Voortgang van de verduurzaming van het mkb

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2023–202432 637Bedrijfslevenbeleid32 813Kabinetsaanpak KlimaatbeleidNr. 640 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN ENKLIMAAT Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 14 mei 2024Onze midden- en kleinbedrijven (hierna: mkb) spelen een belangrijke rol inde taak die op het gebied van verduurzaming voor ons ligt. Nederlandkent namelijk ruim 400.000 van deze bedrijven (zowel profit alsnon-profit). Het gaat om bedrijven tot 250 medewerkers met minder dan€ 50 miljoen omzet per jaar of € 43 miljoen balanstotaal. Veel daarvan zijn(hele) kleine CO2-uitstoters, zoals de lokale kapper, winkels en cafés. Maarook onder mkb’ers zijn er energie-intensieve bedrijven, zoals industriëlebakkers, transporteurs, keramiekfabrikanten en metaalbewerkingsbe-drijven.Al deze bedrijven moeten voor 2050 de transitie maken naar een volledigklimaatneutrale en circulaire bedrijfsvoering. Het mkb speelt een sleutelrolin de verduurzaming van het energieverbruik en het circulair maken vanhet grondstoffengebruik. Bijvoorbeeld als motor van onze innovatieveeconomie door het ontwikkelen en toepassen van technieken die nietalleen voor het bedrijf en in Nederland het verschil maken, maar eenmondiale impact kunnen hebben. Denk daarbij bijvoorbeeld aan deontwikkeling, bouw en implementatie van nieuwe warmtepompen voorde bedrijfsprocessen.Met 400.000 bedrijven kan ook het mkb het verschil maken in het behalenonze verduurzamingsdoelen. Ik zie het als mijn taak om het mkb nog meeronderdeel te maken van de oplossing. Met trots zie ik elke dag weervoorbeelden van mkb’ers die inspelen op de kansen van vandaag enmorgen. Van het energieneutraal maken van een kapsalon tot hetopschalen van een bedrijf gespecialiseerd in het ombouwen van fossielaangedreven bouwmachines naar elektrische op accu’s. Het zijn mkb’ersdie werken aan nieuwe, schonere manieren van produceren en techniekendie ook mensen thuis in staat stellen schoner te leven.Het is van groot belang dat deze bedrijven de transitie goed en tijdigkunnen maken, van de kledingwinkel om de hoek, het poppodium in het kst-32637-640ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2024Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 637, nr. 6401 centrum tot de glasfabriek buiten het dorp. Dit is belangrijk, ten eerstevoor de ondernemer zelf zodat het bedrijf meegroeit in een wereld intransitie. Maar ook voor Nederland is het belangrijk dat ons mkb tijdig detransitie kan maken. Van belang voor het verdienvermogen, voortoekomstige werkgelegenheid én voor het halen van de (internationale)klimaatdoelen. En dat vraagt om een overheid die effectieve en efficiënteondersteuning geeft. Ik zie dat sommige mkb’ers zich afvragen hoe zeduurzamer kunnen ondernemen en wat dat dan oplevert. Ze vragen zichook af aan welke duurzaamheidsverplichtingen ze moeten voldoen en hoeze daaraan kunnen voldoen. En natuurlijk willen ze weten waar zefinanciering kunnen krijgen om aanpassingen te betalen. Mede daaromben ik, zoals aangekondigd in mijn Kamerbrief van 6 april 20231, coördi-nerend Minister verduurzaming mkb geworden. Zoals in die Kamerbrief ismedegedeeld stuur ik jaarlijks een voortgangsbrief over de verduur-zaming van het mkb. Met de voorliggende brief informeer ik uw Kamerover de voortgang in 2024. Ik focus me daarbij op vier onderwerpen:1.Verdeling en inzet middelen mkb;2.Interdepartementale coördinatie;3.Start Actieprogramma Duurzaam Ondernemen;4.Belang van bedrijventerreinen voor de verduurzaming van het mkb.Naast deze onderwerpen vindt u in bijlage 1 een overzicht van wijzigingenvan nieuwe ontwikkelingen in de verduurzaming van het mkb ten opzichtevan de vorige kamerbrief voortgang verduurzaming mkb van 6 april 2023.Verdeling en inzet middelen mkbAls coördinerend Minister heb ik geïnventariseerd hoeveel budget er vande verschillende duurzaamheidsprogramma’s en -regelingen naar hetmkb gaat. Dit betreft alleen regelingen die ingezet kunnen worden voor deverduurzaming. Regelingen voor specifieke doelgroepen zoals deglastuinbouw zijn hierin niet meegenomen omdat