Betere ondersteuning voor de (EU-)arbeidsmigrant

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2023–202429 861Arbeidsmigratie en sociale zekerheidNr. 125 BRIEF VAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN ENWERKGELEGENHEID Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 18 juni 2024De afgelopen twee en een half jaar ben ik als Minister op te veel plekkenin aanraking gekomen met Nederland onwaardige situaties waararbeidsmigranten zich in bevinden. Arbeidsmigranten zijn een belangrijkonderdeel van onze economie, maar we weten ze nog onvoldoende alsvolwaardig inwoner van Nederland te behandelen. Er is al veel werkverzet om de aanbevelingen van het Aanjaagteam bescherming arbeids-migranten uit te voeren. In december concludeerde het kabinet in dejaarrapportage arbeidsmigranten dat we goed op weg zijn. Maar deaankomende periode moeten we onverminderd en met grote urgentie dieagenda verder brengen.1Bij verschillende werkbezoeken in Nederland, in gesprekken met Europesepartners en uit verschillende rapporten2 komt het belang van goedeinformatievoorziening, hulp en dienstverlening naar voren. Een cruciaalonderdeel om de positie van de arbeidsmigrant te verbeteren.Er worden door veel partijen al stappen gezet en er is een brede groeporganisaties en personen intensief betrokken. En die leveren nu al goedwerk. Zo sprak ik recent op het congres «Arbeidsmigratie in goede banen»met een voorlichter van het informatiepunt van de gemeente Den Haag.Zij vertelde over de vragen die door arbeidsmigranten gesteld worden enproblemen die zij met haar collega’s in Den Haag probeert op te lossen. InNoord-Brabant heb ik samen met de provincie Noord-Brabant vijf nieuweinformatiepunten geopend.3 En in Roemenië sprak ik met verschillendeorganisaties die mensen begeleiden wanneer zij terugkeren naar het land1Kamerstukken II, 2023/24, 29 861, nr. 122.2Bijv. het rapport van het Aanjaagteam Bescherming Arbeidsmigranten «Geen Tweederangs-burgers» en het rapport van de WRR «Samenleven in verscheidenheid».3Het project «Brabants Migratie Informatiepunt» in Noord-Brabant loopt samen met bestaandeinformatiepunten in Noord-Limburg, Den Haag, Utrecht en Rotterdam voorop in het informerenen bieden van hulp aan arbeidsmigranten. kst-29861-125ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2024Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 29 861, nr. 1251 van herkomst. Mensen verlaten Roemenië en andere EU-lidstaten met eendroom om het in West-Europa te gaan maken, om hun familie thuis teondersteunen en soms om het land van herkomst definitief achter zich telaten. Helaas gaat dit niet in alle gevallen volgens plan en komen mensenin de problemen. Wij moeten deze mensen dan helpen om hun weg beterte vinden.Op 20 oktober 2023 heb ik uw Kamer op hoofdlijnen geïnformeerd over deinzet die het kabinet heeft ten aanzien van informatie, hulp en dienstver-lening.4 Met deze brief geef ik u een update. Daarmee heeft uw Kamer eenhelder overzicht op de verschillende inspanningen en trajecten rondom ditthema.In deze brief zal ik u tevens berichten over de toezegging die ik aan uwKamer gedaan heb op het gebied van taalvaardigheid en een aange-nomen motie op dat terrein5; en de mogelijkheid voor het nemen vanlokale maatregelen rondom arbeidsrecht6.Betere ondersteuning voor de arbeidsmigrantEr is veel informatie beschikbaar en er zijn veel partijen die arbeidsmi-granten informeren en/of hulp bieden. In gesprekken met het veld (metonder andere gemeenten, sociale partners, het netwerk sleutelpersonenarbeidsmigranten) wordt aangegeven dat deze inspanningen op ditmoment nog onvoldoende gecoördineerd worden. Er is nog geen sprakevan uniforme, kwalitatieve dienstverlening in het hele