Kabinetsreactie op het adviesrapport van de Staatscommissie rechtsstaat ‘De gebroken belofte van de rechtsstaat. Tien verbetervoorstellen met oog voor de burger’

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2024–202529 279Rechtsstaat en RechtsordeNr. 981 BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN ENKONINKRIJKSRELATIES, DE STAATSSECRETARIS VAN JUSTITIEEN VEILIGHEID EN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN ENWERKGELEGENHEID Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 4 juli 2025Onze democratische rechtsstaat is waardevol en gebouwd op een stevigfundament. Toch constateert de Staatscommissie rechtsstaat in haaradviesrapport van 10 juni 2024 aan de drie staatsmachten dat derechtsstaat tekort schiet voor een deel van de mensen die de beschermingvan de rechtsstaat juist het meest nodig hebben. Dat is een stevigeconclusie die helaas niet nieuw is, en die bevestigt dat verschillendeonderdelen van de democratische rechtsstaat en de positie van de burgerversterkt moeten worden. Tegelijkertijd constateert het kabinet dat hetvertrouwen van de burgers in de rechtsstaat in Nederland in vergelijkingmet andere landen hoog is. Voor het behoud van dit vertrouwen heeft hetstevige fundament onder onze rechtsstaat permanent aandacht enonderhoud nodig.De staatscommissie heeft veel aanbevelingen gedaan hoe we dat kunnendoen. Het kabinet dankt de staatscommissie voor haar rapport en hetdiepgaande onderzoek waaraan mensen uit de hele samenleving hebbenmeegewerkt. Alle aanbevelingen zijn door het kabinet overwogen. Hetresultaat van onze overwegingen is te lezen in de bijlage bij deze brief. Hetkabinet neemt een flink aantal maatregelen dat (direct) aansluit op deaanbevelingen in het rapport, naast de maatregelen die al in het regeer-programma zijn aangekondigd. Dat is de invulling die dit kabinet geeft aanhet advies van de staatscommissie. De essentie is dat er een cultuurveran-dering nodig is, die de komende jaren en door toekomstige kabinettenvoortgezet moet worden. Dat kost tijd, en het is niet uitgesloten dat eraanvullende maatregelen nodig zijn. Ook het toenemende digitale karaktervan de rechtsstaat stelt ons voor nieuwe en extra uitdagingen. Het is deverantwoordelijkheid van het kabinet realistische voorstellen te doen dieook waargemaakt kunnen worden. Alleen zo kan het kabinet bouwen aanhet vertrouwen van mensen in de overheid. kst-29279-981ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2025Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 29 279, nr. 9811 In deze brief lichten we een aantal belangrijke punten uit die voor burgershet verschil moeten maken. Dit doen we aan de hand van de drie thema’sgenoemd in het adviesrapport van de staatscommissie:•We zorgen dat de overheid meer gaat handelen vanuit de principesvan de rechtsstaat;•We werken aan vereenvoudiging van beleid, wetgeving en deuitvoering;•We zetten in op het verbeteren van de rechtsbescherming van burgers.We zorgen dat de overheid meer gaat handelen vanuit deprincipes van de rechtsstaatDe overheid gaat het perspectief van burgers nog meer betrekken in haarwerkzaamheden. De impact op belanghebbenden, zoals burgers enbedrijven, staat centraal in de vorming van beleid. Het gebruik van hetBeleidskompas (de werkwijze voor het maken van beleid) bevordert hetafwegen van opties die er zijn om beleid te maken en wat daarvan degevolgen zijn voor burgers. Door het kabinet wordt ingezet op eenbredere bekendheid en beter gebruik van het Beleidskompas binnen deRijksoverheid.Het kabinet legt ook sterker de nadruk op het rechtsstatelijk besef vanambtenaren door hier aandacht aan te besteden in verplichte opleidingen.Het is belangrijk dat de overheid transparant communiceert overgemaakte keuzes en burgers daadwerkelijk gehoord en gezien