deze regelingen nietgelden voor de verduurzaming van het gehele mkb. Deze analyse heeftdus betrekking op verduurzamingsregelingen die breed inzetbaar zijnbinnen het mkb.Conclusie van deze analyse is dat er sinds 2022 circa € 2 miljard per jaaraan innovatie- en investeringsregelingen is gebruikt voor het verduur-zamen van het mkb. Daarbovenop is er circa € 2,6 miljard beschikbaargesteld via de SDE++ ingezet ten behoeve van het mkb.2 In totaliteit wordter dus per jaar circa € 4,6 miljard aan rijksmiddelen voor verduurzamingingezet voor het brede mkb, van bakker om de hoek tot papierfabriek. Inbijlage 2 van deze brief vindt u aanvullende informatie over de onder-zochte regelingen en welk deel daarvan naar het mkb is gegaan. Daarmeeconstateer ik dat er een stevige financiële basis ligt ter ondersteuning vande verduurzaming van het mkb. Tegelijkertijd moet ik ook constateren datik nog onvoldoende zicht heb op welke steun naar welke onderdelen vanhet mkb gaat (zoals microbedrijf, kleinbedrijf of middenbedrijf). Om te zienhoe we onze ondersteuning richten en of dit alle onderdelen van het mkbbereikt, is aanvullende data nodig over bij welke sectoren en bedrijfs-groottes onze ondersteuning terecht komt. Individuele regelingen wordensowieso geëvalueerd op effectiviteit. Maar met aanvullende data wordthet ook mogelijk om te kunnen zeggen of we ook effectief het gehele mkb,en alle daarbij behorende sectoren, ondersteunen. Deze constateringneem ik mee om te zorgen dat we hier de komende jaren wel antwoord opkunnen geven.1Kamerstuk 32 637, nr. 562.2Omdat niet alle data geheel vergelijkbaar, of gelijkvormig gerapporteerd is, is gebruik gemaaktvan data uit 2021 en 2022. De RVO verwacht echter dat dit nog steeds een accuraat beeld geeftvan het totaal over een jaar ingezet budget om het mkb te ondersteunen bij de verduurzaming.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 637, nr. 6402 Interdepartementale coördinatieIn de brief van 6 april 2023 constateerde ik dat de ondersteuning van hetmkb bij de verduurzaming nu is verspreid over vijf ministeries. Dit heeftgeresulteerd in een groot aantal regelingen waardoor de individuelemkb-ondernemer niet altijd de weg weet te vinden naar ondersteuning.Om dit te verbeteren heb ik een interdepartementale coördinatieaangekondigd om deze ondersteuning effectiever en efficiënter maken.Wij zijn gestart met het opstellen van een totaaloverzicht van alleprogramma’s en regelingen die wij als Rijk aanbieden aan het mkb om zete ondersteunen bij de verduurzaming. Dit overzicht wordt nu al gebruiktom de communicatie richting het mkb te verbeteren. In bijlage 3 van dezebrief vindt u de meest recente versie van al deze regelingen. Op basis vandit overzicht van regelingen en programma’s is verder gewerkt om ookinzichtelijk te maken welk deel van het budget voor verduurzamingsrege-lingen en -programma’s ook werkelijk gebruikt wordt door het mkb.Hieruit volgt het eerdergenoemde overzicht van de verdeling vanmiddelen binnen de verduurzaming van het bedrijfsleven dat u vindt inbijlage 3. Verder ben ik in de laatste fase van het opstellen van eenoverzicht van overlap, concurrentie en conflict tussen verschillendeverduurzamingsregelingen. Hiernaast vraag ik reflecties op de onder-steuning die op dit moment aan het mkb gegeven wordt om te verduur-zamen aan betrokken organisaties zoals: MKB-Nederland, OndernemendNederland (ONL), Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Nederland(MVO-NL), Interprovinciaal overleg (IPO), Vereniging NederlandseGemeenten (VNG) en het Nationaal Klimaat Platform. Daarbij vraag ikdeze organisaties ook te reflecteren op de eerdergenoemde overzichten.Als laatste organiseer ik met de Ministeries BZK, I&W, LNV, VWS enOC&W aangevuld met de Kamer van Koophandel (KVK) en Rijksdienstvoor Ondernemend Nederland (RVO) een beleidsmatige analyse van deondersteuning van het mkb met de vraag waar dit effectiever en effici-ënter kan.Dit geheel, aangevuld met al eerder uitgevoerde onderzoeken3 naar hetgedrag van mkb’ers bij de verduurzaming en de klantreis van mkb’ers bijverduurzaming, zal de basis vormen voor een set aanbevelingen die aanhet