toeslagen, geen verhoging van het eigen risico in 2027 en het schrappen van het maximum dagloon. Dat alles leidt tot goede ontwikkelingen van koopkracht en armoede, ondanks de turbulente wereld waarin wij leven. Een onderdeel van de discussie over het Belastingplan gaat over de energiebelastingen. Tegenover de energiebelasting op gas staat een vaste korting op de energiebelasting van ruim €500 per jaar. Dat is de vaste belastingvermindering om de energierekening beheersbaar te houden. En we zetten volop in op het versneld verduurzamen en isoleren van woningen, zodat de energierekening permanent naar beneden gaat. Onderdeel van de discussie over de fiscaliteit gaat over de toekomst van box 3. Het kabinet heeft voor de zomer zowel in de Tweede Kamer als in de Eerste Kamer heel intensieve debatten gevoerd hierover. De motie-Eerdmans/Bikker is aangenomen, waarin het kabinet wordt gevraagd om een aantal mogelijke verbeteringen van het box 3-voorstel uit te werken. Daar zijn we druk mee bezig geweest. We hebben in de zomer tijdens gesprekken met veel fracties echter ook geconstateerd dat de gedachten over het box 3-voorstel en de mogelijke aanpassingen zijn voortgeschreden. Ik denk dat dit ook komt door het maatschappelijke debat dat de afgelopen maanden heeft plaatsgevonden. Daardoor lopen de meningen over de inhoudelijke oplossing verder uiteen dan voor de zomer het geval was. Dat geldt ook voor de belangrijke vraag: hoe dek je zo'n nieuw box 3-voorstel? Als kabinet en als coalitie wilden wij voorkomen dat we eind augustus onder stoom en kokend water tot een besluit zouden komen, waar mogelijk juridische of economische risico's aan zouden zitten. Het hangt immers voor een groot deel samen met de vraag hoe ondernemers en buitenlandse investeerders het investeringsklimaat in Nederland beoordelen. Daarom houden we het nog een keer tegen het licht en komen we zo snel als mogelijk met een nieuw voorstel over hoe we tot een goed stelsel van vermogenswinstbelasting komen en hoe de rekening daarvan op een rechtvaardige manier wordt betaald. Ik hoop dat we het debat daarover op een open manier met de Kamer kunnen aangaan, om zo snel mogelijk tot implementatie van het voorstel over te gaan. Vandaar ook onze oproep aan de Eerste Kamer. Die gaat er natuurlijk zelf over, maar we hopen dat men een kleine pas op de plaats kan maken met de wetsbehandeling, zodat we de kans krijgen om dit nog verder uit te werken. Voorzitter. Dan nog een paar heel specifieke vragen. Maar ik zie een aantal collega's bij de interruptiemicrofoon staan.

Minister Jetten: Dat pleidooi van de heer Struijs kennen we natuurlijk. Hij heeft er met de minister van Financiën en de minister van SZW al een aantal goede gesprekken over gevoerd en die zullen vast en zeker worden voortgezet bij de begrotingsbehandeling. Ik ben het ook wel eens met het eerste deel van zijn betoog, om voor de koopkrachtontwikkeling van ouderen vooral te kijken naar de meerjarige ontwikkeling van die koopkracht. Daar wordt nu een forse inhaalslag op gemaakt en dat was ook nodig. We hebben alleen bij de koopkrachtplaatjes voor 2027 gekeken hoe we een versterking van de koopkracht zo eerlijk mogelijk kunnen verdelen over groepen. Gepensioneerden zouden er bij ongewijzigd beleid volgend jaar veel meer op vooruitgaan dan andere groepen. We vonden daarom een kleine herschikking van die koopkrachtverbetering te billijken, om zo ook werkenden tegemoet te komen. Maar de langetermijninzet voor de komende jaren blijft natuurlijk ook voor gepensioneerden meer geld in de portemonnee, niet alleen via het invaren van het nieuwe pensioenstelsel, maar ook met gerichte maatregelen die we in het Belastingplan kunnen nemen.

Minister Jetten: Dat is een belofte en een dreigement ineen.

Minister Jetten: Allereerst, het was, denk ik — ik weet het niet zeker — de motie-Stoffer/Bikker, ingediend bij het debat over de regeringsverklaring, die ons vroeg om die stapeling nog eens goed tegen het licht te houden. Dat was een heel nuttige exercitie. Het pleidooi dat de heer Bontenbal nu houdt, is ook al in gesprekken tussen verschillende fracties en de ministers gewisseld. We kunnen binnen enkele weken al met een eerste doorkijk komen. Dat kan dan ook meteen worden benut bij het debat over de begroting VWS.

Minister Jetten: Tuurlijk. Elke procent daling is alleen maar beter, want het is elke keer gewoon echt ellende achter de voordeur als een gezin moet opgroeien met armoede en met de vraag of je voldoende eten op tafel kan zetten, of je een cadeautje kan kopen voor een verjaardag en of je je kinderen kan laten meedoen aan een actief sociaal leven. Dus -0,1% is goed nieuws voor al die duizenden kinderen die het betreft, maar die laatste 2,3% moet natuurlijk ook de wereld uit worden geholpen. We hebben in het debat over de regeringsverklaring inderdaad gezegd dat we in deze kabinetsperiode uiteindelijk toe willen naar een daling van de armoedecijfers. De realiteit is dat het onder andere door de geopolitieke ontwikkelingen, de gestegen energieprijzen en de gestegen voedselprijzen, een grotere opgave blijkt dan we een halfjaar geleden bij de start van het kabinet dachten. Maar we hebben gelukkig ook nog een aantal zaken die we de komende tijd gaan uitwerken. Dat is onder andere het gericht inzetten van het Noodfonds Energie en de grotere openstelling ervan, en een groter budget, zodat meer huishoudens kunnen worden geholpen. Maar dat is zeker ook het geld dat nog staat gereserveerd voor de gerichte aanpak van problematische schulden. Vaak kan het wegnemen van die meer fundamentele problematiek ertoe leiden dat je gezinnen uit een langdurige armoedesituatie haalt. De ministers van SZW zullen bij de uitwerking daarvan heel goed kijken hoe we met dat geld maximale impact voor elkaar kunnen krijgen om dit cijfer nog verder naar beneden te duwen.

Minister Jetten: In de koopkracht- en armoedecijfers die we vandaag bespreken, is voor een heel groot deel de verwachte ontwikkeling van de energiemarkt al verwerkt. Er is dus rekening gehouden met een verdere stijging van die prijzen en met de maatregelen die je moet nemen om dat te compenseren. Vandaar ook die ruimere openstelling van het Noodfonds Energie. De ministers van SZW en KGG zijn ook regelmatig in overleg met de energiebedrijven over mogelijkheden om ervoor te zorgen dat de juiste mensen worden bereikt met die extra financiële hulp. Op dit moment komt er geen extra geld. Dit is het extra geld, zoals het in de Miljoenennota zit. We zullen er alles aan doen om dat geld zo goed mogelijk te besteden, maar we houden de komende maanden en jaren deze ontwikkelingen natuurlijk in de gaten. Als het nodig is om wat extra's te doen, zullen we dat in het voorjaar weer bespreken.

