21e voortgangsrapportage ERTMS

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2024–202533 652Spoorbeveiligingssysteem European Rail TrafficManagement System (ERTMS)Nr. 95 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN INFRASTRUCTUUR ENWATERSTAAT Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 3 oktober 2024Bijgaand ontvangt de Kamer de 21e voortgangsrapportage van hetprogramma ERTMS, die gaat over de eerste helft van 2024. Er zijn hetafgelopen jaar verschillende vervolgstappen gezet in het herijken van hetprogramma en de aanpak. Parallel daaraan zijn de betrokken partijen in desector bezig met het realiseren van de basissystemen en begint eind ditjaar de aanbesteding van de uitrol van ERTMS op het eerste proefbaanvakHarlingen Haven – Leeuwarden. Er wordt gewerkt aan een maakbaar enbeheerst plan en een lerende aanpak, terwijl ondertussen uitgevoerdwordt wat noodzakelijk en mogelijk is.Noodzaak tot digitalisering spoorNederland heeft een van de meest intensief bereden en complexespoornetwerken van Europa. Het is een hoogfrequent bereden netwerk,maar met verschillende personen- en goederenvervoerders en langedirecte verbindingen. Desondanks is de veiligheid en betrouwbaarheidvoor de vele reizigers en goederen hoog. Dit maakt ons spoorwegnetwaardevol en uniek, en tegelijk het programma ERTMS complex enveelomvattend.Het huidige treinbeveiligingssysteem in Nederland stamt uit de jarenzestig en is aan vervanging toe. Nu ligt er voornamelijk analoge techno-logie waarvoor onderdelen en geschikt personeel steeds lastiger te vindenzijn. De wereld digitaliseert steeds verder en sneller. Het is van belang omdaarin mee te gaan om de prestaties en veiligheid van het Nederlandsspoorsysteem te waarborgen.Het programma ERTMS staat voor de uitdaging om snel genoeg teimplementeren om het spoorsysteem toekomstbestendig te maken, kst-33652-95ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2024Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 652, nr. 951 terwijl een te snelle uitrol kan leiden tot operationele onvoorspelbaarheiden daarmee aanzienlijke reizigershinder.Daarnaast zal de digitalisering het spoorsysteem gereed maken voormogelijkheden van de toekomst. De digitalisering van het spoor zaldoorlopend zijn. Dit vraagt ook om doorlopende investeringen. Zoals in de19de voortgangsrapportage gemeld, zijn flinke kostenstijgingen in deoorspronkelijk programmascope van ERTMS voorzien en zal implemen-tatie langer duren. In de uitwerking blijkt de implementatie complexer enweerbarstiger dan voorzien.Herijking van de aanpakVanwege deze ontwikkelingen en constateringen, die onderschreven zijnin een internationale second opinion, wordt de aanpak op dit momentherzien. Het doel is terug te komen naar een beheersbaar programma,met een maakbaar plan en een lerende organisatie die daarbij past metrealistische kaders. Daarbij is er besloten om in tranches te gaan werken.Een tranche is een overzichtelijke periode waarin focus wordt aange-bracht, door de scope af te bakenen en specifiekere doelen te stellen. Hetstreven is om zo focus en stabiliteit aan te brengen en stapsgewijservaring op te doen voordat we verder gaan.In lijn met de aanbeveling van de second opinion is de programmadirectieERTMS in de afgelopen verslagperiode met de implementatie van eennieuwe werkwijze gestart. De werkwijze is gebaseerd op leerervaringen bijvergelijkbare projecten zoals Thameslink en de Noord/Zuidlijn. Dezeaanpak legt de focus op kritieke, integrale mijlpalen waarbij meerderedisciplines en organisaties betrokken zijn. Dit verhoogt de sturingskrachten zorgt ervoor dat risico’s en issues eerder worden geïdentificeerd enaangepakt.Inmiddels is een aantal aanbevelingen uit de second opinion doorge-voerd. Zo is de structuur en leiding van de programmadirectie aangepastom een meer sturende rol in het programma te kunnen vervullen.Daarnaast wordt op dit moment aan de bemensing van de AdviesraadDigitalisering Spoor gewerkt om gevraagd en ongevraagd advies te gevenaan de programmadirectie ERTMS.Eerste inzichten tranche 1Op dit moment werkt de programmadirectie ERTMS aan het afbakenenvan de eerste tranche. Op basis van de huidige inzichten bestaat dezeeerste tranche grofweg uit al het werk dat nodig is om met ERTMS (level2, baseline 3, release 2) te rijden op de Noordelijke lijnen, een proef-baanvak (voorheen voorzien op de Hanzelijn) en het baanvak Kijfhoek –Belgische grens. De Kamer wordt bij de voortgangsrapportage in hetvoorjaar van 2025 geïnformeerd over de definitieve invulling en devervolgstappen. De budgettaire effecten worden verwerkt in deVoorjaarsnota 2025 en de ontwerpbegroting 2026.Het vinden van een alternatieve locatie voor het proefbaanvak van NS ende goederenvervoerders met ProRail (voorheen op de Hanzelijn) iscomplex gebleken. Enerzijds vroeg dit om een gedegen inhoudelijkeanalyse, anderzijds waren