nieuwe kabinet. Deze aanbevelingen hebben tot doel om de onder-steuning aan het mkb bij de verduurzaming effectiever en efficiënter temaken. Deze aanbevelingen en hoe het nieuwe kabinet voornemens ishier uitvoering aan te geven, zal met uw Kamer worden gedeeld. Mijnverwachting is dat dit traject dat leidt tot de aanbevelingen rond het eindevan dit jaar is afgerond en uw Kamer hierover dan geïnformeerd kanworden. Ook daarna zal de interdepartementale samenwerking met deoverige departementen voortgezet worden om ook andere onderdelenvan het verduurzamingsbeleid dat het mkb raakt gezamenlijk effectieveren efficiënter te maken. Daarbij kan gedacht worden aan onderwerpenzoals de aansluiting van de programma’s en regelingen van het Rijk bij deverduurzamingsaanpak van provincies en gemeenten. Met deze aanpakgeef ik uitvoering aan de motie van het lid White van 28 februari 2024Kamerstuk 32 637, nr. 603. Deze motie beschouw ik hierbij dan ook alsafgedaan.Start Actieprogramma Duurzaam OndernemenAanvullend op de bovengenoemde interdepartementale coördinatie is hetkabinet vanuit de Aanpak Levensgebeurtenissen gestart met het Actiepro-gramma Duurzaam Ondernemen. Met dit programma wil het kabinet de3Adviesrapport Levensgebeurtenis «Duurzaam ondernemen»; Eindrapportage Gedragsanalyseverduurzaming MKB | Rapport | Rijksoverheid.nlTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 637, nr. 6403 belangrijke belemmeringen wegnemen die mkb’ers ervaren als zeduurzamer willen gaan ondernemen. Dit actieprogramma komt voort uithet overheidsbrede klantreisonderzoek duurzaam ondernemen.4 In ditonderzoek is gekeken naar gedrag en beleving van ondernemers die inaanraking komen met duurzaam ondernemen. Het doel van dit klantreis-onderzoek was om te begrijpen waar een ondernemer mee worstelt in hetkader van duurzaamheid. Op basis van de drie belangrijkste aanbeve-lingen uit dit onderzoek is het Actieprogramma Duurzaam Ondernemengestart met drie actielijnen:1.Zorg voor goede dienstverlening vanuit gemeente aan de mkb’er. Degemeente is de meest nabije bestuurslaag voor het grootste gedeeltevan het mkb. Maar gemeenten zijn (nog) niet altijd uitgerust om dejuiste ondersteuning te bieden. In deze actielijn is in 2023 met een pilotgestart door twee gemeenten in samenwerking met de RVO en VNG.Binnen deze pilots wordt in co-creatie met ondernemers gezocht naarde beste vormen van ondersteuning die een gemeente het mkb kanbieden. Doel hiervan is te komen tot een blauwdruk voor effectieveondersteuning die andere gemeenten vervolgens kunnen implemente-ren.2.Activeer het warme netwerk. De meeste mkb-ondernemers halen huninformatie en advies uit hun warme netwerk. Denk hierbij aan familie,vrienden, collega-ondernemers maar ook hun lokale dienstverleningzoals de accountant, de belastingadviseur, de beheerder van hunbedrijventerrein en installateurs. Wanneer er aan de zakelijke kant vanhet warme netwerk goede kennis is over welke overheidsinformatie en-diensten beschikbaar zijn, wordt het voor mkb’ers makkelijker omstappen te zetten in de verduurzaming van hun bedrijf. Daarom voertRVO een pilot uit met de branchevereniging van accountants eninstallatiebedrijven. Het doel hiervan is om een aanpak te ontwikkelenwaarop we via brancheverenigingen mkb’ers snel en makkelijkinformeren over de mogelijkheden van verduurzaming en de (finan-ciële) ondersteuning die daar vanuit de overheid voor beschikbaar is.Ook deze pilot gebruiken we om te komen tot een blauwdruk voor eenstructurele aanpak naar andere brancheorganisaties van dienstverle-ners in het warme netwerk.3.Zorg voor heldere communicatie vanuit het Rijk. Op dit moment heefthet Rijk ruim 70 websites die het mkb iets vertellen over verduurza-ming. Daarnaast bieden deze websites vaak niet geheel gelijke,overlappende en soms tegenstrijdige, informatie. Mkb-ondernemerszien door de bomen het bos niet meer. Het doel is dat de ondernemersnel bij de informatie kan komen die hij nodig heeft. In deze actielijnontwikkelen we met andere betrokken ministeries, Ondernemers-plein.nl, RVO en KVK een redactieformule om de rijksbrede informatie-voorziening beter af te stemmen op de