Minister Jetten: We doen er alles aan om het geld dat we uittrekken voor gerichte hulp aan de groepen die het meest in de knel zitten, echt bij hen te krijgen. De komende jaren werken we ook aan het bijna gratis stelsel van kinderopvang, dat een enorme verlichting gaat geven voor deze huishoudens. We werken met gemeenten samen om deze doelgroep veel beter te bereiken, en ga zo maar door. Dat zullen we de komende jaren blijven doen, zolang er in Nederland sprake is van armoede, want dat is in een rijk land als Nederland iets wat we allemaal de wereld uit moeten willen helpen.

Minister Jetten: Zoals ik net ook aangaf, waren er meerdere partijen die door voortschrijdend inzicht toch zeiden: we kunnen het wetsvoorstel dat in de Eerste Kamer ligt niet steunen, ook niet met de novelle die wordt voorbereid naar aanleiding van de motie-Eerdmans/Bikker. Daarmee loop je het risico dat je blijft hangen in de huidige situatie, die ook voor iedereen onwenselijk is. De vastgoedsector, die de heer Eerdmans aanhaalt, is overigens volgens mij nog wel de grootste voorstander van het wetsvoorstel dat er nu is. Het leidt echter weer tot onrust bij anderen, die denken dat dit wetsvoorstel echt een risico is voor het Nederlandse investeringsklimaat. In plaats van hier nu overhaast doorgaan met een voorstel dat of op onvoldoende politieke steun kan rekenen of leidt tot een verder afnemend vertrouwen in het investeringsklimaat, gaan we dit de komende tijd dus nog een keer hernemen om echt nog dit jaar met een hernieuwd voorstel te komen. Het gaat dan niet alleen maar over het gewenste systeem waar we naartoe gaan, maar ook over de vraag hoe we dat dekken. Die dekkingsdiscussie is misschien nog wel complexer dan de vraag naar welk systeem we gaan, want ik denk dat iedereen hier in de Kamer zich realiseert, na een aantal rechterlijke uitspraken, dat we als overheid ook geen keuze hadden. We moesten met een nieuw wetsvoorstel komen. Bij de behandeling van het wetsvoorstel, toen nog door de staatssecretaris van de BBB, was volgens mij de constatering: niemand hier is helemaal blij met de uitkomst die er ligt, maar we moeten wat doen. Nou, we gaan kijken of we nu met een beter voorstel kunnen komen, maar dat zal ook voor een aantal miljarden moeten worden gedekt en we zullen voorstellen doen voor hoe we dat op een rechtvaardige manier kunnen doen.

Minister Jetten: Ja. Dat is ook een afspraak uit het coalitieakkoord.

Minister Jetten: Ja, en hoe korter dat duurt, hoe beter. Maar de vraag hoe je dat dekt, is geen kleine vraag. Dat gaat om serieuze bedragen en als je dat op een rechtvaardige manier wilt doen die in beide Kamers ook op een meerderheid kan rekenen, dan vraagt dat wat extra huiswerk.

Minister Jetten: We hebben de afgelopen maanden heel goed geluisterd, zowel tijdens het debat over de regeringsverklaring als in de weken en de maanden daarna tijdens gesprekken die verschillende leden van het kabinet met Kamerfracties hebben gevoerd en tijdens gesprekken met werkgevers- en werknemersorganisaties. Er zit in deze Miljoenennota niet voor niks een gigantische beweging op het terrein van sociale zekerheid, met het schrappen van de voorgenomen een-op-eenkoppeling tussen de AOW en de levensverwachting en het schrappen van de verlaging van het maximumdagloon. Die zijn definitief van tafel. Miljarden aan voorgenomen bezuinigingen staan nu niet meer in deze Miljoenennota. Daarnaast hebben we een aantal hervormingen die we graag willen doorvoeren op het terrein van de WW en de WIA. We hebben ook geconstateerd dat die gesprekken met de polder in een impasse zitten. Die impasse willen we doorbreken, omdat we graag goede sociale afspraken maken waar we de komende jaren mee vooruit kunnen. Daarom hebben we ook voor heel 2017 die bezuinigingen geschrapt.

Minister Jetten: 2027, ja. We hebben die geschrapt omdat we hebben geluisterd naar, onder anderen, de heer Klaver en naar de mensen in de polder. We gaan die druk op de onderhandelingen in de sociale polder niet verder opvoeren. We gaan die druk er juist afnemen door die bezuinigingen nog een jaar vooruit te schuiven. Dat geeft ons ook de tijd en ruimte om met elkaar door te akkeren en ons af te vragen hoe we naar een toekomstbestendig stelsel kunnen, waarin mensen die nu nog te vaak uitvallen door ziekte veel eerder preventief geholpen worden, hoe we mensen die toch ziek worden veel beter kunnen helpen dan nu het geval is en hoe we mensen veel sneller van werk naar werk kunnen helpen, onder andere via een veel betere inzet op loondoorbetaling bij ziekte of via betere afspraken over Leven Lang Ontwikkelen. Ik merk dat er zowel hier in de Kamer als in de polder eigenlijk heel weinig verschil van inzicht is in het systeem waar we met elkaar naartoe willen. We bieden met deze begroting ook de ruimte om dat gesprek de komende maanden te voeren. De minister van Sociale Zaken heeft op Prinsjesdag de sociale partners uitgenodigd om weer in gesprek te gaan met het kabinet, zodat wij kunnen toelichten waarom we de voorstellen doen die we doen in deze Miljoenennota. In die gesprekken horen we ook heel graag waar werkgevers en werknemers deze zomer aan hebben gewerkt. Ons doel is om zo snel mogelijk een hoofdlijnenakkoord voor sociale afspraken te hebben en om die hoofdlijnen daarna uit te werken in een veel uitgebreidere set aan afspraken, die ook kan worden verwerkt in de begroting en het Belastingplan.

Minister Jetten: Ik wil heel graag dat inhoudelijke gesprek voeren. Meerdere ministers in dit kabinet zitten daar ook voor klaar. Wij hebben een pas op de plaats gemaakt met onze voorgenomen hervormingen en bezuinigingen om alle ruimte voor dat gesprek te bieden. Als dat leidt tot goede sociale afspraken, dan gaan we die verwerken. We gaan dan ook niet vasthouden aan de Miljoenennota zoals die er nu ligt, maar dan passen we de Miljoenennota daarop aan. Mijn overtuiging is ook dat het verschil van inzicht op dat punt helemaal niet zo groot is. Ik ben namelijk nog niemand in de polder tegengekomen die zegt dat het goed gaat zoals het nu bij begeleiding bij ziekte of verlies van werk gaat. Daar is helemaal niemand tevreden over. Er wordt ook door veel mensen erkend dat toewerken naar een nieuw systeem, waarin bijvoorbeeld een veel grotere publieke rol is, er uiteindelijk waarschijnlijk toe leidt dat veel meer mensen mee gaan doen op die arbeidsmarkt. Dat leidt dan uiteindelijk weer tot besparingen op de systematieken zoals we die nu hebben. Dat kunnen we t.z.t. dan ook verwerken in de afspraken die we met elkaar maken.