land. Ook bereikt dedienstverlening de arbeidsmigrant en dan met name de kwetsbare groepnog onvoldoende. Het Ministerie van SZW is daarom het project «Work inNL» (hierna: WIN) gestart. Dit project bouwt voort op de bestaandeinformatievoorziening in o.a. Noord-Brabant (het Brabants MigratieInformatiepunt), Den Haag, Rotterdam, Noord-Limburg en Utrecht.De kern van het project bestaat uit het gecoördineerd organiseren vangoede informatie, hulp en ondersteuning aan de arbeidsmigrant in alle 35arbeidsmarktregio’s. Daarbij verbinden we alle betrokken partijen enorganiseren we in iedere regio een goede structuur om arbeidsmigrantenbeter te helpen.De primaire doelgroep is de arbeidsmigrant. Informatie, hulp en dienstver-lening is ook beschikbaar voor andere doelgroepen, zoals de Oekraïenseontheemden, statushouders en asielzoekers die aan het werk mogen. Hetproject omvat meerdere onderdelen die bij elkaar opgeteld de informatie,hulp en dienstverlening gaan versterken. Deze onderdelen wordenhieronder toegelicht.Work in NL in de arbeidsmarktregioHet is belangrijk dat informatie, hulp en dienstverlening dichtbij dearbeidsmigrant georganiseerd wordt. Het WIN-project stimuleert daaromde verschillende arbeidsmarktregio’s om een rol te nemen in hetorganiseren van de dienstverlening voor arbeidsmigranten. Zij kunnenimmers het beste bepalen hoe dit goed vormgegeven kan worden in dieregio.Een arbeidsmarktregio kan dit doen door bijvoorbeeld fysieke en/ofmobiele punten in te richten. De regio zal zorgen voor een basis aan hulp-4Kamerstukken II, 2023/24, 29 544, nr. 1223.5Toezegging TZ202404–074; motie Ceder/Becker, Kamerstuk 32 824, nr. 428.6Toezegging TZ202402–008Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 29 861, nr. 1252 en dienstverlening, zoveel mogelijk in eigen taal. Deze hulp- en dienstver-lening wordt in overleg met verschillende partijen en sociale partners inde desbetreffende regio naar wens aangevuld. De invulling in verschil-lende regio’s kan soms anders zijn vanwege de verschillen in (grootte van)populatie en partijen die soms in de ene regio wel actief zijn en in deandere niet. Om ervoor te zorgen dat we een vergelijkbare dienstverleningin alle regio’s creëren zorgen we voor goede afstemming tussen regio’s enhet Rijk via de landelijke ondersteuningsstructuur (LOS; zie voor eenverdere omschrijving verderop).Het is nadrukkelijk ook de bedoeling dat een regio goede aansluitingverzorgt tussen de verschillende loketten die er bestaan in een regio (denkbijvoorbeeld aan bestaande RNI-loketten, expat centers en Informatie-punten Digitale Overheid). Hoewel sommige loketten op dit moment nogverschillende doelgroepen faciliteren, leert de ervaring dat hetgezamenlijk organiseren van deze loketten zorgt voor meer integraliteit,betere dienstverlening aan inwoners en meer mogelijkheden om zakengezamenlijk te organiseren. Zo organiseren we de dienstverleninggezamenlijk en dichtbij de arbeidsmigrant (en andere kwetsbare groepen).We hebben de ambitie om hierbij aan te haken bij de hervorming van dearbeidsmarktinfrastructuur. Daarmee ontsluiten we tevens de dienstver-lening voor andere werkenden in Nederland. Zoals dienstverleningrondom «van werk naar werk» en/of leven lang ontwikkelen. Dit is voorarbeidsmigranten een belangrijke aanvulling om in Nederland actief teblijven en om zich ook door te kunnen ontwikkelen.Op dit moment zijn er al in negen arbeidsmarktregio’s informatiepuntenactief en zijn er in drie regio’s punten in oprichting7. De aankomendemaanden verwachten we dit aantal uit te kunnen breiden en op termijnzullen alle 35 arbeidsmarktregio’s aangesloten zijn.Specialistische hulpWanneer arbeidsmigranten complexere problemen hebben is specialis-tische hulp