Aanpak E-fase Verwerving F-35

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2025–202626 488Programma doorontwikkeling F-35Nr. 481 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN DEFENSIE EN VAN DEMINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN EN KLIMAAT Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 26 maart 2026In juni 2025 hebben de Ministeries van Defensie en Economische Zakenen Klimaat (EZK) uw Kamer de 25ste en tevens laatste «Voortgangsrap-portage Verwerving F-35» (VF-35) gestuurd, met daarbij het verzoek omhet project VF-35 niet meer aan te merken als Groot Project cf. deRegeling Grote Projecten (RGP) en te starten met de evaluatie (E-fase). Inreactie daarop heeft uw Kamer verzocht om de evaluatie aan te vangenzoals bedoeld in artikel 15 van de RGP en ter voorbereiding een Plan vanAanpak te delen.1 Met deze brief willen wij uw Kamer informeren over devoorgenomen aanpak van de E-fase van het project VF-35.DoelstellingDe evaluatie heeft als doel een antwoord te formuleren op deze centraleonderzoeksvraag:«In hoeverre is het project VF-35 in de periode 2000 tot en met 2024doeltreffend en doelmatig gebleken en welke lessen kunnen wordengetrokken voor toekomstige grote projecten?».Deze centrale onderzoeksvraag is uitgewerkt in sub-onderzoeksvragen,conform artikel 16 van de RGP. In de bijlage vindt u deze onderzoeks-vragen. Er is ook een overkoepelende onderzoeksvraag geformuleerd diespecifiek is gericht op de lessen die uit de evaluatieresultaten kunnenworden getrokken.Met deze aanpak voorziet Defensie in de voorwaarden om te komen toteen grondige en transparante evaluatie van het project VF-35.1Kamerstuk 2025Z13400/2025D32665, 7 juli 2025. kst-26488-481ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2026Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 26 488, nr. 4811 Reikwijdte en afbakeningDe evaluatie bestrijkt de periode vanaf het basisdocument ter referentievoor de projectvoortgang uit 20002 tot en met het bereiken van de FullOperational Capability (FOC) van de F-35 op 26 september 2024 en delaatste voortgangsrapportage3 van 4 juni 2025. De evaluatie gaat over de52 geleverde dan wel reeds bestelde F-35 toestellen.De evaluatie betreft een projectevaluatie en is daarom uitsluitend gerichtop het voorzien-in proces, met de aspecten product, tijd en geld inogenschouw. Daarnaast wordt aandacht besteed aan industriële partici-patie, aangezien deze vanaf de start van het project onderdeel was van debusinesscase.De volgende onderwerpen vallen expliciet buiten de reikwijdte van deevaluatie:•Een gebruikersanalyse van de F-35;•Analyse van het politieke besluitvormingsproces;•Programma doorontwikkeling F-35;•Transitie van F-16 naar F-35;•Operationele testfase;•Overige projecten in relatie tot F-35 (waaronder innovatieve/onbemenste variant);•Flankerende beleidsmatige onderwerpen als exportvergunningen;•Aspecten die betrekking hebben op de onderlinge contractueleafspraken in de industriële keten en de realisatie van productie enkwaliteit bij de betrokken partijen.MethodiekArtikel 16 RGP vormt de leidraad voor een grondige en transparanteevaluatie van het project VF-35. In dit artikel zijn de aanwijzingenopgenomen voor een eindevaluatie, zoals de doelstellingen, activiteiten,kosten en publiek-private samenwerkingsverbanden.Om te borgen dat alle relevante onderdelen van artikel 16 van de RGPworden geadresseerd, wordt, zoals hierboven beschreven, gewerkt metonderzoeksvragen. De beantwoording van deze onderzoeksvragen zalgebeuren op basis van een analyse van schriftelijke documentatie,waaronder vijfentwintig voortgangsrapportages, Kamerbrieven, hetbasisdocument en eerdere onderzoeken van de Auditdienst Rijk (ADR) ende Algemene Rekenkamer. Deze documentanalyse vormt de grondslagvoor zowel de beantwoording van de onderzoeksvragen als het trekkenvan conclusies. De getrokken lessen worden gebruikt voor toekomstigeGrote Projecten.Organisatie en verantwoordelijkhedenDefensie is primair verantwoordelijk voor de evaluatie, die met EZK wordtuitgevoerd. Deze samenwerking vindt haar oorsprong in de businesscasedie ten grondslag lag aan de besluitvorming over de vervanging van deF-16, in het bijzonder de keuze voor deelname aan de ontwikkelfase inplaats van een «van de plank»-aankoop. De vroege deelname aan deontwikkelfase heeft bijgedragen aan een sterke uitgangspositie voor deNederlandse industrie bij de invulling van de industriële participatiedoel-stellingen. In dat licht is EZK verantwoordelijk voor de evaluatie van de2Kamerstuk 26 488, nr. 3, 5 april 2000.3Kamerstuk 26 488, nr. 478, 4 juni 2025.Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 26 488, nr. 4812 industriële participatie en de bijbehorende productieovereenkomstenbinnen het F-35-programma.PlanningDe evaluatie start na instemming van uw Kamer met de in deze briefgeschetste aanpak. Daarom verzoeken wij uw Kamer om deze brief tebehandelen in de procedurevergadering van uw Vaste Commissie voorDefensie van 9 april 2026. Defensie en EZK zijn voornemens om de E-briefmet de conclusies eind 2026 met uw Kamer te delen.Het aanvullende onderzoeksrapport van de ADR, dat zowel het proces vantotstandkoming van de evaluatie behandelt als de controleerbaarheid,volledigheid en deugdelijkheid van de informatie in het E-document, zalwaar mogelijk gelijktijdig met de E-brief aan uw Kamer wordenaangeboden.De Staatssecretaris van Defensie,D.G. BoswijkDe Minister van Economische Zaken en Klimaat,H.G. HerbertTweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 26 488, nr. 4813