klantreis van de (kleine)ondernemer. Hierbij worden ook IPO en VNG betrokken. Momenteelwordt er gewerkt aan de gezamenlijke redactieformule op het thema«Mobiliteit». Deze wordt getoetst bij ondernemers uit het micro-mkb.Het vervolg hierop is om dit verder uit te breiden naar andereduurzaamheidsthema’s op basis van klantreizen.Belang van bedrijventerreinen voor de verduurzaming van het mkbBehalve aandacht voor de verduurzaming van individuele bedrijven liggener grote kansen in collectieve onderdelen van verduurzaming. Door hetcollectief duurzaam opwekken, uitwisselen, opslaan en gebruiken vanenergie (bijvoorbeeld voor het opladen van elektrische voertuigen)worden bedrijven gezamenlijk minder afhankelijk van de prijs van4Adviesrapport Levensgebeurtenis «Duurzaam ondernemen»Verdiepend onderzoek levensgebeurtenis duurzaam ondernemenTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 637, nr. 6404 (fossiele) energie en het elektriciteitsnet dat door netcongestie onder drukstaat. Uit recent onderzoek van TNO blijkt dat bedrijventerreinen inNederland 18,5 Mton CO2-emmissies gereduceerd kan worden door eencombinatie van energiebesparing en elektrificatie.5 Daarnaast kunnenbedrijven binnen een collectieve samenwerking beter reststromenuitwisselen, materieel en ruimte besparen en collectief verduurzamings-maateregelen inkopen. Ook hiermee kan het mkb kosten besparen endragen ze bij aan de opkomst van de circulaire economie. Op de 3.8006bedrijventerreinen die Nederland rijk is, liggen grote kansen voor dit typesamenwerking. Het samenwerken van bedrijven op het gebied vanenergie, klimaat en circulariteit op het bedrijventerrein kan een belangrijkebijdrage leveren aan het succes van het Nederlandse bedrijfsleven en hetsucces van de verduurzamingsopgave.Tegelijkertijd weten we dat op veel bedrijventerreinen op dit moment desamenwerking op het vlak van verduurzaming nog beperkt is. Mededaarom is het kabinet, op initiatief van de Minister van BinnenlandseZaken en Koninkrijksrelaties, gestart met het Programma VerduurzamenBedrijventerreinen.7 Binnen dit programma worden bedrijventerreinenondersteund met kennis, expertise en begeleiding om samenwerkingtussen bedrijven op het gebied van energie, klimaat en circulariteit op hetbedrijventerrein op te starten of te verbeteren. Daarnaast biedt hetprogramma een kennisbank waar ondernemers maar ook anderestakeholders informatie kunnen vinden over goede voorbeelden rondduurzaamheid, energie en circulariteit zoals die al zijn opgedaan opandere plekken. Verder helpen we bedrijventerreinen via het ProgrammaEnergiehubs met het opzetten van een lokale energiehub waarmeeduurzaam opgewekte energie kan worden uitgewisseld en opgeslagen. Ditis een vorm van samenwerking die ook netcongestie kan helpenverzachten. Daarbij zal ik de komende tijd onderzoeken of er aanvullendeinzet nodig is om de verduurzaming van de bedrijventerreinen inNederland te versnellen. Dit is een aanpak die ook in lijn is met dekabinetsreactie op het advies van de Raad voor de leefomgeving eninfrastructuur waarover ik u in de Kamerbrief van 28 maart informeerde(Kamerstuk 32 637, nr. 633).Toezeggingen en motiesAls laatste ga ik in op een aantal nog openstaande moties en toezeggingmet betrekking tot verduurzaming van het mkb die in de bovenstaandebrief nog niet zijn beantwoord.Motie 36 200 XII, nr. 43 d.d. 23 november 2022 van leden De Jong enAmhaouchDe motie verzoekt de regering te onderzoeken wat ondernemers zelfkunnen doen en waar zij kunnen worden geholpen inzicht te krijgen in hetverduurzamen van het productieproces. Het verduurzamen van hetproductieproces is een belangrijke stap in het verduurzamen van eenbedrijf. Uit gedragsonderzoek blijkt dat een belangrijke drempel voorondernemers is weten is hoe ze hun bedrijf kunnen verduurzamen enwelke ondersteuning ze daarvoor kunnen krijgen.8 Via het ontzorgingspro-gramma van de Minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening5Potentie energiebesparing bedrijventerreinen | Rapport | Rijksoverheid.nl6Dit aantal is exclusief de bedrijventerreinen die onderdeel zijn één van de vijf grote industriëleclusters in