nodig. Deze kan door zowel publieke als private partijengeleverd worden. Zo kan een arbeidsmigrant indien hij behoefte heeft aanmeer juridische ondersteuning worden doorverwezen naar het JuridischLoket; of wordt UWV, SVB en/of de Belastingdienst betrokken als eenarbeidsmigrant recht heeft op bepaalde toeslagen en/of uitkeringen. Ookprivate instanties zoals stichting FairWork en/of stichting Barka zijn in hetproject betrokken zodat zij waar nodig hun specialistische hulp kunnenleveren. En we betrekken organisaties die vanuit de doelgroep zelfgeorganiseerd zijn.Afgelopen maanden is op dit onderdeel veel voortgang geboekt. HetJuridisch Loket is gestart met de dienstverlening specifiek gericht oparbeidsmigranten, en is sinds 1 mei begonnen in Noord- en Zuid-Holland,Noord-Brabant en Limburg. Op korte termijn wordt dit verder uitgebreid.Hierbij worden juristen ingezet die arbeidsmigranten zoveel mogelijkhelpen in hun moedertaal, zoals in het Pools, Roemeens en Bulgaars.Daarbij wordt nauw samengewerkt met de WIN-punten en anderespecialistische organisaties. Het streven is dat deze specifieke vorm vandienstverlening aan arbeidsmigranten medio 2025 als een standaardonderdeel van de dienstverlening van het Juridisch Loket is ingebed.7Een overzicht van de regio’s is te vinden op www.workinnl.nl/informatiepunten.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 29 861, nr. 1253 Goede digitale informatievoorzieningNaast de fysieke dienstverlening is de toegang tot adequate digitaleinformatie en/of hulp belangrijk. Sinds 2020 kennen we de websitewww.workinnl.nl, waar in negen talen informatie over het wonen, werkenen leven in Nederland beschikbaar is. Binnen het WIN-project wordt eenplan opgesteld om workinnl.nl te vernieuwen en verbeteren. Daarbij kijkenwe ook naar bestaande andere initiatieven (bestaande websites vanandere organisaties, apps die ontwikkeld zijn, etc.). Het doel is om eeneenduidig en gecoördineerd aanbod te creëren.Aanbod vanuit werkgeversOok werkgevers- en werknemersorganisaties spelen een belangrijke rol inhet versterken van deze aanpak. Werkgevers, zowel inlenende alsuitlenende partijen, en vakbonden staan in nauw contact met arbeidsmi-granten. Zij zijn daarmee uniek gepositioneerd en een aantal koplopers wilzelf graag ook een rol spelen in deze aanpak.Vakbonden gaan samen met werkgevers over bij cao geregelderegelingen (bijvoorbeeld sociale fondsen, O&O-fondsen). Vakbondenmoeten dan ook in de bedrijven met arbeidsmigranten (en werknemers inhet algemeen) kunnen spreken en overleggen. Ik vind het belangrijk datsociale partners onderling goede afspraken maken over de toegang tot deonderneming. Mijn inzet is om de toegang tot de werkvloer van devakbonden beter te waarborgen.Met sociale partners gaan we in het WIN-project een aanvullend aanbodop het gebied van taal, inburgering en overige opleidingen ontwikkelen inde verschillende regio’s. Denk daarbij aan het organiseren van taalon-derwijs of het begeleiden van arbeidsmigranten die hun werk zijnverloren. Daarmee geven we werkgevers een duidelijkere rol in deondersteuning van arbeidsmigranten. Via deze weg willen we dan ookuitvoering geven aan de ingediende motie van Ceder/Becker op 4 juni jl.,waarin de regering wordt opgeroepen om met werkgevers plannen temaken ter bevordering van het beheersen van de Nederlandse taal doorEU-arbeidsmigranten en niet-expats.8 Mijn bredere inzet op het gebiedvan het verbeteren van de taalvaardigheid van arbeidsmigranten geef ikhieronder uitgebreider weer.Informatievoorziening in landen van herkomstGoede informatie in Nederland alleen is niet voldoende. Het is belangrijkdat we zoveel mogelijk EU-burgers voorafgaand aan hun vertrekvoorlichten over het wonen en werken in