worden. Ditbetekent ook dat het contact tussen burger en overheid wordt verbeterdom de rechtsstaat meer leidend in het handelen van de overheid tekunnen maken.Bij publieke dienstverleners komen mensen en bedrijven in contact metde overheid. Zij zijn het gezicht van de overheid en zijn een belangrijkeschakel met de samenleving. Het is belangrijk dat dienstverlening goed entijdig kan worden verleend, en de publieke dienstverleners en decentraleoverheden daar de ruimte en middelen voor hebben. Zij signalerenbovendien wanneer wet- en regelgeving niet goed uitpakt voor mensen,of ondoenlijk wordt. Een stevige positie van publieke dienstverleners,toezichthouders en decentrale overheden is dus van groot belang vooruitvoerbaar beleid. We onderzoeken het advies van een rode kaart ofnoodrem, zodat uitvoerende instanties altijd aan de bel kunnen trekkenwanneer zij problemen zien aankomen bij de uitvoering van beleid.Tegelijkertijd zien we ook dat er al veel instrumenten bestaan die moetenwaarborgen dat het geluid van uitvoerende instanties goed wordtgehoord en signalen worden opgepakt, maar dat deze niet altijd breedbekend zijn of (correct) worden gebruikt. Het is belangrijk dat verschil-lende overheden die instrumenten goed benutten, en het kabinet hetgebruik daarvan onder de aandacht brengt.Om ervoor te zorgen dat mensen kunnen doen wat er door de overheidvan ze gevraagd wordt, is het belangrijk dat overheidsinformatie vooriedereen begrijpelijk en vindbaar is. Daarom wordt overheid.nl gemoder-niseerd; alle informatie over publieke producten en diensten is daar strakseenvoudig te vinden. Komen mensen er toch niet zelf uit, dan zetten weerop in dat burgers bij de overheidsdeur waar ze aankloppen geholpenworden, of begeleiden we ze naar de plek waar ze die hulp kunnen krijgen.Ook werkt het kabinet aan een wetsvoorstel dat de Algemene wetbestuursrecht wijzigt (Wet versterking waarborgfunctie Awb). In dezewijziging wordt voorgesteld dat de motivering die een overheidsorgani-satie vermeldt bij een besluit, begrijpelijk moet zijn.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 29 279, nr. 9812 We werken aan vereenvoudiging van beleid, wetgeving en deuitvoeringHet is van belang dat mensen weten waar ze recht op hebben en datkunnen regelen met de overheid. In de complexiteit van wet- en regel-geving is dit steeds lastiger geworden voor burgers. Vereenvoudiging iseen grote opgave die over meerdere kabinetsperioden heen vastge-houden dient te worden. Dit helpt burgers en uitvoerende organisaties, endraagt uiteindelijk bij aan het (herstel van) vertrouwen in de overheid.Vereenvoudiging gebeurt bijvoorbeeld op het terrein van inkomensonder-steuning en het toeslagen- en belastingstelsel. Een betrouwbaar entoegankelijker stelsel moet bijdragen aan bestaanszekerheid van mensen.Waar mensen met meerdere instanties te maken hebben, helpt het als dieinstanties gegevens veilig en makkelijk met elkaar kunnen delen. Ditvoorkomt dat mensen hun verhaal steeds opnieuw moeten vertellen. Hetkabinet werkt eraan tot verantwoorde gegevensuitwisseling te komen.We zetten in op het verbeteren van de rechtsbescherming vanburgersOm de grondrechten van burgers beter te beschermen, komt het kabinetmet een wetsvoorstel om rechters de bevoegdheid te geven om wetten tetoetsen aan de klassieke grondrechten in de Grondwet en eenwetsvoorstel om een grondwettelijk hof op te richten. Het eerstgenoemdewetsvoorstel is in consultatie gebracht.Het kabinet wil dat iedereen in Nederland een passende en duurzameuitkomst kan vinden voor een juridisch probleem. Ook op dit thema wordtaan concrete verbeteringen voor burgers gewerkt. Op Rijksoverheid.nl isde informatievoorziening over de verschillende vormen van geschilop-lossing verbeterd. Hierdoor kunnen mensen beter bepalen wat voor hende