Chemelot, Rotterdam-Moerdijk, Noordzeekanaal, Noord-Nederland en Zeeland.7Programma Verduurzaming Bedrijventerreinen | Samen naar duurzame bedrijventerreinen(pvbnederland.nl)8Eindrapportage Gedragsanalyse verduurzaming MKB | Rapport | Rijksoverheid.nlTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 637, nr. 6405 dat op 1 mei 2024 van start gaat worden ondernemers actief begeleid bijhet opstellen en uitvoeren van een verduurzamingsplan. Hierbij isaandacht voor zowel het bedrijfsproces als het bedrijfsgebouw (zie bijlage1 voor aanvullende informatie). Daarnaast is er op verschillende digitaleplatformen aandacht voor de verduurzaming van het mkb waarbij hetbedrijfsproces een belangrijk onderdeel is. Denk hierbij aan het Onderne-mersplein9, de Zet-Ook-De-Knop-Om10 website maar ook de DuurzaamEnergie Besparen website11 die met steun van mijn departement isopgezet door MKB-Nederland. Hiermee beschouw ik deze motie afgedaan.Motie 32 637, nr. 602 d.d. 28 februari 2024 van de leden White en Tjeerdde GrootDe motie vraagt de regering een onderzoek te doen naar de stand van deverduurzaming van het mkb. Dit is een goede maar ook zeer ingewikkeldevraag om te beantwoorden omdat het mkb bestaat uit ruim 400.000bedrijven en meer dat 120 branches. Het geven van een volledig beeld isdus vrijwel niet mogelijk en vraagt daarnaast zeer veel capaciteit en tijd.Desalniettemin wil ik u een zo goed als mogelijk beeld geven. Ik zaldaarom de komende maanden op basis van gegevens van een aantalregelingen een beeld schetsen over de stand van de verduurzaming vande verschillende sectoren. De uitkomst hiervan verwacht ik u voor heteinde van dit jaar toe te kunnen sturen.Toezegging TZ202402-058 d.d. 7 februari 2024 aan het lid WhiteEr is toegezegd om inzage te geven in het gebruik vanCO2-voetafdrukmeting door mkb bedrijven binnen de Klimaatwerktool. Inbijlage 1 van deze mail gaan we in op het gebruik van de Klimaatwerktool.De CO2-voetafdrukmeting is onderdeel van deze tool. Conclusies voor deKlimaatwerktool zijn dan ook van toepassing op het deel voor deCO2-voetadrukmeting. De bezoekersaantallen zijn op dit moment noglaag. Dit jaar werken RVO en EZK aan het verbeteren van de effectiviteit enhet bezoek van de tool. Ik houd u via de voortgangsbrieven verduur-zaming mkb op de hoogte van de vorderingen. Met deze beantwoordingstel ik u uw Kamer voor deze toezegging af te doen.Opvolging vraag lid Van der Plas d.d. 23 november 2022Tijdens de behandeling van de Begroting Economische Zaken en Klimaatheb ik aangegeven in reactie op een vraag van het lid Van der Plas om ingesprekken met MKB Nederland/VNO-NCW na te vragen tegen welkeknelpunten zij oplopen in de ondersteuning bij de veelheid aanregelingen. Het verbeteren van de ondersteuning bij verduurzaming en deomgang met de veelheid aan regelingen staat centraal bij mijn interdepar-tementale aanpak en bij het Actieprogramma Duurzaam Ondernemen datik eerder in deze brief heb beschreven. Over conclusies en opvolging vandeze programma’s heb ik uiteraard overleg met MKB-Nederland.Daarnaast zat MKB-Nederland ook in de klankboordgroep bij devormgeving van het ontzorgingsprogramma en het programma verduur-zaming bedrijventerreinen (zie bijlage 1). Ook verzorgt MKB-Nederland,onder andere in samenwerking met mijn ministerie, de website DEB.nl.Op deze site kunnen ondernemers veel praktische inzichten vinden in hoeenergie te besparen en te verduurzamen. Ook worden ze er geadviseerdover welke regelingen er zijn en hoe je die handig kunt inzetten.9Duurzaam ondernemen | Ondernemersplein (kvk.nl)10Bedrijven en organisaties (zetookdeknopom.nl)11DEB – Energiebesparing en verduurzaming voor ondernemersTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 637, nr. 6406 Vanzelfsprekend houd ik de Tweede Kamer op de hoogte van devoortgang.De Minister van Economische Zaken en Klimaat,M.A.M. AdriaansensTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 637, nr. 6407 Bijlage 1Hieronder een overzicht van de nieuwe ontwikkelingen binnen hetRijksbeleid op verduurzaming mkb ten opzichte van de stand van zakenvan 6 april 2023. Hierover bent u deels al eerder separaat geïnformeerd;voor de volledigheid