een andere EU-lidstaat.Bijvoorbeeld via vakbonden in landen van herkomst of door afsprakenmet vervoersbedrijven. Daarmee bereiden we mensen voor op het werkenin een andere cultuur en omgeving en informeren we hen over degeldende wet- en regelgeving en de risico’s die er bestaan. Bijvoorbeelddat niet alle rekruteerders en/of bedrijven het beste voor hebben metmensen. In het WIN-project versterken we daarom de informatievoor-ziening in landen van herkomst. Dit doen we onder andere via hetEURES-netwerk (Europees netwerk), de Europese Arbeidsautoriteit (ELA),via ambassades in Nederland en Nederlandse ambassades in landen vanherkomst.8Kamerstuk 32 824, nr. 428.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 29 861, nr. 1254 Landelijke ondersteuningHet is belangrijk dat regio’s en de verschillende betrokken partijen goedondersteund worden in de opbouw van de verschillende activiteitengericht op de ondersteuning van arbeidsmigranten. Hierbij is hetbelangrijk om te komen tot een uniform aanbod in de regio’s. Om deverschillende sporen te ondersteunen richten we daarom een landelijkeondersteuningsstructuur in (LOS). Deze structuur zorgt voor aansturingvan het WIN-project, het ontwikkelen van een gezamenlijk communica-tieplan, het uitrollen van de verschillende informatiepunten en hetaanbieden van zaken als trainingen voor de medewerkers van deverschillende punten. De structuur zorgt ervoor dat signalen uit de praktijkop een goede manier opgevolgd worden. En dat we daarmee het beleiden informatievoorziening blijvend verbeteren.Taalvaardigheid arbeidsmigranten verbeterenTaalvaardigheid is enorm belangrijk. Het zorgt ervoor dat de communi-catie op de werkplek verbetert, maar ook dat een goed gesprek bij dehuisarts of op de school van de kinderen gevoerd kan worden. Kortom:het leidt tot een betere integratie in de samenleving. Ik vind het daaromvan groot belang dat arbeidsmigranten, zeker als zij hier langdurig willenblijven, ook de Nederlandse taal leren. Uit onderzoek blijkt bovendien datveel arbeidsmigranten ook zelf graag de Nederlandse taal willen leren.9Daarom zet ik mij in voor het goed faciliteren van het taalonderwijs voordeze doelgroep. Dat doe ik via twee wegen, enerzijds via de gemeenten enanderzijds door een duidelijkere rol voor werkgevers.Allereerst hebben gemeenten wettelijk een regierol in het vormgeven vanhet lokale aanbod rondom het verbeteren van basisvaardigheden vanvolwassenen. Het gaat hierbij met name om taal, maar ook rekenen endigitale vaardigheden. Via de Wet Educatie en Beroepsonderwijs (WEB)worden er middelen beschikbaar gesteld aan gemeenten om basisvaar-digheden van inwoners, waaronder EU-arbeidsmigranten, te verbeteren.10Jaarlijks wordt hiervoor ongeveer 85 miljoen euro beschikbaar gesteldaan gemeenten. Uit de pilotmeting van 2022 blijkt dat 81 procent van hetcursusaanbod gericht is op inwoners die Nederlands niet als moedertaalhebben11, waaronder vermoedelijk een deel EU-arbeidsmigrant is.12Daarnaast blijkt uit de cijfers dat bijna 89% van de deelnemers eentaalcursus volgt (dat zijn dan niet allemaal arbeidsmigranten). Onder meerdoor de toestroom van Oekraïense ontheemden zien gemeenten dat zijniet meer aan alle vraag kunnen voldoen. De wachtlijsten die hierdoorontstaan, vind ik ongewenst, omdat ik het belangrijk vind dat arbeidsmi-granten en Oekraïense ontheemden via het leren van de taal volwaardigkunnen participeren in onze samenleving. Daarom heb ik 2 miljoen euroaanvullende middelen (incidenteel) beschikbaar gesteld voorWEB-trajecten voor arbeidsmigranten en Oekraïense ontheemden in 2024.EU-burgers hebben daarnaast ook recht op een lening van maximaal10.000 euro om een inburgeringscursus te volgen. Uit cijfers van DUOblijkt