Voortgangsrapportage Integrale Aanpak Online Fraude

Brontekst

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2023–202429 911Bestrijding georganiseerde criminaliteitNr. 441 BRIEF VAN DE MINISTERS VAN JUSTITIE EN VEILIGHEID, VANFINANCIËN EN VAN ECONOMISCHE ZAKEN EN KLIMAAT Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 28 juni 2024InleidingDigitale criminaliteit raakt ons allemaal. Elk jaar trachten criminelenNederlanders online op te lichten, bijvoorbeeld als zij online aankopendoen, door ze op een vals linkje te laten klikken of door ze te bellen en zichvoor te doen als een medewerker van de bank. Uit de op 1 maart 2024verschenen Veiligheidsmonitor 2023 van het Centraal Bureau voor deStatistiek blijkt dat criminelen veel online slachtoffers maken:1«In 2023 is 16 procent van de bevolking slachtoffer geweest van een ofmeer online delicten of incidenten. Van online oplichting en fraudewerden zij het vaakst slachtoffer (9 procent), gevolgd door hacken(6 procent), online bedreiging en intimidatie (3 procent) en overige onlinedelicten (minder dan 1 procent). Aankoopfraude en hacken komen hetmeest voor.»2«Het slachtofferschap van online criminaliteit is in vergelijking met 2021gedaald (van 17 naar 16 procent). In 2023 zijn minder mensen slachtoffergeweest van hacken, en dan met name van hacken van een account. Hetslachtofferschap van online oplichting en fraude en van online bedreigingen intimidatie is onveranderd gebleven ten opzichte van twee jaareerder.»3Online fraude is een van de meest voorkomende criminaliteitsvormen inNederland. De impact op slachtoffers is bovendien groot. Bijna een kwartvan de slachtoffers heeft bijvoorbeeld emotionele of psychischeproblemen ervaren door de online oplichting. Uit de Veiligheidsmonitorblijkt voorts dat er geen significant verschil is tussen het aantal vrouwen1Kamerstukken 2023/24, 28 684, nr. 737.2Centraal Bureau voor de Statistiek, Veiligheidsmonitor 2023, blz. 48.3Idem, blz. 48. kst-29911-441ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2024Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 29 911, nr. 4411 en mannen dat slachtoffer van online fraude wordt. Online fraude raaktalle leeftijdscategorieën.Aan- en verkoopfraude en bankhelpdeskfraude zijn nog steeds de meestvoorkomende vormen van online fraude.4 Tegelijkertijd zien we anderevormen van online fraude, zoals datingfraude en beleggingsfraude. Demeldingen aan de Fraudehelpdesk lijken dit te bevestigen. Een bekendvoorbeeld hiervan is dat gebruik wordt gemaakt van het grote bereik vanonline influencers om beleggingsfraude te plegen, waarbij zelfs bekendeNederlanders (zonder hun toestemming of medeweten) worden gebruikt.Tegelijkertijd bieden het gebruik van Artificial Intelligence (AI) endeepfakes bij vormen van online fraude nieuwe uitdagingen voor deaanpak.Het blijft daarom onveranderd belangrijk dat burgers en bedrijvenweerbaarder worden om criminelen geen kans te geven. Dat vraagt ominvesteringen van alle partijen in de «fraudeketen», om publiek-privatesamenwerking in de integrale aanpak online fraude en om internationalesamenwerking. Daarbij is bijzondere aandacht nodig voor het creëren vanmogelijkheden voor gegevensdeling tussen overheid en bedrijfsleven,indien deze een effectieve aanpak van online fraude bevorderen (uiteraardbinnen het juridisch kader van privacybescherming).Wij hebben uw Kamer op 24 februari 2023 geïnformeerd over de opzetvan de integrale aanpak online fraude en u daarbij het eerste Actieplanaangeboden. In onze brief hebben wij een voortgangsrapportageaangekondigd en toegezegd het Actieplan 2023 van de integrale samen-werking jaarlijks te herijken5. Met deze brief doen wij deze toezeggingengestand. Uw Kamer wordt separaat geïnformeerd over de integraleaanpak cybercrime.In deze brief blikken we terug op de integrale aanpak in 2023 en kijken wevooruit naar 2024 met het Jaaroverzicht 2023 en Actieplan 2024 (bijlagenbij deze