Minister Jetten: Er ligt een Miljoenennota van het kabinet, niet van één minister. Die is van het kabinet omdat drie partijen ervan overtuigd zijn dat het huidige socialezekerheidsstelsel niet goed meer werkt en dat het onmenselijk is dat we mensen zo lang in onzekerheid laten zitten bij verlies van werk of bij ziekte. Wij hebben daarvoor onze voorstellen; u heeft uw voorstellen. Alleen als je met elkaar aan tafel gaat zitten en daar het inhoudelijke gesprek over voert, kun je met elkaar tot een betere oplossing komen.

Minister Jetten: Ik begrijp de vraag van mevrouw Bikker natuurlijk. Daarom hebben we voor de zomer in het Catshuisoverleg dat we hadden met de sociale partners gezegd: laten we die tabel nou even aan de kant leggen en eerst met elkaar dat inhoudelijke gesprek voeren over de volgende vragen? Waar willen we naartoe? Hoe willen we verzuim en ziekte voorkomen? Hoe willen we meer mensen aan het werk helpen? Hoe kunnen we die fondsen op een betere manier organiseren? Hoe kunnen we tegemoetkomen aan allerlei ideeën die er zijn om dat meer met de polderpartijen te organiseren? Hoe kunnen we tegemoetkomen aan zorgen van mkb'ers over hoe je makkelijker mensen een vast contract aan kan bieden als er een betere regeling komt voor loondoorbetaling bij ziekte? Ga zo maar door. Wij zijn dus zeer bereid om dat gesprek op de inhoud te voeren. We laten ons ook graag overtuigen door betere maatregelen dan wij nu hebben voorgesteld. Komende maanden hebben we alle tijd en ruimte om dat gesprek te starten en om tot een aantal afspraken op hoofdlijnen te komen, die ook kunnen leiden tot aanpassingen van onze begroting. Daar zit dus geen druk of klem op voor de sociale partners. Dat zijn afspraken die wij als kabinet hebben gemaakt. Dat is ons voorstel. Dat is niet iets waar iemand in de polder zich bij voorbaat aan hoeft te committeren.

Minister Jetten: Zeker. Die duidelijkheid kan er volgens mij heel snel komen zodra we dat inhoudelijke gesprek met elkaar starten. De vergelijking met de jeugdzorg gaat niet helemaal op, want u hoeft niet morgen over de begroting te stemmen. Dat doen we aan het eind van het jaar. Dat betekent dat we nog weken hebben om met elkaar inhoudelijk om tafel te gaan en om op hoofdlijnen de uitgangspunten met elkaar vast te stellen. De polder zegt daarvan het volgende. Sommige onderwerpen vragen een hele snelle uitwerking, bijvoorbeeld de WIA, omdat het systeem compleet vastloopt. De uitwerking van een aantal andere thema's zou je beter het komende jaar kunnen oppakken, bijvoorbeeld samen met de Sociaal-Economische Raad of door een opdracht bij de Stichting van de Arbeid neer te leggen. Ik vraag dus niet aan mevrouw Bikker of de heer Klaver om zich nu te binden aan de Miljoenennota zoals die voorligt en de voornemens die we hebben voor de begroting SZW. Mijn oproep aan hen en de sociale partners is: laten we vooral om tafel gaan om dat inhoudelijke gesprek nu eindelijk te starten, omdat we eigenlijk heel weinig discussie hebben over de eindsituatie waar we naartoe willen, namelijk dat meer mensen aan het werk gaan en er veel meer ziekte en verzuim wordt voorkomen.

Minister Jetten: Inderdaad. We doen het uiteindelijk voor mensen, om hen veel beter te begeleiden door de hele carrière heen, met veel meer aandacht van goede begeleiding van werk naar werk, met veel meer continue bij- en omscholing, in plaats van pas op het allerlaatste moment, als iemand zijn baan dreigt te verliezen, met veel meer preventie om uitval te voorkomen en met speciale aandacht voor de jongere generatie en vrouwen die nu bovengemiddeld veel uitvallen door verzuim. Er zijn dus heel veel redenen om hier met een menselijke benadering te starten. Ik ben ook wel getriggerd door een bijzin van mevrouw Bikker. Ze zei dat als we hier tot goede afspraken komen, we nog weleens verbaasd zouden kunnen zijn over de besparingen die dat oplevert. Aan het eind van de gesprekken zien we wat het oplevert en wat we met de besparingen op een verstandige manier kunnen doen.

Minister Jetten: Wij houden nergens halsstarrig aan vast. We hebben het verzoek dat we voor de zomer kregen, om de een-op-eenkoppeling van de AOW te schrappen en wat te doen aan het maximumdagloon, omdat er daarmee ruimte ontstaat voor polderpartijen om het gesprek aan te gaan, volledig ingewilligd in deze Miljoenennota. Alle betrokken ministers hier zeggen: het is voor ons helemaal niet de noodzaak om uit te komen op hetgeen in de Miljoenennota staat, maar we willen uitkomen bij een hervorming van het sociale stelsel, om mensen gewoon beter te helpen. Laten we dat gesprek starten.

Minister Jetten: Net zoals het de heer Klavers goed recht is om hier te pleiten voor een andere invulling daarvan, voor een ander type maatregelen, is het ook het goed recht van dit kabinet om bij u een miljoenennota en een begroting-SZW in te dienen waarin we zelf ook een aantal inhoudelijke keuzes maken. Het punt is het volgende. U begon uw bijdrage gisteren prachtig met een terugblik op de jaren vijftig en hoe we samen dit land weer groot hebben gemaakt. Dat is omdat partijen samen aan tafel gingen met de vraag: hoe helpen we zo veel mogelijk mensen hier uit de klei en de modder aan meer welvaart en een socialezekerheidsstelsel waarin we elkaar helpen, ook als het moeilijk wordt? Dat gesprek wil ik heel graag met u voeren, met de heer Klaver, voorzitter, en met alle partijen in de polder. In de afgelopen weken hebben meerdere mensen uit die polder bij ons aangegeven: laten we alsjeblieft stoppen met dit rondjes draaien en laten we om tafel gaan en kijken of we ergens uit kunnen komen. Dat begint met een hoofdlijnenakkoord en dan gaan we dat daarna in detail uitwerken. In die detailuitwerking gaan we zien wat dat eventueel aan besparingen kan opleveren.

Minister Jetten: Dat is ook helemaal niet wat we vragen. Ik denk alleen dat mensen die nu thuis meekijken of die op de publieke tribune zitten, denken: wat is dit voor onmogelijke semantische discussie? Zowel het kabinet als een groot deel van de oppositie en de sociale partners willen twee dingen met elkaar voor elkaar krijgen: meer economische groei en werkgelegenheid en een goed werkend sociaal stelsel dat past bij deze tijd. Laten we alsjeblieft met elkaar om tafel gaan en kijken of we elkaar daarin kunnen naderen. Ik hou u niet aan onze Miljoenennota, zoals wij die niet indienen. U hoeft mij niet te houden aan het verkiezingsprogramma van PRO. Laten we kijken of we elkaar halverwege kunnen vinden. Ik vind ook dat we recht moeten doen aan de inzet van de werkgeversorganisaties, die de afgelopen weken hebben gezegd dat zij ook heel goed begrijpen dat zij als werkgevers een deel van de rekening zullen moeten pakken. Maar zij willen ook graag weten: hoe kunnen we het weer aantrekkelijker maken om mensen in vaste dienst te nemen, hoe komen we bij loondoorbetaling bij ziekte tot een werkend systeem dat het voor kleine ondernemers dragelijker maakt en hoe kunnen we meer investeringen lospeuteren? Dat is volgens mij waarvoor we samen aan de lat staan. Ik heb echt de overtuiging dat we elkaar daarbij op de inhoud zouden kunnen vinden, als we dat gesprek met elkaar gaan starten.