dat er weinig EU-burgers een lening afsluiten om vrijwillig eeninburgeringscursus te starten. Per jaar zijn er circa 100 tot 1509Kenniscentrum Arbeidsmigranten, De Nederlandse taalvaardigheid onder arbeidsmigranten:de resultaten van het 6e arbeidsmigrantenpanel, oktober 2023.10Dit wordt door het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap via de arbeidsmarktre-gio’s aan de gemeenten beschikbaar gesteld.11Gebaseerd op data van 31 van de 35 regio’s.12https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2023/51/landelijk-beeld-volwasseneneducatie-verslagjaar-2022.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 29 861, nr. 1255 niet-inburgeringsplichtigen die lenen bij DUO13. Zij lenen in de drie jaardat ze mogen lenen in totaal gemiddeld € 2.500.Ten tweede vind ik het belangrijk dat werkgevers een duidelijkere rol gaanspelen in het verbeteren van de taalvaardigheid van hun werknemers.Daarom wil ik dat werkgevers meer verantwoordelijkheid gaan nemendoor taalcursussen aan te bieden aan de bij hen werkzame arbeidsmi-granten, bij voorkeur onder werktijd. Om dit te stimuleren konden zij, netals andere werkgevers en burgers die hun basisvaardigheden willenverbeteren, in de periode 2020 tot en met 2024 onder meer subsidiekrijgen via het actieprogramma Tel mee met Taal van OCW, BZK, VWS enSZW. Samen met deze partijen wordt op dit moment gekeken hoe ditactieprogramma richting de toekomst vormgegeven gaat worden.Daarnaast zijn er nog andere subsidieregelingen beschikbaar voorwerkgevers die ingezet kunnen worden om de taalvaardigheid vanarbeidsmigranten te verbeteren, zoals de SLIM-regeling en ESF+subsidie.14Ook bieden verschillende O&O-fondsen subsidies aan om taalonderwijs tebekostigen. Zo ook stichting Doorzaam, het fonds van de uitzendbranche.Via het Nederlands Taalbudget kunnen werkgevers tot maximaal 1.500euro (excl. btw) vergoed krijgen voor taallessen per werknemer. In 2023maakten hier ongeveer 1.500 werknemers via een werkgever gebruik van,waarvan 48% arbeidsmigrant was.15 We willen dit gebruik verderstimuleren.Zoals eerder aangegeven komt er binnen het project «Work in NL» eengoede werkgeversaanpak waar de verbetering van de taalvaardigheidvoor arbeidsmigrantenonderdeel van uitmaakt. In de verschillende regio’swillen we met sociale partners en werkgevers een opleidingsaanbodopzetten. Dit aanbod kan vervolgens afgenomen worden door allewerkgevers in de regio voor de bij hen werkzame arbeidsmigranten.Hiermee willen we een brede groep werkgevers enthousiasmeren omhierbij aan te sluiten. Zo willen we veel meer arbeidsmigranten bereikenen stimuleren om de Nederlandse taal machtig te worden.Lokale maatregelen arbeidsrechtIn het WIN-project zorgen we voor een betere toegang tot het(arbeids)recht voor (EU)-arbeidsmigranten. In het CommissiedebatArbeidsmarktbeleid heb ik tevens toegezegd inzicht te geven in de vraagof het mogelijk is dat lokaal kan worden ingegrepen in situaties waarbijsprake is van overtredingen van arbeidsrechtelijke regels, en in de vraagof de Nederlandse Arbeidsinspectie (hierna: Arbeidsinspectie) demogelijkheid kan krijgen om in zo’n situatie in plaats van een boete eeninleenverbod op te leggen.16Een van de taken van de lokale driehoek (burgemeester, politie en OM) ishet handhaven van de openbare orde. In de driehoek worden afsprakengemaakt over de inzet van de politie op lokale prioriteiten en de aanpakvan lokale criminaliteit. Op lokaal niveau kunnen ook misstanden metarbeidsmigranten (zoals overlast, arbeidsuitbuiting/mensenhandel,witwassen) ter sprake komen, maar niet overtredingen van arbeidsrechte-lijke regels an sich. Het handhaven van deze regels vallen niet onder de13Dit zijn niet allemaal arbeidsmigranten.14https://basisvaardigheden.nl/werk.15Daarnaast maakten bijvoorbeeld vluchtelingen, statushouders en laaggeletterden gebruik vandit budget.16Toezegging TZ202402–008.