brief). We ronden deze brief af met een reactie naar aanleidingvan enkele toezeggingen aan uw Kamer op aanpalende beleidsterreinen.2. Online fraude en georganiseerde criminaliteitUit onderzoeken van politiedossiers en interviews met experts komenduidelijke signalen naar voren van twee trends die bij online fraudezichtbaar zijn. In de eerste plaats betreft het een bepaalde mate vanverwevenheid van online fraude en de traditionele georganiseerdecriminaliteit. Criminelen die zich met online fraude bezig houden makenzich ook schuldig aan vuurwapenbezit en betrokkenheid bij schietpartijenen inbraken. Er zijn ook signalen van investeringen in de drugshandel metgeld uit online fraude. In de tweede plaats wijzen signalen op eentoenemende «hybridisatie van criminaliteit»: traditionele vormen vangeorganiseerde criminaliteit krijgen steeds meer een «online element». DeMonitor Jeugdcriminaliteit van het WODC 2020 beschreef deze trend al opbasis van een analyse van vonnissen.6 Voor al deze signalen geldt dat zevragen om gericht verdiepend onderzoek om over de relatie van onlinefraude met georganiseerde criminaliteit duidelijke uitspraken te kunnen4Idem, blz. 49.5Kamerstukken 2022/2023, 29 911, nr. 393, bijlage Actieplan, blz. 66WODC, Cahier 2021–9, Monitor Jeugdcriminaliteit 202, blz. 21.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 29 911, nr. 4412 doen. Dat onderzoek loopt op dit moment nog.7 Het CybercrimebeeldNederland 2024 van Openbaar Ministerie en Politie benoemt expliciet devermenging met traditionele misdaad. Cyber-officieren van justitie zien inhun onderzoeken dat verdachten zich niet uitsluitend met cybercrimede-licten bezighouden. Zo worden geregeld wapens, munitie en explosievenaangetroffen bij – soms zelfs minderjarige – verdachten. Andersom geldtook dat de politie via geweldsdelicten of illegaal wapenbezit uitkomt bijverdachten van ernstige cyberdelicten.8 Wij nemen deze signalen serieus:deze trends tonen immers dat online fraude niet langer alleen als een opzich zelf staande vorm van criminaliteit gezien zou moeten worden, maarmogelijk ook in samenhang met georganiseerde criminaliteit. Dat geldt temeer nu online fraude een van de meest voorkomende criminaliteits-vormen is. Wij zullen uw Kamer over de uitkomsten van lopend onderzoeknaar verwevenheid van online fraude en de traditionele georganiseerdecriminaliteit informeren.3. TerugblikInrichting samenwerkingZoals wij in de brief van 8 juli 2022 (Kamerstuk 29 911, nr. 372) hebbenbeschreven zijn wij medio 2022 gestart met de inrichting van de integraleaanpak online fraude. In de tweede helft van 2022 hebben we met veelpartners deze publiek-private samenwerking ingericht als een «plus». Datwil zeggen een «plus» op de bestaande en toekomstige inspanningen vanpublieke en private partners om online fraude te bestrijden. In de integraleaanpak willen we die vragen beantwoorden en die problemen oplossen,waar we dat alleen samen kunnen doen. Het heeft de governanceopgeleverd, waarover uw Kamer bij brief van 24 februari 2023 met hetbijgevoegde Actieplan 2023 is geïnformeerd. De integrale aanpak heeft inde tweede helft van 2022 zo niet alleen een «tafel» voor de samenwerkingontwikkeld, maar het heeft met het Actieplan 2023 ook voor een helderekoers en resultaatgerichtheid gezorgd.Dit ambitieuze actieplan is in 2023 leidend geweest voor alle werkzaam-heden in de integrale aanpak op alle niveaus. De kerngroep is in 2023 achtkeer bijeengeweest en de bestuurders van de leden van de kerngroephebben op 21 november 2023 deelgenomen aan een uitgebreidewerksessie over de zes thema’s van de integrale aanpak: de kennisagenda,gegevensdeling, (technische) barrières en interventies, opvolging doorPolitie en Openbaar Ministerie, weerbaarheid en preventie en tenslottehulp aan slachtoffers. Daarin hebben zij bezien wat de samenwerkingheeft opgeleverd, uitgesproken waar zij voor de nabije toekomst prioriteitwillen leggen en hulp