en om het in samenhang te bezien, nemen we dezeontwikkelingen ook op in deze brief.Ontzorgingsprogramma verduurzaming mkbDe Minister voor Binnenlands Zaken en Koninkrijksrelaties heeft insamenwerking met mij het afgelopen jaar het OntzorgingsprogrammaMkb opgezet dat 1 mei 2024 van start gaat. Het ontzorgingsprogramma,zoals het nu is vormgegeven, geeft provincies de mogelijkheid om micro-en kleinbedrijven (tot maximaal 50 medewerkers) te ondersteunen bijverduurzaming.12 De provincies kiezen daarbij de invulling die het besteaansluit bij de mkb’ers en de bestaande netwerken in hun eigen provincie.Vanuit mijn departement verken ik, naast de start van het ontzorgingspro-gramma, ook een uitbreiding van de scope van het programma. Zo’nuitbreiding zou tot doel hebben provincies de mogelijkheid te bieden omook het grotere en energie-intensievere mkb te ondersteunen in deverduurzaming. Want ook onder deze bedrijven is er gebrek aan kennisover wat ze kunnen doen om te verduurzamen en welke ondersteuningdaarvoor beschikbaar is.Duurzaamheidsleningen voor microbedrijvenHet is voor het micro- en kleinbedrijven niet altijd makkelijk om finan-ciering te vinden voor duurzaamheidsingrepen. Vaak ook omdat het voordeze bedrijven lastiger is om exact aan te geven wat het positieve effectvan de ingreep is op hun bedrijfsvoering en kleine kredieten minderaantrekkelijk zijn voor financiers. Het verstrekken van een duurzaamheids-lening tegen een lage rente kan een belangrijke drempel voor verduur-zaming wegnemen voor deze bedrijven om hen te stimuleren. Met dezekredieten kunnen bedrijven (makkelijker) investeren in zaken zoals deaanschaf van elektrische en energiezuinige apparatuur, zonnepanelen enzonneboilers, energieopslag, isolatie, een warmtepomp of een elektrischebedrijfswagen. Mede hierom heeft uw Kamer mij via moties en amende-menten gevraagd hiernaar te kijken.Onze microfinancieringspartner Qredits heeft in Overijssel een pilotgedaan met duurzaamheidsleningen met een lage rente (gesubsidieerddoor de provincie). Naar aanleiding van verzoeken van de Tweede Kameren de pilot in Overijssel is een aanvraag voor een rentesubsidie voorduurzaamheidsleningen gedaan bij het Klimaatfonds. Qredits kan danlandelijk duurzaamheidsleningen tegen een lage rente aanbieden. Defunding voor de leningen verzorgt Qredits zelf. Hiervoor heeft uw Kamer€ 10 miljoen beschikbaar gesteld.EnergiebesparingsloketMkb met een energiegebruik vanaf 50.000 kWh of 25.000 m3 aardgas(equi-valent) is verplicht om alle energiebesparende maatregelen met eenterugverdientijd van 5 jaar of minder uit te voeren (de energiebesparings-plicht). Op dit moment wordt gewerkt aan de aanscherping van deenergiebesparingsplicht, waarbij de terugverdientijd van 5 naar 7 jaargaat. Bij het klimaatfonds staat € 100 miljoen gereserveerd voor hetondersteunen van het mkb bij de aangescherpte energiebesparingsplicht.12Staatscourant 2024, nr. 1876, 23 januari 2024.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 637, nr. 6408 InvestNL doet in opdracht van de Minister voor Klimaat en Energieonderzoek naar de drempels die mkb ervaart bij het voldoen aan deaangescherpte energiebesparingsplicht. Een energiebesparingsloketwaarbij financiering en advies op elkaar aansluiten én eenduidig éntoegankelijk zijn, kan hiervoor een oplossing bieden.Energie Investeringsaftrek (EIA)Met de EIA kunnen bedrijven investeringen in duurzame energie aftrekkenvan de winst. In de augustusbesluitvorming is besloten dat dat aftrekper-centage wordt verlaagd van 45,5% naar 40%. Dit is in lijn met de aanbeve-lingen in de evaluatie van de EIA. Het maximale investeringsbedrag blijftgehandhaafd op € 136 miljoen maar is wel geïndexeerd met 9,9% en komtin 2024 uit op € 149 miljoen. In 2024 is een budget beschikbaar van€ 259 miljoen. In 2025 en 2026 wordt het budget voor de EIA forsverhoogd met inzet van de arbeidsmarktenvelop.De Energielijst voor dit jaar is wel versoberd om ervoor te zorgen datopties met een terugverdientijd van beduidend minder dan 5 jaar nietlanger via de EIA worden gestimuleerd. Tevens helpt deze versobering omde budgettaire tekorten die zijn ontstaan in de jaren 