maatregelen nodig om de periode van hinderop te vangen die dit met zich meebrengt. Uiteindelijk bleek het trajectVlissingen – aansluiting Sloe en verder richting Roosendaal (de Zeeuwselijn) het meest geschikt (zie bijlage 3). Echter, juist op deze lijn zijn deafgelopen jaren forse beperkingen in de beschikbaarheid geweest, terwijldeze spoorlijn zo van belang is voor de regionale bereikbaarheid enTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 652, nr. 952 daarmee de leefbaarheid. Daarom is er met de provincie Zeeland eenpakket van maatregelen overeengekomen om de hinder te beperken en debetrouwbaarheid te vergroten (zie bijlage 2). De komende jaren zal derealisatie van het proefbaanvak in overleg met de provincie en anderepartners verder worden uitgewerkt. De huidige inschatting is dat hettesten en beproeven in 2029 zou kunnen beginnen op de Zeeuwse lijn.Gegeven de herziene aanpak en de invulling van de tranches zijn enkeleprojecten getemporiseerd. Bij het temporiseren worden de al lopendewerkzaamheden zo afgerond dat deze in een later stadium gecontinueerdkunnen worden. De aanbesteding van het baanvak Kijfhoek – Belgischegrens is eind 2023 gestart. De gunning staat eind 2024 gepland. Verwachtwordt dat de aanbesteding Harlingen Haven – Leeuwarden enLeeuwarden – Stavoren eind 2024 start.Beheersing en voortgangTen aanzien van de financiën en risico’s is het beeld grotendeelsongewijzigd ten opzichte van de vorige voortgangsrapportage. Debudgetspanning op het programma is het afgelopen jaar nagenoeg gelijkgebleven, maar blijft hoog met een potentieel tekort van € 1 miljard. Ookhet waargenomen risicoprofiel is vrijwel gelijk gebleven. Het is niet zo dathet programma daarmee in een stabielere fase is gekomen. De herijkteaanpak zal onbekende risico’s en mogelijk kansen zichtbaar maken. Naarverwachting gaat de uitvoering gepaard met meerkosten en vertraging.Onderdeel van de herijking is dan ook om de opgave rondom ERTMS ende beschikbare budgetten met elkaar in lijn te brengen.De inhoud van de eerder uitgevoerde studie naar de landelijke uitrol vanERTMS is (deels) ingehaald door de actualiteit. Door de herziening van deaanpak en de uitrolvolgorde zijn de uitkomsten niet één op één tegebruiken. Dit benadrukt de waarde van het werken in tranches. De studieis daarom afgerond en de leerervaringen meegenomen in de voorbe-reiding van tranche 2 en verder. Het financiële beeld is dat er – net alsvoor het programma ERMTS tot en met 2030 – fors hogere kosten wordenvoorzien in de kosten van de landelijke uitrol. Daarom wordt de aanpakmet tranches ook benut om – op termijn – snellere en goedkoperemanieren te ontwikkelen voor de uitrol van ERTMS. Hierbij wordt ook hetBasiskwaliteit niveau (BKN) voor het spoor betrokken. De vaststelling vanhet BKN heeft een (beperkt) positief effect op de voorziene spanning bij deuitrol. Het precieze effect moet nog in samenhang met de gewijzigdeuitrolvolgorde worden bepaald. De Kamer wordt geïnformeerd zodra hiermeer inzicht in is.In het kader van de Regeling Grote Projecten (RGP) heeft de AuditdienstRijk (ADR) bevindingen en aanbevelingen geformuleerd behorende bij devorige (20e) voortgangsrapportage. De aanbevelingen van de ADR wordenop verschillende manieren opgepakt. Zo worden de aanbevelingen rondsubsidiebeheer generiek opgepakt voor alle projecten en programma’s bijProRail met onder meer een aangepast controleprotocol. Verbeteringen inde aansturing en financiering worden bezien in het kader van de herijkingvan het programma. Ook de aanbevelingen omtrent het risicomanage-mentplan en de post onvoorzien worden bij de herijking meegenomen. Bijde vaststelling van de herijkte aanpak wordt u hierover nadergeïnformeerd.Ondertussen wordt het ervaringsrijden op de Hanzelijn voorbereid,waarmee eerder al gestart is op Amsterdam – Utrecht. Op deze trajectenlijkt dan dat gereden wordt met de ERTMS-versie die nu wordt geïmple-menteerd, terwijl hier eigenlijk oudere versies liggen. Zo kunnenTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 652, nr. 953 machinisten en treindienstleiders na het afronden van hun opleidingervaring opdoen. Hiertoe zijn het afgelopen jaar meer dan 400 machi-nisten opgeleid/bijgeschoold. Daarnaast hebben 150 treindienstleidersinstructies gekregen over hoe te werken met ERTMS.Concluderend is de herijking van het programma en de aanpak in vollegang. Het programma ERTMS is een zeer complexe opgave, dat gebaat isbij een beheerste en lerende aanpak. Hier is al mee gestart en dit zalstapsgewijs uitgebreid worden. Samen met de sector wordt gewerkt aaneen succesvolle implementatie van ERTMS als belangrijke stap in dedigitalisering van het spoor. Via de voortgangsrapportages en debegrotingsmomenten blijft de Kamer betrokken.De Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat,C.A. JansenTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 652, nr. 954