Stand van zaken bibliotheekstelsel 2024

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2024–202533 846Vaststelling van een geactualiseerd stelsel vanopenbare bibliotheekvoorzieningen (Wet stelselopenbare bibliotheekvoorzieningen)Nr. 72 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR ENWETENSCHAP Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 8 november 2024VoorafDe bibliotheken staan in de belangstelling. Met meer leden, activiteiten,uitleningen, bezoekers en nieuwe schoolbibliotheken zijn openbarebibliotheken het kloppend hart van steden, dorpen en wijken.1 Jong enoud komt samen om verhalen te beleven, met elkaar in gesprek te gaan ofzich verder te ontwikkelen op het gebied van digitalisering en democra-tisch burgerschap. Er gebeurt veel in de bibliotheken. Dit is ook deboodschap van de publiciteitscampagne «Ontdek wat je allemaal kan» dieafgelopen periode op televisie en social media te zien was. De openbarebibliotheek is een essentiële voorziening met een groot maatschappelijkbelang.Dit kabinet volgt de lijn van het vorige kabinet in het streven naar eentoekomstgerichte bibliotheek(voorziening) in elke gemeente, zoals eerderaangekondigd in de Kamerbrieven over de toekomst van het bibliotheek-stelsel van 4 november 2022 en van 24 november 2023. In deze briefschets ik de ontwikkelingen die in het afgelopen jaar hebben plaatsge-vonden in de bibliotheeksector en blik ik vooruit op wat de komende tijdzal gebeuren. Onderwerpen die aan bod komen, zijn: het repareren enversterken van het netwerk door de specifieke uitkering openbarebibliotheken (Spuk) en de aanpassing van de Wet stelsel openbarebibliothekenvoorzieningen (Wsob), Caribisch Nederland, leesbevordering,het bibliotheekconvenant en de leenrechtvergoeding.1KB, Bibliotheekinzicht 2024 https://www.bibliotheeknetwerk.nl/onderzoek. kst-33846-72ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2024Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 846, nr. 721 1. Repareren en versterken van het netwerk Sinds 2023 wordt gewerkt aan het repareren en versterken van hetnetwerk van fysieke bibliotheken. Hiervoor is zowel inzet op de korte alsop de lange termijn noodzakelijk. Voor de korte termijn is de regelingeenmalige specifieke uitkeringen lokale bibliotheekvoorzieningen2023–2024 (Spuk Bibliotheken) ingezet. Op de langere termijn zal deaangepaste Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen met eenzorgplicht in werking treden. Hieronder sta ik stil bij de belangrijkstepunten van deze beide trajecten.Spuk BibliothekenIn 2023 en 2024 wordt het bibliotheeknetwerk, dat in 2023 circa 760volwaardige vestigingen telde, gericht gerepareerd en versterkt doormiddel van een specifieke uitkering aan gemeenten. Dit gebeurt met namein de gemeenten waar dit het hardst nodig is. Dat zijn gemeenten zonderbibliotheek, gemeenten waar de afstand tot de bibliotheekvestiging tegroot is geworden en gemeenten met grote maatschappelijke opgaven. In2023 is € 17,6 miljoen en in 2024 € 38,4 miljoen beschikbaar gesteld. Bijde Voorjaarsnota 2024 is voor het jaar 2024 nog eens aanvullend€ 11,3 miljoen vrij gemaakt.2In drie aanvraagrondes is in totaal € 65,7 miljoen aan gemeentenbeschikbaar gesteld. Daarmee worden 46 nieuwe vestigingen opgericht,100 beperkte voorzieningen doorontwikkeld tot een volwaardige vestigingen worden van 196 bibliotheken de bemande openingsuren verruimd. Intwee gemeenten is het aantal sta-uren van de bibliobus verruimd. In totaalhebben 244 van de 342 Nederlandse gemeenten één of meer uitkeringenontvangen en zijn 344 specifieke uitkeringen toegekend. Dit zal resulterenin een aanmerkelijke versterking van het bibliotheeknetwerk. Devereniging van openbare bibliotheken (VOB) en de stichting Samenwer-kende POI’s Nederland (SPN) illustreren dit in de inspiratiegids Biblio-theken bouwen3 aan de hand van een zestal inspirerende voorbeelden.Gemeenten hebben tot en met 31 december 2025 de tijd voor hetuitvoeren van hun plannen.Wijziging van de Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen met eenzorgplichtIn de periode tussen het aflopen van de Spuk (na 2024) en de realisatievan de wetswijziging ontvangen gemeenten ter overbrugging eentijdelijke decentralisatie-uitkering. Hiervoor is een bedrag van circa€ 59 miljoen per jaar beschikbaar. Het doel van deze uitkering is datgemeenten de bibliotheekvestigingen die op basis van de Spuk zijngerealiseerd kunnen bestendigen, zich kunnen voorbereiden op dezorgplicht en de bibliotheek als lokale maatschappelijke voorzieningkunnen blijven doorontwikkelen. De voor de decentralisatie-uitkeringbeschikbare