beste manier is om het probleem op te lossen, bijvoorbeeld viamediation of een gang naar de rechter.Het kabinet investeert vanaf 2027 structureel 14 miljoen euro in hetJuridisch Loket om rechtshulp te verbeteren. Ook wordt de socialeadvocatuur versterkt door deze toekomstbestendiger te maken en tewerken aan een redelijke vergoeding. Hiervoor is vanaf 2027 jaarlijks30 miljoen euro beschikbaar. Voor het jaar 2026 zullen ook al middelenbeschikbaar worden gesteld.Het kabinet gaat daarnaast kijken hoe er landelijk een netwerk kan komenvoor sociaaljuridische dienstverlening en heeft hiervoor een kwartier-maker aangesteld. Daarnaast blijft mediation na doorverwijzing vanuit derechtspraak de komende jaren de eerste 2,5 uur gratis. Voor mensen metschulden geldt dat zij beter geholpen moeten worden, zodat menseneerder hulp zoeken en krijgen om van problematische schulden af tekomen. Dat kan bijvoorbeeld door de inzet van een schuldenfunctionaris.Investeringen in familie- en jeugdrechtspraak moeten ervoor zorgen datde rechtsbescherming van kwetsbare gezinnen wordt verbeterd. Dekinderrechter wordt beter in staat gesteld een goede afweging te maken inkinderbeschermingszaken en recht te doen aan deze kinderen en hunouders.Het eerder genoemde conceptwetsvoorstel Wet versterking waarborg-functie Awb bevat verschillende voorstellen die beogen de dienstver-lening door de overheid te verbeteren de menselijke maat in het bestuurs-recht te versterken en laagdrempelige geschilbeslechting te bevorderen.VervolgBovenstaande punten geven geen volledig overzicht van de stappen diegezet zullen worden naar aanleiding van het adviesrapport van destaatscommissie. Het kabinet heeft het rapport betrokken bij de uitwerkingTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 29 279, nr. 9813 van de afspraken uit het hoofdlijnenakkoord in het regeerprogramma.Daar voegen we de acties aan toe die worden aangekondigd in de reactieop dit rapport en in de reacties op andere rapporten, zoals van deParlementaire Enquêtecommissie Fraudebeleid en Dienstverlening, deVenetië Commissie en de Raad Openbaar Bestuur. Met dit pakket aanmaatregelen geven we tevens uitvoering aan de motie Lahlah c.s.1Het is belangrijk te markeren dat het kabinet met verschillende maatre-gelen al gestart is, waar andere nog verder uitgewerkt, onderzocht of in detoekomst opgepakt moeten worden. Tegelijkertijd laat het goed zien wathet kabinet wil: beleid, wet- en regelgeving, toezicht en handhaving aanlaten sluiten bij de leefwereld van mensen en zorgen voor een goedwerkende en begrijpelijke uitvoering daarvan. Nu, morgen en voor detoekomst. De rechtsstaat is een overkoepelend begrip en raakt velebeleidsterreinen. De acties in deze kabinetsreactie zijn daarom doorverschillende bewindspersonen opgepakt en zij zullen de Kamer binnenhun portefeuilles informeren over de voortgang.En boven alles geldt: alleen samen kunnen we vorm geven aan onzeuitgangspunten als vrijheid, gelijkwaardigheid en solidariteit. Dat betekentdat het kabinet over alle maatregelen naar aanleiding van deze verbeter-voorstellen zoveel mogelijk het gesprek aan gaat. Ook met de anderestaatsmachten, zoals geadviseerd door de staatscommissie, in eenterugkerende rechtsstaatdialoog, waarin signalen over de werking van derechtsstaat worden besproken. Alleen zo kunnen we aansluiten bij wat erin de samenleving speelt en doen wat nodig is, voor burgers, publiekedienstverleners, toezichthouders en decentrale overheden.De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,J.J.M. UitermarkDe Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid,T.H.D. StruyckenDe Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,Y.J. van Hijum1Kamerstukken II 2024/25, 36 600 VI, nr. 67.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 29 279, nr. 9814