Minister Jetten: Ja, voorzitter. Ik wil voorkomen dat ik heel veel in herhaling ga vallen. Onze inzet is erop gericht om aan de ene kant tot meer economische groei en welvaart te komen, zoals ook de voorzitters van FNV en VNO bijna gebroederlijk met elkaar aan de hele wereld hebben verteld. En onze inzet is erop gericht te komen tot een socialezekerheidsstelsel dat weer veel activerender is, veel meer mensen aan het werk helpt, en voorkomt dat mensen onnodig lang vastzitten in systemen die nu gewoon niet goed functioneren.

Minister Jetten: Wij hebben een groot deel van de bezuinigingen en hervormingen uitgesteld of volledig geschrapt. We zeggen daarbij: als partijen uit de polder nu met ons om tafel gaan, dan beginnen we niet meteen met die tabel op tafel. Dan beginnen we met de vraag wat we samen willen bereiken in het licht van die economische groei en een betere sociale zekerheid. Dan is dat de start van het gesprek.

Minister Jetten: Ik heb zeker niet het bedrag genoemd dat mevrouw Keijzer nu noemt. Ik moet even terugzoeken naar wat het wél is; dan halen we dit misverstand meteen uit de wereld. €500 per jaar is de vaste korting op de energiebelasting.

Minister Jetten: Ook naar aanleiding van de ervaring van de afgelopen jaren is het Noodfonds Energie toegankelijk voor inkomens tot 130% van het minimuminkomen. Daar kan dus een grotere groep gebruik van maken. Juist voor de middeninkomens hebben we ingezet op het Nationaal Isolatieprogramma, met subsidies en renteloze leningen, opdat het voor veel meer gezinnen aantrekkelijk en te betalen is om de woning definitief beter te isoleren en zodoende de energierekening niet eenmalig te dempen via het noodfonds, maar permanent naar beneden te brengen. In bredere zin, of meer in algemene zin, ben ik het eens met mevrouw Keijzer dat we de komende jaren werk moeten maken van die kleinere overheid. Daar heb ik straks al met haar en met de heer Brekelmans over gedebatteerd. De hele inzet van de minister en staatssecretaris van Financiën rondom versimpeling van het fiscale stelsel is er echt op gericht dat de middengroepen die mevrouw Keijzer noemt, daar het meest van gaan profiteren.

Minister Jetten: Dit heeft brede interesse binnen het kabinet, ook bij de minister van Volkshuisvesting. Maar de bedragen waar mevrouw Keijzer naar vraagt, staan in de brief die dus afgelopen dinsdag is verzonden, ook in de bijlagen die daarbij zitten.

Minister Jetten: Als het gaat om die hoge energierekening, dan heeft de heer Wilders helemaal gelijk. Je hebt mensen die een enorme energierekening hebben en gelukkig door dat noodfonds die rekening wat kunnen dempen. Nog veel schrijnender zijn die vele gezinnen die überhaupt de kachel niet meer aanzetten, omdat ze zo bang zijn voor het einde van de maand, als die energierekening op de mat valt. Dat zijn vaak mensen in slechte woningen met een slecht energielabel, waar het uit laten van die verwarming ook echt grote effecten kan hebben op de volksgezondheid. Dat is precies waarom we ons via het Nationaal Isolatieprogramma heel erg richten op die woonwijken met de slechtste energielabels, met de woningen waar deze energiearmoede het meest voorkomt, om die mensen structureel en permanent te helpen met een beter geïsoleerde woning, waarin je ook weer met goed fatsoen de verwarming kan aanzetten op de dagen waarop dat echt nodig is. Voor de verdere breedte die de heer Wilders aanvliegt, over hoe je ervoor zorgt dat een hele hoop mensen weer meer geld in de portemonnee hebben, geldt natuurlijk de inzet zoals ik die net al noemde: de koopkrachtmaatregelen die we treffen; gerichte ondersteuning van armere gezinnen; het versimpelen van ons belastingstelsel, zodat je ook weer de angst voorkomt van mensen die nu geen toeslagen durven aan te vragen omdat ze bang zijn voor de overheid. Dat moet allemaal veel simpeler, zodat we de juiste mensen bereiken met de steun die we bieden.

Minister Jetten: Hier is het ook kiezen in schaarste en hebben wij inderdaad de inzet om de asielopvang de komende jaren voor fors minder geld te organiseren dan de afgelopen paar jaar het geval was, niet door dure hotels en cruiseschepen in te huren, maar door die opvang gewoon fatsoenlijk te organiseren. Ja, dit kabinet trekt ook geld uit voor internationale veiligheid en internationale samenwerking. Dat is ook in het Nederlandse belang. Een onrustige wereld die onze welvaart bedreigt, die tot nieuwe migratiestromen leidt, noem het allemaal maar op, is uiteindelijk ook slecht voor die Nederlander waar de heer Wilders het over heeft. Veel mensen zijn inderdaad veel beter geholpen als we de grondoorzaken van armoede en betalingsproblemen wegnemen, onder andere met een beter geïsoleerde woning. Dat is niet van vandaag op morgen voor al die huishoudens gefixt. Vandaar het Noodfonds Energie, dat we ook dit jaar weer forser optuigen. Dat geldt ook voor alle inspanningen die we doen om mensen veel beter toegang te geven tot allerlei andere regelingen waarvan nu te vaak geen gebruik wordt gemaakt, of waarbij we de juiste mensen niet weten te bereiken. Dat komt vaak ook door angst om van dat soort regelingen gebruik te maken, door voorbeelden uit het verleden, waaronder de toeslagenaffaire. We willen mensen over die drempel helpen, zodat ze gebruikmaken van steun, hulpverlening, armoedebestrijding en noem het allemaal maar op. Daar is de inzet op de korte termijn op gericht.

Minister Jetten: Als de heer Wilders mij die mail doorstuurt, ga ik zeker contact met hen opnemen om ook beter te begrijpen in welke situatie deze mensen zitten en hoe we ze eventueel wel zouden kunnen helpen.

Minister Jetten: Zodra we die inhoudelijke gesprekken kunnen starten, zullen die gesprekken ook hierover gaan: hoe kunnen we dat WIA-systeem verbeteren, beter maken voor mensen? Daarna bezien we onderaan de streep met elkaar hoeveel dat aan eventuele besparingen kan opleveren.

Minister Jetten: De open houding is er. We gaan heel graag dat gesprek aan om ook te horen welke ideeën er bij anderen leven om dit beter te maken.