financiële middelen worden over gemeenten verdeeld opbasis van een bedrag per inwoner. Het totale bedrag per gemeente isnooit lager dan € 100.000,– om voort te kunnen zetten wat er isopgebouwd met de Spuk. Dit bodembedrag is vooral van belang voorkleinere gemeenten. Deze wijze van financieren is aangekondigd in deseptembercirculaire gemeentefonds 2024.2Kamerstuk 36 550, nr. 1.3SPUK: inspiratiegids voor toekomstbestendige openbare bibliotheken - VOB (VerenigingOpenbare Bibliotheken) (debibliotheken.nl)Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 846, nr. 722 Wanneer de wetswijziging van kracht is, wordt de beschikbaarheid en debereikbaarheid van de fysieke bibliotheek structureel gewaarborgd dooreen wettelijke zorgplicht voor gemeenten en provincies. KamerlidMohandis, van de Tweede Kamerfractie GroenLinks-PvdA, heeftmeermaals het belang van volwaardige bibliotheken onder de aandachtgebracht en heeft hier ook een motie over ingediend die de regeringverzoekt voor iedere inwoner de toegang tot een volwaardige bibliotheekte garanderen.4 Met de wettelijke zorgplicht zal er uitvoering gegevenworden aan deze motie.Vanaf de invoering van de wetswijziging ontvangen gemeenten struc-tureel financiering via het gemeentefonds. Het beschikbare budget zal opdezelfde wijze over de gemeenten worden verdeeld als de decentralisatie-uitkering. De hoofdlijnen uit de kamerbrief van 24 november 2023 zijnuitgewerkt in een wetsvoorstel. De verschillende onderdelen van hetvoorstel zijn besproken met de betrokken partijen: de VNG, het IPO, VOB,de SPN en de Koninklijke Bibliotheek (KB). Het voorstel tot wijziging vande Wsob is op 25 oktober 2024 voor internetconsultatie aangeboden. Deplanning is er op gericht het wetsvoorstel medio 2025 naar uw Kamer testuren.2. Versterken van de bibliotheken in Caribisch Nederland Ook op Bonaire, Sint Eustatius en Saba wordt intensief gewerkt aan hetversterken van het bibliotheeknetwerk waarbij er per eiland maatwerknodig is. Hiervoor hebben de openbare lichamen en hun bibliotheken inde afgelopen twee jaar ondersteuning gekregen van een provincialeondersteuningsinstelling. De structurele ondersteuning aan de biblio-theken in Caribisch Nederland door een provinciale ondersteunings-instelling zal in de voorgenomen wijziging van de Wsob worden geregeld.Dan zal ook budget beschikbaar zijn voor de openbare lichamen om deingezette ontwikkeling te continueren en aan hun zorgplicht te kunnenvoldoen.3. Leesbevordering en letteren De Bibliotheek op school en BoekStart in de kinderopvangHet bevorderen van geletterdheid en leesplezier is één van de maatschap-pelijke opgaven in het bibliotheekconvenant. Bibliotheken beschikken overactuele collecties, over de expertise om de juiste titels bij de juistedoelgroep te brengen en ze organiseren activiteiten die aanzetten totlezen. Bibliotheken, kinderopvang en scholen werken samen aan hetversterken van de basisvaardigheden van kinderen en jongeren,waaronder lezen.In het kader van het Masterplan basisvaardigheden is eind 2023€ 74 miljoen geïnvesteerd in BoekStart in de kinderopvang (BS) en deBibliotheek op school (dBos) voor de jaren 2023 tot en met 2025. In totaalkunnen ruim 3.000 kinderopvanginstellingen en scholen in het primaironderwijs, het vmbo, het praktijkonderwijs en het beroepsonderwijsstarten met BS en dBos. Daarbij kunnen ongeveer 4000 scholen enkinderopvanginstellingen die al eerder samenwerkten met de bibliotheekde samenwerking voortzetten.Op dit moment bekijk ik samen met de Staatssecretaris van Onderwijs,Cultuur en Wetenschap hoe we na schooljaar 2025/2026 onze inzet opleesbevordering en de samenwerking tussen bibliotheken en het4Kamerstuk 32 820, nr. 474.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 846, nr. 723 onderwijs zullen continueren. Hierbij vinden we het belangrijk dat wekunnen verduurzamen wat er in de afgelopen jaren is opgebouwd maarook dat scholen vrijheid houden in hoe zij hun leesonderwijs en leesom-geving invullen. We gebruiken hierbij het onderzoek van de KWINK-groepnaar voorwaarden van duurzame verankering van de Bibliotheek opschool.5 De beleidsreactie hierop volgt in het eerste kwartaal van 2025.In aansluiting op het masterplan basisvaardigheden en de inzet vanuit hetletterenveld wordt de preventieve aanpak via het landelijke programmaKunst van Lezen gecontinueerd tot en met 2028.Basisinfrastructuur 2025–2028De letterensector kent een rijk aanbod van boeken, literaire evenementenen festivals, zorgt voor campagnes voor leesbevordering en de overdrachtvan kennis over het lezen. In de culturele basisinfrastructuur 