aangeboden om tot concrete resultaten te komen.Totstandkoming acties Actieplan 2023Op de thema’s van het Actieplan 2023 is voor de totstandkoming van deacties uit het Actieplan 2023 gewerkt met veel verschillende stakeholders.Zo is op het gebied van gegevensdeling bijvoorbeeld de privacy expert-groep ingericht om tot onafhankelijke, gedeelde conclusies te kunnenkomen over het juridisch kader van diverse gewenste vormen vangegevensdeling. Een andere actie betreft het ontwikkelen van nieuwe(technische) barrières en interventies, waarbij de inbreng van zoveel7Luuk Bekkers MSc, Merel van leuken MSc, Prof. dr. Rutger Leukfeldt, «Criminele netwerkenachter geldezels» (een studie van Lectoraat Cybercrime & Cybersecurity, NSCR en de HaagseHogeschool in opdracht van en in samenwerking met de regiegroep Operatie Centurion van deNationale Politie)8https://fts.politie.nl/cybercrimebeeld, blz. 2Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 29 911, nr. 4413 mogelijk partners centraal staat. Op die manier zijn in 2023 een criminaljourney en een daarop gebaseerd barrièremodel met betrekking totbankhelpdeskfraude tot stand gekomen. Dit heeft geleid tot de ontwik-keling van enkele interventies. Voorts is een werkgroep van bedrijfslevenen politie en openbaar ministerie ingericht om op operationeel niveaukennis over modus operandi uit te wisselen en is het besluit genomen ommet dezelfde methode als «Zicht op Ondermijning» ook een «Zicht opGedigitaliseerde Criminaliteit» in te richten. Een ander voorbeeld is degezamenlijke aanwezigheid van de Politie, de Nederlandse Vereniging vanBanken (NVB) en het projectteam integrale aanpak online fraude van hetMinisterie van Justitie en Veiligheid op de 50 Plusbeurs, waaraan ook hetSenioren Netwerk Nederland heeft bijgedragen. Daar is ook de huisstijlgepresenteerd waarin het bijgevoegde Jaarbericht 2023 en het Actieplan2024 zijn opgemaakt voor een betere herkenbaarheid. Tenslotte is er eenbrochure / factsheet voor medewerkers van de diverse meldpunten, waarslachtoffers van online fraude aankloppen, samen met het Centrum voorCriminaliteitspreventie en Veiligheid opgesteld.Zoals deze voorbeelden tonen, zijn de inspanningen in 2023 bewustgericht geweest op het vormen van een stevig kennisfundament voor deontwikkeling van maatregelen en effectieve acties om slachtofferschapvan online fraude te verminderen. De website www.integraleaanpakon-linefraude.nl biedt een samenwerkingsruimte voor partners in de integraleaanpak ten behoeve van de uitvoering van de Actieplannen.Op alle thema’s van de integrale aanpak hebben tal van organisaties diezich bezig houden met het bestrijden van online fraude bijgedragen aande totstandkoming van de afzonderlijke acties uit het Actieplan 2023.Daarmee heeft de integrale aanpak in 2023 een veel bredere werkinggekregen dan bij de start. Zeker niet alle acties uit het Actieplan 2023konden in 2023 worden afgerond. Beschikbare capaciteit en complexiteitvan de problemen zijn hiervan de oorzaak. Verschillende acties zijndaarom opgenomen in het Actieplan 2024, zodat we in 2024 voortbor-duren op de resultaten in 2023. In het bijgevoegde Jaarbericht 2023 gevende interviews met enkele sleutelfiguren een goed beeld van de samen-werking en de voortgang. Het Jaarbericht 2023 benoemt voorts verschil-lende resultaten uit 2023.Evaluatie samenwerkingAan het eind van 2023 hebben wij met de partners op zowel beleidsniveauals bestuurlijk niveau geconcludeerd dat met de integrale aanpak eenpassende «gesprekstafel» is gecreëerd voor de benodigde samenwerkingom online fraude effectief te bestrijden. Partners merken hoe goed het iselkaar te leren kennen, begrip voor elkaars positie te krijgen en elkaareenvoudig te kunnen bereiken bij het uitwerken van maatregelen. Degemeenschappelijke doelstelling en de gevoelde urgentie voeden eensteeds intensievere samenwerking. Tegelijkertijd maakt de samenwerkingin de integrale aanpak ons ook bewust van