Minister Jetten: We hebben natuurlijk als kabinet bij het debat over de regeringsverklaring aangegeven dat wij denken dat juist een update van het eigen risico goed is om de zorg op lange termijn betaalbaar en toegankelijk te houden. Daar verschillen we met elkaar van mening over. Maar we hebben nu in ieder geval voor één jaar die tweede verhoging uit de boeken gehaald, zodat daarmee ook de beide ministers van VWS de komende tijd veel bredere gesprekken kunnen voeren met allerlei partijen die hebben gezegd dat ze ook de noodzaak zien om de uitgavenstijging bij VWS te beperken, maar dat er ook mogelijkheden zijn om dat op andere manieren te doen.

Minister Jetten: Een groot deel van het manifest van de Partij voor de Dieren zat nu verweven in een aantal debatten: over het beter isoleren van huizen, naar een ander landbouwsysteem, meer groen in de buurt. We hebben het niet heel uitgebreid gehad over de aanpak van fossiele subsidies. Laat ik daar dan één ding over zeggen: de minister van Klimaat en Groene Groei leidt de wereldwijde coalitie voor de versnelde uitfasering van fossiele subsidies. Daar is een eerste succesvolle top over geweest in Colombia. Die wordt tijdens de COP31 in Turkije verder voortgezet. Ik zal aan de minister van KGG vragen om nog wat uitgebreider op uw vijf voorstellen in te gaan bij de begroting KGG. Ik ben het zeer met mevrouw Teunissen eens: alles wat we vandaag al kunnen doen om de uitstoot verder terug te dringen, is alleen maar goed nieuws.

Minister Jetten: Voorzitter, dank u wel. Ook vanuit het kabinet alvast dank voor het hele boeiende debat deze twee dagen. Er zijn nog twee concrete vragen waar ik antwoord op wil geven, dan ga ik door alle 50 moties heen en dan eindig ik nog met een kort slotwoord. De heer Bontenbal vroeg naar aanleiding van het bezwaar en beroep in één keer bij energie-infraprojecten naar de mogelijkheden om dit ook voor woningbouw te doen, voortbouwend op het interruptiedebat met de heer Brekelmans. Om het antwoord even af te maken: per 1 juli van dit jaar is de nieuwe Wet versterking regie volkshuisvesting ingegaan en daarin is dit voor woningbouwprojecten reeds geregeld. Daar kunnen we dus nu werk van maken en daarmee ook bij woningbouwprojecten één gang naar de rechter in plaats van twee als nieuwe norm introduceren. Bij deze projecten doet de bestuursrechter binnen zes maanden uitspraak en wordt beroep dus aanzienlijk versneld behandeld ten opzichte van de situatie voor 1 juli van dit jaar. De tijdwinst kan bij heel veel projecten oplopen tot een jaar en daarmee draagt het bij aan de doelstelling om de totale vergunning- en planprocedure te halveren. De heer Klaver vroeg of ik nog een paar dingen aan hem kan bevestigen, ten aanzien van de inzet van de Spreidingswet om tot een goede verdeling van opvangplekken over het land te komen, ten aanzien van de ambities op het ingezette stikstofbeleid, ten aanzien van het recht op abortus en de toegang tot goede abortuszorg en ten aanzien van een goede regeling voor draagmoederschap. Op alle vier die vragen van hem kan ik ja antwoorden. Voorzitter, dan 50 moties. Over de eerste motie, van de heer Wilders, de motie op stuk nr. 7, hoeft het kabinet geen oordeel te vellen. Dat oordeel is aan de Kamer. Dan de motie op stuk nr. 8, van de heer Brekelmans, over een slagvaardige overheid. Die geef ik oordeel Kamer. We zullen daarbij zoveel mogelijk relevante elementen betrekken als we de Kamer daarover informeren. Dan de motie op stuk nr. 9, ten aanzien van de koopkrachtontwikkeling van werkenden. Ook het kabinet vindt het van belang dat werken loont. Daar hebben we extra middelen voor vrijgemaakt, maar we staan ervoor open om samen met de Kamer te kijken hoe dat nog beter kan worden ingepast. Dus die motie krijgt oordeel Kamer. De motie op stuk nr. 10 vraagt de minister van Asiel en Migratie en daarmee het hele kabinet om in 2026 al stappen te zetten ten aanzien van de modernisering. Dat willen we zorgvuldig doen, maar we gaan daar dit jaar al mee aan de slag. Dus ook die motie: oordeel Kamer. De motie op stuk nr. 11, van de heer Eerdmans, vraagt om nu al aanvullende maatregelen te nemen. Dat is ontijdig. We zien namelijk dat de instroom in korte tijd fors is gedaald de afgelopen tijd. Daarop zijn we nu aan het voortbouwen met de verdere invoering van het Europese Migratiepact en de nationale maatregelen die we al hebben getroffen. De motie op stuk nr. 12 vraagt om in 2027 een landelijk verbod in consultatie te brengen. Vorige week heeft uw Kamer hierover gedebatteerd met de ministers van JenV en BZK. Daar zijn drie sporen aangekondigd: een gesprek met het lokaal bestuur om tot een landelijke lijn te komen op dit onderwerp, een algemene strafverzwaringsgrond voor het dragen van gezichtsbedekkende kleding in het strafrecht en een verkenning naar mogelijkheden om in de Wet openbare manifestaties expliciet de mogelijkheid tot een verbod op te nemen. Dit proces met deze drie stappen wil ik graag met beide ministers even zorgvuldig doorlopen. Daarmee is deze motie ontijdig.

Minister Jetten: De motie op stuk nr. 13 moet ik ontraden, omdat het ontbreekt aan dekking. Maar het staat de fractie van JA21 natuurlijk vrij om bij het Belastingplan een amendement voor te stellen inclusief dekking.

Minister Jetten: Wat betreft de langeafstandsvluchten trekken we nu natuurlijk een been bij, zodat we gelijk oplopen met Duitsland. Ik denk dat het ook goed is om onze inzet voort te zetten om in Europa tot afspraken over vliegbelastingen te komen, zodat we daar voor de hele EU één lijn in trekken. Als dat helpt voor het debat over het Belastingplan, kunnen we altijd nog in kaart brengen waar de verschillen zitten. Ik zie iemand knikken in uw vak, dus de minister van IenW kan dat overzicht dan vast en zeker gewoon klip-en-klaar voor u uitschrijven in een brief. Willen we dan nog aanpassingen doorvoeren, dan zullen er wel gedekte voorstellen moeten komen.

Minister Jetten: De motie op stuk nr. 14 ontraad ik, omdat het kabinet streeft naar een evenwichtig belastingsysteem. De motie op stuk nr. 15 ontraad ik, met verwijzing naar het debat en het coalitieakkoord. De motie op stuk nr. 16 pleit voor gesprekken met Rusland. Ik heb in het debat heel helder gezegd dat iedereen klaar zit voor serieuze gesprekken om tot duurzame vrede in Oekraïne te komen, maar dat het ontbreekt aan de wil aan de Russische zijde om die gesprekken te voeren. De motie op stuk nr. 16 wordt dus met kracht ontraden. De motie op stuk nr. 17 ontraad ik, met verwijzing naar het stikstofpakket en het gevoerde debat. De motie op stuk nr. 18: ontraden. De motie op stuk nr. 19 is van de heer Van Baarle. Er zitten twee elementen in deze motie. Het eerste element gaat over wat er in de lokale driehoeken moet gebeuren. Dat is echt aan die lokale driehoeken. Er vindt goed overleg plaats tussen burgemeesters, politie, OM en een aantal van de genoemde organisaties. Het tweede deel — dat is waar het debat ook meer over ging, volgens mij — gaat over hoe we extra aandacht kunnen hebben voor het bestrijden van moslimdiscriminatie in de nieuwe nationale aanpak tegen racisme en discriminatie. Dat tweede deel gaan we heel concreet maken, maar dat eerste deel is dus aan de lokale driehoeken en niet aan ons. Ik zou daarmee willen zeggen dat deze motie overbodig is. Ik hoop dat de heer Van Baarle t.z.t. de nieuwe nationale aanpak wil beoordelen op de voorstellen die we daarvoor doen.