2021–2023 deelsteniet te doen. Dit is een afspraak uit de augustusbesluitvorming: wekoersen op een positieve budgetreserve in drie jaar tijd. Met de nuingezette aanpassing van de Energielijst en het extra beschikbare budgetin de jaren daarna is de verwachting dat we qua reserve eind 2026 positiefeindigen.Circulaire economieSamen met meer dan honderd Versnellingspartners13 helpt het Versnel-lingshuis Nederland Circulair!14 sinds 2019 ondernemers in de circulaireeconomie. Met hen stellen zij jaarlijks de Rode Draden Notitie op metdaarin de belemmeringen die bedrijven ervaren die circulair (willen)ondernemen. In de vierde editie van deze jaarlijkse notitie is specifiekgekeken naar de belemmeringen die spelen bij het opschalen naar decirculaire economie, en welke succesvolle oplossingen er zijn die dezebelemmeringen weg kunnen nemen. Over deze ontwikkelingen kunt umeer lezen in verzamelbrief circulaire economie van 13 februari 2024.15Maatschappelijk verantwoord inkopenHet Nationaal plan Maatschappel(k Verantwoord Inkopen (MVI) 2021–2025stimuleert alle overheden om hun gezamenlijke inkoopkracht strategischin te zetten voor het behalen van maatschappelijke doelen op het gebiedvan duurzaamheid (milieu & biodiversiteit, klimaat, circulariteit, socialreturn, ketenverantwoordelijkheid (toepassen Internationale SocialeVoorwaarden) en diversiteit & inclusie). Hiermee creëert de overheid eenmarktvraag voor duurzame marktpartijen. In 2023 is daartoe het bestuur-lijke netwerk van Partijen van het Manifest Maatschappelijk VerantwoordOpdrachtgeven en Inkopen (MVOI)16 uitgebreid tot 91 deelnemers, die 111organisaties vertegenwoordigen. Geïnspireerd door dit Manifest heeft hetbedrijfsleven in 2023 het Manifest Sustainable Procurement, gekoppeldaan de Sustainable Development Goals, voor bedrijven en semi-publiekeinstellingen gelanceerd.13https://versnellingspartner.versnellingshuisce.nl14https://versnellingshuisce.nl15Kamerstuk 32 852, nr. 294.16Manifest Maatschappelijk Verantwoord Opdrachtgeven en Inkopen (MVOI)Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 637, nr. 6409 Sinds 2030 heeft de Rijksoverheid zo’n 35 buyer groups17 uit diversesectoren opgezet, primair gericht op het terugdringen van CO2-uitstoot enhet stimuleren van circulaire inkoop. In deze groepen ontwikkelenpublieke en private opdrachtgevers samen een gedeelde marktvisie omdeze vervolgens in de aanbestedingspraktijk te implementeren en demarktstandaard ten aanzien van de betreffende productgroepen teverduurzamen. Hiermee wordt de markt gestimuleerd om duurzameoplossingen te ontwikkelen. De komende jaren zullen nieuwe buyergroups worden opgezet.Ook via het kennisplatform Versnellingsnetwerk Circulair Inkopen (VCI)18,worden publieke en private partijen door middel van kennisontwikkelingen ketensamenwerking ondersteund in het opzetten van circulaireinkooptrajecten.Toekomstige normering gebouwenMijn collega van BZK heeft eind 202319 aangekondigd dat er per 2030minimale energieprestatie-eisen voor alle gebouwen gaan gelden.20 Ditheeft ook betrekking op gebouwen die mkb’ers in eigendom hebben vooreigen gebruik, huren of verhuren. In de aankomende maanden wordthiervoor een voorstel uitgewerkt.Schoon en Emissieloos BouwenOp 30 oktober 2023 hebben de Rijksoverheid, provincies, waterschappen,gemeenten, branche- en netwerkverenigingen in de bouwsector enopdrachtgevers van bouwprojecten het convenant Schoon en EmissieloosBouwen (SEB) ondertekend.21 Het convenant laat zien hoe de deelne-mende partijen zich de aankomende jaren gezamenlijk inzetten voor deverduurzaming van bouwmaterieel. Dit geeft duidelijkheid aan de markt.Er zijn maatregelen getroffen om het mkb te ondersteunen in de transitie.Ze krijgt mkb in de Subsidieregeling Schoon en Emissieloos Bouwmate-rieel (SSEB)22 een hoger subsidiepercentage. Dit werkt goed, in 2023 isruim 75% van het toegekende subsidiebudget voor aanschaf en ombouwtoebedeeld aan mkb’ers. Ook worden medeoverheden tegemoetgekomenvoor eventuele hogere kosten bij aanbestedingen via de SpecifiekeUitkering SEB.23 Dit is belangrijk voor het bereiken van mkb, aangezienmedeoverheden grote opdrachtgevers voor