de belemmeringen. Inhoudelijkstaan daarbij de juridische belemmeringen met betrekking tot gegevens-deling bovenaan de lijst.4. Actieplan 2024Vanzelfsprekend is in de evaluatie van de samenwerking eind 2023 ookvooruitgekeken. Zoals toegezegd in het Actieplan zal dit jaarlijks wordenherijkt. Het resultaat van deze herijking treft u aan als het bijgevoegdeActieplan 2024. Het Actieplan is in de kerngroep opgesteld en besprokenin de bijeenkomst van bestuurders op 21 november 2023. Enerzijds wordthierin voortgebouwd op acties uit het Actieplan 2023 op het gebied vanTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 29 911, nr. 4414 een kennisfundament en de ontwikkelde werkmethodes voor gegevens-deling en (technische) barrières en interventies. Anderzijds noemt het bijdeze brief gevoegde Actieplan 2024 nieuwe concrete acties om partnersbeter in staat te stellen online fraude effectief tegen te gaan, zoals hetbenoemen van interventies op basis van uitgewerkte criminal journeys enbarrièremodellen van aan- en verkoopfraude, een privacykader methandleiding, maar ook een folder gericht op hulp aan slachtoffers diemedewerkers van meldpunten gebruiken.5. Andere toezeggingenReactie op Telegraaf bericht «Geruïneerd in de hel»Op verzoek van uw Kamer volgt hier een reactie op het artikel «Geruï-neerd in een onzichtbare hel».9 In het krantenartikel is het verhaalopgetekend van een slachtoffer van oplichting door middel van spoofingen bankhelpdeskfraude.10 Het artikel beschrijft een casus waarbijidentiteitsgegevens door criminelen buit werden gemaakt en misbruikt,waarmee adressen, bankrekeningen en inlogcodes van het slachtofferkonden worden gewijzigd en vervolgens geld van rekeningen van hetslachtoffer is overgeboekt. Dit heeft niet alleen geleid tot grote financiëleschade, maar heeft ook emotioneel leed veroorzaakt: het slachtoffer geeftin het artikel aan dat de oplichting hem daarna nog langere tijd onzeker enwantrouwend maakte. Gelukkig heeft dit slachtoffer hulp gezocht engevonden bij de Fraudehelpdesk, de politie en zijn bank, die zijn financiëleschade heeft gecompenseerd. Ook recente andere berichtgeving rondomfraudegevallen laat de grote gevolgen van bankhelpdeskfraude zien.11Banken en betaalinstellingen hebben daarom een grote verantwoorde-lijkheid om veiligheidsmaatregelen op orde te hebben en om goedbereikbaar te zijn voor hun klanten, die slachtoffer zijn geworden vanbankhelpdeskfraude.De NVB heeft berekend dat het schadebedrag van de zogenoemdebankhelpdeskfraude in 2023 is gedaald,12 maar helaas krijgen nog veelmensen met deze vorm van online oplichting en fraude te maken. Decijfers van de politie onderschrijven dit. Daarom blijft het kabinet zichinzetten voor digitale veiligheid en het voorkomen van bankhelpdesk-fraude samen met banken en de telecomsector. Banken hebben in hetafgelopen jaar verschillende maatregelen genomen om klanten tebeschermen. Voorbeelden hiervan zijn het verlagen van de daglimiet vanbetaalrekeningen en het inbouwen van een tijdslot bij het verhogen vande daglimiet. Ook hebben de banken de voorlichtingscampagne«Frauderen. Zo werkt het!» uitgevoerd om hun rekeninghouders zichbewust te maken van de methodes die fraudeurs inzetten om mensen opte lichten. Zoals hierboven is aangegeven is bankhelpdeskfraude in hetkader van de integrale aanpak online fraude onderwerp geweest van eentraject om met veel partners via een criminal journey en een barrière-model nieuwe interventies te ontwikkelen. Voor de opsporing van digitalecriminaliteit zijn voorts in de Veiligheidsagenda kwantitatieve en kwalita-tieve afspraken gemaakt zowel voor de aanpak van cybercrime als vanonline fraude. Politie en OM hebben met het landelijke actieplan «Operatiecenturion» de opsporing en vervolging van daders van online criminaliteiteen stevige impuls gegeven. Dit heeft al tot verschillende veroordelingentot meerjarige onvoorwaardelijke gevangenisstraffen geleid. Naast destrafrechtelijke aanpak is ook aandacht voor alternatieve opvolging van9Regeling van werkzaamheden d.d. 11 april 2023.10Telegraaf d.d. 6 april 2023.11NRC d.d. 7 mei 202412https://www.nvb.nl/nieuws/schade-bankhelpdeskoplichting-daalt-met-45 d.d. 11 maart 2024.