Minister Jetten: De motie op stuk nr. 20 is ontijdig, omdat we nog bezig zijn met de uitwerking van die aanpak. We denken dat we die op een goede manier kunnen vormgeven met de beschikbare middelen die we hebben voor discriminatiebestrijding. De motie op stuk nr. 21 is eigenlijk een onderschrijving van wat onze inzet is, namelijk zo min mogelijk mensen in armoede en in het bijzonder aandacht voor het bestrijden van armoede bij kinderen. De motie op stuk nr. 21 is dus overbodig.

Minister Jetten: Dat vind ik een beetje flauw. Ik heb de afgelopen maanden regelmatig mensen aan de telefoon gehad na dit soort bekladdingen, waarbij altijd meteen duidelijk is dat de burgemeester en de politie erbovenop zitten om dit soort situaties snel op te lossen, en veel liever nog te voorkomen. Het is echt aan die lokale driehoeken om daar, waar nodig, aanvullende maatregelen te treffen. Wij hebben niet voor niks, ook op basis van een eerder aangenomen motie-Van Baarle, nu heel serieus werk gemaakt van een nieuwe nationale aanpak tegen racisme en discriminatie, waarin ook veel concrete maatregelen zullen worden opgenomen om specifiek moslimdiscriminatie tegen te gaan. U krijgt dus eigenlijk al wat u vraagt, namelijk op basis van een eerder aangenomen motie van uzelf, zeg ik via de voorzitter tegen de heer Van Baarle.

Minister Jetten: Wat ik flauw vind, is het volgende. Het is gewoon een vaste term die het kabinet kan geven aan moties die zijn ingediend. Ik zeg niet dat het overbodig is dat u hier aandacht voor vraagt; dat is zelfs erg nodig.

Minister Jetten: Sorry, voorzitter. "De heer Van Baarle", inderdaad. Het was ook goed dat er eerder al een motie van zijn fractie is aangenomen, waardoor het kabinet nu bezig is om die nieuwe nationale aanpak te maken. Ik vraag alleen aan hem: wacht die heel even af, want die komt er over een aantal weken dan wel over een paar maanden aan. Dan gaan we heel graag op de inhoud het debat aan over de vraag of daar wel of niet voldoende maatregelen in zitten.

Minister Jetten: De motie op stuk nr. 22 ontraad ik onder verwijzing naar het debat. De motie op stuk nr. 23 ontraad ik ook, maar ik zeg er meteen het volgende bij. Er is ook een motie van mevrouw Bikker die op hetzelfde thema ziet en die ik straks wel oordeel Kamer zal geven. Ik onderschrijf op zich de oproep aan het kabinet om dat hele programma Kansrijke Start zo goed mogelijk in te zetten, maar de motie op stuk nr. 23 wordt dus ontraden.

Minister Jetten: Zeker.

Minister Jetten: Dit herken ik nog uit een vorig leven. Dat ga ik doen.

Minister Jetten: Ja. De motie op stuk nr. 23, van de heer Stoffer, gaat over Kansrijke Start en de besteding van de middelen. U verzoekt in uw motie om die voornamelijk in te zetten voor vrouwen in een kwetsbare positie, maar die middelen zijn ook bedoeld voor een bredere inzet van ondersteuning en begeleiding van vrouwen tijdens de zwangerschap en na de geboorte. De motie — ik moet het even uit mijn hoofd zeggen — op stuk nr. 31, van mevrouw …

Minister Jetten: Nee, sorry. Het gaat om de motie op stuk nr. 32, van Bikker, Stoffer en Struijs.

Minister Jetten: Ja. Dan ga ik het even opnieuw doen, voorzitter. De motie-Stoffer op stuk nr. 23 en de motie-Bikker op stuk nr. 32 zien eigenlijk op hetzelfde. Wij geven oordeel Kamer aan de motie op stuk nr. 32 en ontraden de motie op stuk nr. 23, omdat we denken dat we met de motie op stuk nr. 32 beter alles kunnen inpassen wat we binnen het programma Kansrijke Start willen doen.

Minister Jetten: Dat komt echt door het stukje "substantieel deel" in het dictum van deze motie. Ik kan me voorstellen, omdat u een gezamenlijke inzet heeft, dat ook daar uit te komen is.

Minister Jetten: De motie-Stoffer/Bikker op stuk nr. 24 gaat over de ibo-infrastructuur. Ik begreep dat daar al heel veel contact over is geweest, ook de afgelopen dagen. We denken min of meer hetzelfde over wat er moet gaan gebeuren. In deze motie zit alleen een ongedekte financiële claim. Wij zouden u willen vragen om deze motie nu nog even aan te houden, in afwachting van de uitkomsten van dat ibo.

Minister Jetten: Dat duurt nog een aantal maanden. Dan komen de aanbevelingen en dan komt de reactie van het kabinet, dus dat zal begin volgend jaar zijn, denk ik. Bij de Voorjaarsnota, hoor ik.

Minister Jetten: Ze zijn …

Minister Jetten: Ontijdig.

Minister Jetten: De motie op stuk nr. 25, van de heer Stoffer, vraagt om in 2027 niet te bezuinigen op kinderen. Het kabinet zal het wetsvoorstel Kindgebonden budget hernemen. We komen met een nieuw voorstel, waarbij we ook de gezinsenvelop uit het coalitieakkoord op een goede, passende manier zullen inzetten. Daarbij vinden we het wel belangrijk, vanuit het coalitieakkoord, om meer toe te werken naar de vaste vergoedingen en minder naar de variabele vergoedingen. Met die lezing geef ik de motie op stuk nr. 25 oordeel Kamer.

Minister Jetten: De motie-Teunissen op stuk nr. 26 gaat over meer plantaardige voeding. Verschillende organisaties zijn al een hele tijd bezig om zowel de productie als de consumptie daarvan te stimuleren. Dat sluit ook aan bij meerdere ambities van het kabinet ten aanzien van voedselzekerheid en het verduurzamen van de voedselproductie. Ik wil de oproep van mevrouw Teunissen daar graag in meenemen, dus die motie krijgt oordeel Kamer.

Minister Jetten: De motie op stuk nr. 27 gaat over groene schoolpleinen. We hebben daar een boeiend debat over gehad, waarin ik heb aangegeven dat wij eigenlijk geen verantwoordelijkheid zien voor de Rijksoverheid, omdat die verantwoordelijkheid lokaal ligt. De betrokken bewindspersonen willen echter graag nog een keer met alle medeoverheden en schoolorganisaties bekijken wat we extra kunnen doen ter ondersteuning. Daarom zou ik willen vragen of mevrouw Teunissen deze motie even wil aanhouden, en dan komen we binnenkort met een brief waarin we daar het een en ander nog op toelichten.