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 29 861, nr. 1256 lokale taken van de gemeente. Wel gaat de gemeente over de handhavingvan misstanden rondom huisvesting. Goede samenwerking met onderandere de Arbeidsinspectie is daarbij belangrijk.17Dit past ook binnen de huidige bevoegdheidsverdeling in Nederland. Hetarbeidsrecht is namelijk een landelijk recht, het past niet binnen de doelenvan het arbeidsrecht dat deze per gemeente verschillen. Het past nietbinnen de huidige bevoegdheden van gemeenten en er is geen expertiseover het arbeidsrecht.Tegelijkertijd is er wel een landelijk toezichthouder die in staat is om dezearbeidsrechtelijke misstanden aan te pakken: de Arbeidsinspectie. DeArbeidsinspectie houdt al risicogericht toezicht in heel Nederland op hetgebied van Eerlijk Werk, zoals controle op het wettelijk minimumloon enillegale tewerkstelling. Dit is specialistisch werk, waar de Arbeidsinspectiemet 1.750 fte goed op is toegerust. Daarnaast werken gemeenten enArbeidsinspectie intensief samen: via structurele verbanden, controles endeling van meldingen.Na inwerkingtreding van de Wet toelating terbeschikkingstelling vanarbeidskrachten is de Arbeidsinspectie ook belast met het toezicht op detoelatingsplicht. Dit betekent dat de Arbeidsinspectie ook controleert ofuitleners daadwerkelijk zijn toegelaten en of inleners daadwerkelijk alleenarbeidskrachten inlenen van toegelaten uitleners. Met het toelatingsstelselis er dus feitelijk al een inleenverbod voor uitleners die geen toelatinghebben. Uitleners die zich niet aan het normenkader houden kunnenbovendien door de Toelatende Instantie worden geschorst of de toelatingkan worden ingetrokken. Als de uitlener zijn toelating verliest mogeninleners niet meer van deze uitleners arbeidskrachten inlenen. Overtre-dingen van het toelatingsstelsel kunnen niet alleen leiden tot een boete,maar kunnen ook gesanctioneerd worden met een last onder dwangsom,een bevel tot preventieve stillegging, of zelfs het opstellen van eenproces-verbaal op grond van een economisch delict. In het nieuwe stelselheeft de Arbeidsinspectie dus al mogelijkheden om in te grijpen alsinleners arbeidskrachten inlenen van uitleners die de regels aan hun laarslappen.Een algemeen inleenverbod voor een bedrijf vind ik een verdergaandestap. De Arbeidsinspectie zou dan moeten constateren dat er sprake is vanbewuste arbeidsmisstanden aan de kant van de inlener die een inleen-verbod rechtvaardigen. Hiervoor ligt de bewijslast bij de Arbeidsinspectie.Dat zou een complexe aanvullende wijziging van het toelatingsstelselbetekenen. Ik vind zo’n wijziging, in combinatie met de huidige opgavenvan het opzetten van het toelatingsstelsel, op dit moment niet werkbaar. Ikwil eerst zien hoe het voorziene toelatingsstelsel in de praktijk werkt. Ik zaldaarbij natuurlijk ook scherp monitoren hoe het stelsel gaat werken.Naar een betere ondersteuning van de arbeidsmigrantWe creëren met deze verschillende trajecten een beter vangnet voorarbeidsmigranten en versterken hun zelfredzaamheid, onder andere viahet leren van de Nederlandse taal. Daarmee versterken we structureel depositie van de arbeidsmigrant en dragen we er aan bij dat arbeidsmigratiein Nederland in goede banen geleid wordt.De Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,C.E.G. van Gennip17In dat kader heb ik uw Kamer recent geïnformeerd over het instrumentarium van de Arbeidsin-spectie, inclusief de samenwerking met gemeenten: Kamerstukken II, 2023/24, 25 883, nr. 488.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 29 861, nr. 1257