2025–2028 iseen bedrag voor leesbevordering en letteren beschikbaar van€ 21,5 miljoen per jaar. Er wordt daarmee extra geïnvesteerd in hetNederlands Letterenfonds, Stichting Lezen, het Internationaal Literatuur-festival Utrecht en het Literatuurmuseum. Het Nederlands Letterenfondsis in 2023 gestart met de opzet van een regeling voor leesbevordering.Deze nieuwe taak loopt door in de periode 2025–2028. Het doel van dezeondersteuning is een sterke bijdrage van de culturele sector aan leesvaar-digheid en leesplezier.TaalhuizenEen taalhuis is een ontmoetings- en oefenplek waar mensen informatiekunnen krijgen over cursussen in de basisvaardigheden of gebruik kunnenmaken van (digitale) oefenfaciliteiten. Taalhuizen adviseren mensen naeen intake welk aanbod het beste bij hen past, waarbij zij vaak samen-werken met lokale aanbieders. Ze hebben vaak een plek binnen debibliotheek. In 2020 is gestart met de certificering van taalhuizen.6 Van demeer dan 200 taalhuizen zijn er inmiddels 117 gecertificeerd. De resultatenzijn beschreven in Zicht op Ontwikkeling I, 2020–2023.7 In 2024 is gestartmet de tweede periode op basis van het herziene certificeringskader voortaalhuizen Zicht op Ontwikkeling II.84. Het bibliotheekconvenant Eén van de instrumenten om gezamenlijk richting te geven aan deontwikkelingen in de bibliotheeksector, is het bibliotheekconvenant. Op10 oktober heb ik het nieuwe bibliotheekconvenant voor de periode2024–2027 ondertekend tijdens een feestelijk moment in de bibliotheekaan de Vliet in Rijswijk. Dit heb ik gedaan met de andere vijf partners: deKB, de VOB, de SPN, het IPO en de VNG.Het nieuwe convenant is een voorzetting van het huidige convenant enstelt opnieuw drie grote actuele maatschappelijke opgaven centraal: hetbevorderen van de geletterde samenleving, het bevorderen van partici-patie in de (informatie)samenleving en het bevorderen van een leven langontwikkelen. In het convenant hebben we onze gezamenlijke visie enambitie op deze opgaven geformuleerd, met een aantal concrete5Eindrapport onderzoek voorwaarden duurzame verankering de Bibliotheek op school,KWINKgroep, 20236Certificering is een vorm van zelfregulering die wordt uitgevoerd door de Certificeringsorgani-satie, Bibliotheek, Cultuur en Taal (CBCT)7Zicht op Ontwikkeling I, rapportage 2020–2023, CBCT8Zicht op Ontwikkeling II, Certificeringskader Taalhuizen 2024–2027, CBCTTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 846, nr. 724 bijbehorende acties. Het convenant is een waardevol instrument dat onsin staat stelt de komende jaren nog beter, concreter en met meer focussamen te werken aan belangrijke maatschappelijke opgaven waaraan debibliotheken een substantiële bijdrage kunnen leveren.5. Leenrechtvergoeding Vanaf 2023 is structureel € 3,5 miljoen per jaar beschikbaar als eerlijkevergoeding voor rechthebbenden voor de uitlening van hun werken – metname kinder- en jeugdliteratuur – via bibliotheken op scholen. Door mijnvoorgangers is het nodige in gang gezet om makers en uitgevers teverzekeren van een eerlijke vergoeding. Zo zal de Auteurswet gewijzigdworden om over alle uitleningen via bibliotheken op scholen eenstructurele vergoeding aan de rechthebbenden uit te keren. Deze wijzigingzal worden opgenomen in de komende wijziging van de Wsob. Op basisvan een onderzoek naar uitleningen in schoolbibliotheken zijn in 2023afspraken met rechthebbenden gemaakt om de periode tot de invoeringvan de gewijzigde Wsob te overbruggen. Op basis van deze aanvullendeafspraken is de vergoeding aan de rechthebbenden voor respectievelijk2023 en 2024 uitgekeerd. De door mijn voorgangers ingezette lijn zal ikvoortzetten.9Ter afsluitingIn de bestuurlijk overleggen met alle partners in het bibliotheeknetwerkhebben we geconstateerd dat de partijen met veel inzet en enthousiasmewerken aan versterking van het bibliotheekstelsel.Met al deze inzet en ontwikkelingen is het belangrijk dat we als partijen inhet bibliotheeknetwerk goed met elkaar blijven samenwerken. Ik zal hetvoortouw nemen om met alle partijen jaarlijks de ontwikkelingen in hetbibliotheekstelsel te bespreken in een bestuurlijk overleg en insamenhang te kijken naar de verschillende instrumenten die het stelselkent. Naast de wet zijn dat onder andere het eerdergenoemde bibliotheek-convenant, de jaarlijkse bibliotheekmonitor van de KB en op termijn ookde inzichten vanuit het toezicht op de zorgplicht door provincies.De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,E.E.W. Bruins9Staatscourant 2024, 3271, Staatscourant 2024, 27720.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 846, nr. 725