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 29 911, nr. 4415 vaak jonge daders. Uw Kamer wordt in de komende voortgangsrap-portage van de Nationale Politie geïnformeerd over de behaalde resul-taten. Deze toezegging wordt daarmee als uitgevoerd beschouwd.Toezegging over de ontwikkelingen van «Artificial Intelligence»In het Commissiedebat Cybersecurity op 30 maart 2023 is door deMinister van Economische Zaken en Klimaat een toezegging gedaan omin de voortgangsrapportage in te gaan op de toepassing van AI.13 Ditbiedt de samenleving kansen maar brengt ook risico’s met zich mee.Hierover is uw Kamer geïnformeerd met een beleidsreactie op tweeWODC-onderzoeken naar de regulering van deepfakes en immersievetechnologieën.14 Wat nep is, is steeds minder goed van echt te onder-scheiden. Zo is het al voorgekomen dat nagemaakt stemgeluid doorcriminelen is toegepast bij om direct in te spelen op de emoties en hetgemoed van slachtoffers en hen over te halen tot het overmaken van geld.Misbruik willen we zo veel mogelijk voorkomen. In de AI-verordening iseen transparantieverplichting opgenomen. Dit betekent dat de aanbiederervoor moet zorgen dat generatieve AI zo ontworpen is dat het standaardde output markeert als kunstmatig gegenereerd. De gebruiksverantwoor-delijke heeft vervolgens ook de verplichting om kenbaar te maken dat hetkunstmatig gegenereerd is. Goede voorlichting en het invoeren vantweestapsverificatie blijven ook belangrijk. Deze toezegging wordtdaarmee als uitgevoerd beschouwd.Toezegging over de pilot gegevensuitwisselingIn het Commissiedebat van 30 maart 2023 heeft de Minister van Justitieen Veiligheid uw Kamer een toezegging gedaan in de voortgangsrap-portage in te zullen gaan op de acties binnen de integrale aanpak op hetgebied van gegevensdeling. Er lopen verschillende acties op dit thema,zoals de eerder in deze brief besproken privacy expertgroep. Een andereactie betreft het onderzoek van TNO naar de vraag of en op welke wijzegegevensdeling tussen private en publieke partijen het meest effectief zouzijn. Naar verwachting zal TNO dit onderzoek in september 2024 afronden.Een derde actie betreft het onderwerp suspicious devices. Uit inzichtenvan relevante partijen volgt dat fraudeurs vaak gebruik maken vandezelfde apparaten voor het plegen van fraude. Het plegen van eeninterventie op een dergelijk verdacht apparaat (of: suspicious device) zoumogelijk dus effectief kunnen zijn in de bestrijding van fraude. Op dit puntheeft Deloitte in opdracht van het Ministerie van Justitie en Veiligheid eenonderzoek uitgevoerd naar een mogelijke pilot en de technische,organisatorische en (in beperkte mate) juridische randvoorwaarden voorgegevensdeling over suspicious devices.De resultaten van dit onderzoek worden momenteel verder besprokendoor de privacy expertgroep (in lijn met de wens van het lid Rajkowski(VVD) en partners van de integrale aanpak. Randvoorwaarden voor hetvan start gaan van een pilot, die nu worden besproken, zijn het afsprekenvan standaarden binnen en tussen sectoren en de wettelijke grondslagvoor gegevensdeling.13Kamerstukken II, 2022/23, 26 643, nr. 101514Tweede Kamer 2022/23, 26 643, nr. 1041.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 29 911, nr. 4416 De beoogde start van de pilot in Q1 2024 wacht hierop. Deze toezeggingwordt daarmee als uitgevoerd beschouwd.De Minister van Justitie en Veiligheid,D. Yes¸ilgöz-ZegeriusDe Minister van Financiën,S.P.R.A. van WeyenbergDe Minister van Economische Zaken en Klimaat,M.A.M. AdriaansensTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 29 911, nr. 4417

Versie a6b5bab25dbf7b60adbe2b7302e5a38bd1bbfd3a32a19491b513e7dd425bd8e1 · Officiële bron.