mkb zijn in de bouw.Zero-emissiezonesIn 2021 is de Uitvoeringsagenda Stadslogistiek getekend door brancheor-ganisaties uit de logistieke sector, Stichting Natuur en Milieu, gemeentenen het Rijk. In de uitvoeringsagenda staan alle afspraken die de sector engemeenten klaarstomen voor de komst van de eerste zero-emissiezonesop 1 januari 2025. Zoals afgesproken in het Klimaatakkoord, kunnengemeenten vanaf 2025 een zero-emissiezone invoeren waarmee ze alleenbatterij- of waterstof-elektrische bestel- en vrachtauto’s toelaten in hunstad. Inmiddels zijn er 29 gemeenten die een dergelijke zone hebbenaangekondigd en in 2025 of later in zullen voeren. De bijbehorenderegelgeving is zoveel als mogelijk geharmoniseerd zodat voor onder-17Buyer groups duurzaamheid18Ik wil circulair inkopen19Nieuwsbericht «Utiliteitsbouw steeds duurzamer, CO2-reductiedoelstelling binnen bereik»20Kamerstuk 32 813, nr. 132021Convenant Schoon en Emissieloos Bouwen (Stcrt. 2023, 31167)22Subsidieregeling Schoon en Emissieloos Bouwmaterieel (SSEB)23Kamerstuk 31 209, nr. 250Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 637, nr. 64010 nemers duidelijk is waar zij aan moeten voldoen als ze een zone in rijden,ongeacht in welke stad. Ook wordt er een Centraal Loket opgericht doorde RWD voor het aanvragen van ontheffingen. Vanaf 2030 moeten dezero-emissiezones jaarlijks 1 Mton CO2-reductie opleveren. Daarnaastdraagt het bij aan de verbetering van de luchtkwaliteit in steden.Brede wetsverkenning duurzame zorgDe Minister van VWS heeft uw Kamer in december geïnformeerd over hetverduurzamen van de (publieke) zorg en welzijn24 en inzet van het kabinetdaarbij. Dat betreft ook mkb actief in die sectoren en relevant daarbij is datonderzoeksbureau Berenschot in opdracht van VWS heeft onderzocht ofen zo ja welke knelpunten de sector ervaart bij het verduurzamen of hetleveren van duurzame(re) zorg. Het rapport laat zien dat er wetten, regelsen normen zijn die op bepaalde punten de verduurzaming in de wegstaan, maar ook dat er geen belangrijke belemmeringen in de wet- enregelgeving van VWS liggen. Knelpunten vinden hun oorsprong vooral inEuropese wet- en regelgeving en (de interpretatie van) veldnormen. Hetrapport is te vinden als bijlage bij genoemde Kamerbrief en voorzien vaneen reactie van de Minister van VWS per ervaren knelpunt.KlimaatwerktoolDe Klimaatwerktool is afgelopen jaar voor het eerste en volledig jaaroperationeel geweest. In dat jaar is de tool 2303 keer bezocht en zijn er172 volledig afgeronde adviezen uitgebracht. Dit is een laag aantal.Daarom werken we nu samen met het klantreisteam van de RVO samenom de gebruiksvriendelijkheid en effectiviteit van de tool te verbeteren.Doel daarbij is om het aantal volledig afgeronde adviezen ten opzichte vanhet aantal bezoeken te verbeteren. Daarnaast kijken EZK en de RVOgezamenlijk naar het verbeteren van de bekendheid van de tool.Belang van locatie gebonden factoren voor energie- en klimaatvraag-stukken voor land- en tuibouwbedrijvenDe lokale en regionale situatie zijn voor veel mkb-bedrijven bepalend voorde mate waarin zij succesvol stappen kunnen zetten naar verdereverduurzaming. Dit geldt zeker voor het mkb in land- en tuinbouw. Op hetgebied van energie en klimaat liggen er verduurzamingskansen voor watbetreft opwek van hernieuwbare energie op eigen terrein (zon/wind/waterstof). Hierbij is integratie met bestaande energie infrastructuur eenbelangrijke factor. Voor de glastuinbouw geldt specifiek dat de invullingvan de energievraag grotendeels bepaald wordt door de locatie van hetbedrijf. Hierbij zijn de lokale beschikbaarheid van warmtebronnen(geothermie en restwarmte) en elektriciteit (voor warmte en belichting)belangrijke factoren. Naast de beschikbaarheid van bronnen is deontwikkeling van energie-infrastructuur voor warmte en elektriciteitbinnen en naar een gebied bepalend voor de beschikbaarheid van warmteen elektriciteit. Om investeringen in warmte-infrastructuur rendabel tekrijgen moet de gezamenlijke warmtevraag van de bedrijven in eengebied groot genoeg zijn.24Kamerstuk 32 813, nr. 1341.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 637, nr. 64011