Minister Jetten: Wanneer is de behandeling van de begroting van OCW, voorzitter? Eind oktober, hoor ik.

Minister Jetten: De motie op stuk nr. 28 van mevrouw Teunissen ontraad ik onder verwijzing naar het debat.

Minister Jetten: Dat geldt ook voor de motie op stuk nr. 29, die ik ontraad omdat we de nationale CO2-heffing hebben afgeschaft in het coalitieakkoord. Die had namelijk niet het gewenste effect, maar werkte juist vertragend op een heleboel duurzame investeringsbeslissingen in de industrie. De motie op stuk nr. 29 ontraad ik dus.

Minister Jetten: Dan de motie op stuk nr. 30 van mevrouw Bikker over het kindgebonden budget. Die geef ik oordeel Kamer. Voor het einde van 2026 zal het kabinet uw Kamer informeren over de volgende stappen met betrekking tot het wetsvoorstel en de verdere uitwerking van de kindregeling. De motie op stuk nr. 30 krijgt dus oordeel Kamer. De motie op stuk nr. 31 is ook van mevrouw Bikker. Die gaat over de aftrek specifieke zorgkosten. Die is negatief geëvalueerd en ook zeer complex voor burgers en de uitvoering, ook als het gaat om terugvorderingen en om niet-gebruik. Het kabinet is bereid om een aantal verbeteropties binnen en buiten de aftrek specifieke zorgkosten te onderzoeken en uw Kamer daar ook over te informeren. Het is belangrijk om dat gesprek ook breder te voeren, over de verschillende zorgmaatregelen. We willen dit ook graag betrekken bij de vormgeving van de envelop van 350 miljoen euro. Als ik met die toelichting naar mevrouw Bikker kijk, geef ik deze motie oordeel Kamer.

Minister Jetten: De motie op stuk nr. 32 van mevrouw Bikker gaat over het punt waar ik net met de heer Stoffer een kort interruptiedebat over had. Hier zien we iets meer ruimte in het dictum voor een verstandige afweging van de besteding van die middelen, dus de motie op stuk nr. 32 krijgt oordeel Kamer.

Minister Jetten: De motie op stuk nr. 33 van mevrouw Bikker over de munitieopslag bij Staphorst: het kabinet ziet er het belang van in om dit als een integraal project te bezien. Daarom: oordeel Kamer.

Minister Jetten: De motie op stuk nr. 34 van de heer Dijk: we hebben daar denk ik uitgebreid het debat over gevoerd. Die ontraad ik.

Minister Jetten: Er zit achter mij iemand heel hard te knikken. Dat gaan we doen.

Minister Jetten: De motie op stuk nr. 35, met verwijzing naar het debat en ook omdat er geen dekking bij zit: ontraden. De motie op stuk nr. 36 idem dito: ontraden. De motie op stuk nr. 37 ontraad ik. Er is eerder ook al een toezegging gedaan dat er op een later moment nog uitgebreidere informatie komt.

Minister Jetten: De motie op stuk nr. 38 van de heer Dijk vinden we overbodig. De inzet van het kabinet is er natuurlijk altijd op gericht om zo veel mogelijk armoede in dit land te bestrijden. Ik denk dat we in het debat uitgebreid hebben uitgewisseld met welke maatregelen en middelen we dat doen.

Minister Jetten: De motie op stuk nr. 39, van Jimmy Dijk, ontraad ik. We zijn het niet eens met de dekking. Het betreft ook een negatief geëvalueerde regeling. De motie op stuk nr. 40, van de heer Vermeer, gaat over de rekenkundige ondergrens. Dat willen we zo snel mogelijk doen, in goed overleg met de provincies. Het moet wel juridisch houdbaar zijn en het vergt ook een maatregelenpakket en beheersmaatregelen. Deze motie ontraad ik dus.

Minister Jetten: De motie op stuk nr. 41: met verwijzing naar het debat ontraden.

Minister Jetten: De motie op stuk nr. 42, van het lid Vermeer. Wij hebben, en daarover hebben we het in het debat ook gehad, voor de zomer een integraal maatregelenpakket naar de Kamer gestuurd. Een aantal onderdelen daarvan zullen we nog moeten uitwerken en verbeteren. Dat doen we samen met een aantal sectorpartijen. Maar het schrappen daarvan gaat ons te ver, dus die motie ontraad ik.

Minister Jetten: Dat geldt ook voor de motie op stuk nr. 43; die is ook ontraden. De motie op stuk nr. 44, van de heer Vermeer, ontraad ik, omdat het kabinet nog met een uitwerking komt. De motie op stuk nr. 45 — daarmee ben ik alweer bij de heer Struijs aanbeland — is de motie-Struijs/Paternotte. Die motie geef ik oordeel Kamer. Op dit moment wordt er een verkenning door het RIVM uitgewerkt en op basis daarvan zal het kabinet uw Kamer informeren over het vervolg.

Minister Jetten: Dat is dus ook niet de aanpak. Vanuit het idee om circulair om te gaan met een hele hoop grondstoffen, is de keuze om dat ook op dit vlak te doen al ingezet in het vorige kabinet. Er is een enorme afvalberg van incontinentiemateriaal, maar ook van luiers voor baby's, die op een slimmere manier kan worden benut dan we nu doen. Ik begrijp ook dat we allerlei ongemakkelijke situaties willen voorkomen. We zullen de Kamer dus per brief nogmaals informeren over hoe deze aanpak eruitziet. Wellicht wil de heer Dijk deze motie aanhouden totdat de brief er is.

Minister Jetten: We waren inderdaad bij de motie op stuk nr. 46 …

Minister Jetten: … van de heer Struijs. De minister van SZW heeft de Kamer toegezegd om nog voor de begrotingsbehandeling van SZW een onderzoeksvoorstel te delen over de rendementen van pensioenfondsen. Dit is vorige week toegezegd in het commissiedebat Pensioenonderwerpen. Daarom zou ik de heer Struijs willen vragen om deze motie even aan te houden tot de begroting van SZW.

Minister Jetten: De motie op stuk nr. 47 van de heer Struijs gaat over de zorgfraude. Ik denk dat we er een mooi debat over hebben gehad en allemaal delen dat we de zorgfraude zo veel mogelijk willen bestrijden. Dat doen we onder andere via de Taskforce Ondermijning, waarin de meest aangesloten ministers bij elkaar komen om dit aan te pakken. Daarom vinden we het niet nodig om er een aparte regeringscommissaris voor aan te stellen. Daarom ontraad ik de motie op stuk nr. 47.

Minister Jetten: We blijven bij hetzelfde thema met de motie op stuk nr. 48. Die gaat namelijk over regelmatige informatie over de voortgang van de aanpak van zorgfraude aan de Kamer. Die geef ik oordeel Kamer.

Minister Jetten: De motie op stuk nr. 49 van de heer Dassen gaat over het AI-veiligheidsinstituut. We zullen verkennen of er een nationaal instituut moet komen, maar we zullen vooral kijken of we kunnen aansluiten bij andere Europese reeds lopende initiatieven, eigenlijk zoals ik dat in het debat met de heer Dassen heb gewisseld. De motie op stuk nr. 49 geef ik daarom oordeel Kamer. De motie op stuk nr. 50 van de heer Dassen vraagt om samen met het bedrijfsleven publiek-privaat op te trekken in de AI-ontwikkelingen. Dat is de inzet van het kabinet, samen met onder andere Frankrijk. Die motie geef ik dus oordeel Kamer.

Minister Jetten: De motie op stuk nr. 51 van het lid Dassen, over een wereldwijde AI-pauze, wil ik ontraden. We doen echt een beroep op de bedrijven om zelf verantwoordelijkheid te nemen. We zullen in de komende week met een groot aantal landen gesprekken voeren over hoe tot betere internationale regels te komen. Die motie ontraad ik. De motie op stuk nr. 52 van de heer Dassen gaat over koelmaatregelen. We willen graag verkennen of dit kan, zonder dat dit tot te weinig budget leidt voor andere maatregelen die al in de ISDE zitten. Met die verkenning zullen we de heer Dassen informeren welke mogelijkheden we daarin zien. Ik geef de motie op stuk nr. 52 oordeel Kamer.

Minister Jetten: De motie op stuk nr. 53 is een spreekt-uitmotie. Het oordeel daarover is dus aan de Kamer. De motie op stuk nr. 54 van mevrouw Keijzer gaat over een vacaturestop, een halvering van adviesorganen en minstens 25% niet met rijksgeld. Ik denk dat ik samen met mevrouw Keijzer en de heer Brekelmans een heel nuttig en boeiend debat heb gehad over de slagvaardige overheid. Het dictum van deze motie gaat ons te ver, dus die ontraad ik.

Minister Jetten: De motie op stuk nr. 55 van mevrouw Keijzer gaat over de interbestuurlijke gesprekken in het kader van de Spreidingswet. Bij de tredes 1, 2 en 3 worden die gesprekken namens de minister gevoerd. De inzet is dat gemeenten zelf aan de wettelijke taak moeten voldoen en/of daar in de regio met buurgemeenten afspraken over maken. De stap naar de vooraankondiging van de indeplaatsstelling, trede 4, is een besluit dat door de minister wordt genomen. Daarom zal de minister vanaf trede 4 die gesprekken ook zelf voeren. Ik ontraad dus de motie, vanwege het eerste deel van mijn toelichting.

Minister Jetten: De motie op stuk nr. 56 van het lid Keijzer, onder verwijzing naar het debat: ontraden.

Minister Jetten: Ja.

Minister Jetten: Omdat we het bij tredes 1, 2 en 3 dus niet door de minister laten doen.

Minister Jetten: Ik kijk nog heel even bij mijn buurman, de minister van Asiel en Migratie. Het is wel belangrijk om te blijven onderschrijven dat het doorlopen van tredes 1, 2 en 3 is wat in de wet staat. Die hebben we hier in dit huis aangenomen en die voeren we uit. Onderdeel daarvan is dat gemeentes daar zelf een verantwoordelijkheid in hebben en dat ze daar zelf in de regio, dus met buurgemeentes en de provincies, afspraken over kunnen maken. Wij vinden het daarom niet onlogisch dat bij tredes 1 tot en met 3 dat gesprek niet met de minister wordt gevoerd en dat dat pas bij trede 4 het geval is. Vandaar.

Minister Jetten: Als we nu dus hebben opgehelderd dat het ook mevrouw Keijzer goed is als dat vanaf trede 4 geldt, dan kan ik de motie oordeel Kamer geven.

Minister Jetten: Dat ligt deels in het verlengde van het interruptiedebat dat ik met de heer Wilders had. Ook in Europa zullen we die inhaalslag namelijk moeten maken. Een algehele adempauze vinden we dus onverstandig, maar je moet het wel zo snel mogelijk goed inkaderen. Maar zal ik, ook gezien de tijd die we aan dit onderwerp hebben besteed, voorstellen dat ik u zo snel mogelijk na volgende week een korte brief stuur met een terugkoppeling over hoe het AI-event tijdens de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties is verlopen en wat ik daar met verschillende regeringsleiders over dit specifieke onderwerp heb gewisseld? Misschien wil de heer Dassen de motie dan aanhouden totdat ik die brief heb verzonden.

Minister Jetten: Ja, voorzitter. Ik wil de Kamer hartelijk bedanken voor een inhoudelijk debat, soms ook met humor, maar ik denk ook met een hele duidelijke opdracht voor de weken die voor ons liggen. Hier staat een kabinet dat vol trots een miljoenennota heeft gepresenteerd met een heleboel ambities op grote thema's te doorbreken, maar wij hebben ook de samenwerking met en de steun van andere partijen nodig om dat de komende jaren mogelijk te kunnen maken. Ik heb in deze twee dagen geconstateerd dat een aantal fracties echt de bereidheid heeft om op onderwerpen zaken te doen met het kabinet. Een aantal fracties geeft ook aan: wij willen zelfs over het totaal van die Miljoenennota brede afspraken maken, zodat ook vanuit een stabiele basis werk kan worden gemaakt van een aantal noodzakelijke hervormingen en investeringen. Daar gaan we dan ook wat ons betreft de komende dagen en weken verdere gesprekken over voeren. Dit debat heeft zeker ook richting gegeven voor de oplossingen die daarbij moeten ontstaan. Dat is met name het geval bij die drie thema's die min of meer met elkaar samenhangen, namelijk hoe we ervoor zorgen dat werken meer gaat lonen, hoe we het investeringsklimaat in Nederland versterken, samenhangend met de discussie over box 3, en hoe we ruimte creëren om met de sociale partners tot gesprekken te komen over een goed sociaal akkoord dat helpt om de economische groei aan te jagen en om de sociale zekerheid te versterken. Ik denk dat de toon waarop dit debat is gevoerd, heel mooi aansluit bij de oproep die de koning deed tijdens de troonrede. Hij zei namelijk dat democratie meer is dan de helft plus één en vraagt om samenwerking, juist op de thema's waarop de samenleving van ons vraagt problemen op te lossen. Wij kijken er als kabinet erg naar uit om dat de komende tijd samen met uw Kamer te doen en daarmee Nederland verder vooruit te brengen. Voorzitter. Ik wil u danken voor een vlot verlopen debat. Als u het mij toestaat, wil ik vooral ook alle medewerkers voor en achter de schermen danken die ons de afgelopen twee dagen allemaal fantastisch hebben bijgestaan. De afgelopen 48 uur hebben ambtenaren van alle ministeries letterlijk dag en nacht in dit pand en in de departementen klaargezeten om alle vragen van uw Kamer te beantwoorden. Daar zijn we ook als kabinet natuurlijk heel erg blij mee. Er is één iemand die een beetje symbool staat voor al die ambtenaren die dat namens het kabinet of voor het kabinet doen, en dat is iemand die binnenkort met pensioen gaat, namelijk de plaatsvervangend sg van het ministerie van Algemene Zaken, de heer Bart van Poelgeest. Hij is ook het wandelend constitutioneel geweten van Den Haag. Vandaag heeft hij voor de 25ste keer in de Algemene Politieke Beschouwingen de minister van Algemene Zaken bijgestaan. Ik wil hem als symbool voor al die hardwerkende ambtenaren hartelijk danken.