Voortgangsbrief economische ontwikkeling en zelfredzaamheid Caribische delen van het Koninkrijk

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2025–202636 800 IVVaststelling van de begrotingsstaten vanKoninkrijksrelaties (IV) en het BES-fonds (H)voor het jaar 2025Nr. 29 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN BINNENLANDSE ZAKENEN KONINKRIJKSRELATIES Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 11 december 2025Op 10 maart jl. heeft u de brief Economische ontwikkeling en zelfred-zaamheid Caribische delen van het Koninkrijk ontvangen.1 Op 16 maart jl.is er een commissiedebat gevoerd over de onderwerpen die hieraanraken2. In deze brief ga ik mede namens de Minister van EconomischeZaken graag nader in de voortgang die tot nu toe is bereikt en de opgavendie nog extra aandacht behoeven alsmede een aantal van de toezeg-gingen die in dit debat zijn gedaan.Economische ontwikkeling op Bonaire, Saba en Sint EustatiusOp basis van Bestuursakkoorden uit 2023 en 20243 tussen het Rijk en deopenbare lichamen werken Saba en Sint Eustatius samen met hetMinisterie van Binnenlandse Zaken (BZK) en het Ministerie van Econo-mische Zaken (EZ) aan een economische ontwikkelstrategie. Door debelangrijkste economische opgaven per eiland te prioriteren, wordttoegewerkt naar een gedeeld langetermijnperspectief. De openbarelichamen worden hierin ondersteund door het Economisch BureauAmsterdam (EBA). EBA heeft in het najaar een bezoek gebracht aan Sabaen Sint Eustatius om de conceptbevindingen te bespreken en aanvullendeinput op te halen. Naar verwachting zullen de economische ontwikkelstra-tegieën in het voorjaar van 2026 opgeleverd worden. Bonaire heeft ervoorgekozen een gelijksoortig, eigen traject op te starten door een onafhanke-lijke commissie genaamd Vishon 2050 in te stellen. Het is vervolgens aande openbare lichamen om de strategieën te implementeren, waarbij het1Kamerstukken II, 2024/25, 36 600 IV, nr. 51.2Commissiedebat over Economische Ontwikkeling en Zelfredzaamheid Caribische delen van hetKoninkrijk d.d. 16 april 2025. 36 600 IV, nr. 68.3Kamerstukken II, 2024/25, 36 600 IV, nr. 56. kst-36800-IV-29ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2025Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 800 IV, nr. 291 Rijk indien gewenst ondersteunt. Conform toezegging wordt u in hetvoorjaar nader geïnformeerd over de ontwikkelstrategieën.4Omdat de ontwikkelstrategieën alleen effectief kunnen worden uitgevoerdmet actuele en betrouwbare economische data wordt parallel gewerkt aanhet verbeteren van de beschikbaarheid van cijfers. Het CBS publiceertjaarlijks bbp-ramingen voor de drie eilanden, maar deze verschijnen pasruim een jaar na afloop van het verslagjaar. Omdat eerdere beschik-baarheid gewenst is voor beleidsvorming, heeft EZ het CBS gevraagd teonderzoeken of de raming kan worden versneld. De resultaten van ditonderzoek worden rond de zomer van 2026 verwacht en vormen de basisvoor een besluit over een snellere berekening van de economische groei.Voortgang opgaven economische ontwikkelingIn de bovengenoemde brief van maart jl. zijn er vijf opgaven vastgesteldwaaraan het Rijk en de openbare lichamen samenwerken om econo-mische ontwikkeling op Bonaire, Saba en Sint Eustatius te stimuleren:1.Bancaire dienstverlening, toegang tot financiering en bevorderenondernemingsklimaat;2.Connectiviteit en infrastructuur;3.Transportkosten en regeldruk;4.Functioneren arbeidsmarkt: tewerkstellingsvergunningen en aanslui-ting onderwijs en arbeidsmarkt;5.Digitalisering en beschikbaarheid van data voor beleid en uitvoering.In de afgelopen maanden zijn op meerdere terreinen concrete stappengezet, maar er liggen ook nog belangrijke opgaven. Hieronder licht ik debelangrijkste toe.Bancaire dienstverlening, toegang tot financiering en ondernemings-klimaatDe toegankelijkheid van bestaande regelingen voor ondernemers isbeperkt. Er worden nauwelijks aanvragen gedaan vanuit Bonaire, Saba enSint Eustatius voor bestaande regelingen zoals het Innovatiekrediet, deGarantie Ondernemersfinanciering en de Borgstelling MKB. Om die redenvoert Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) momenteel, inopdracht van het Ministerie van EZ, een verkenning uit naar het gebruikvan bestaande regelingen. Op basis hiervan worden in het voorjaar van2026 aanbevelingen gedaan om de toegankelijkheid te verbeteren voordeze eilanden.Tegelijkertijd wordt het ondernemersklimaat versterkt via het nieuweprogramma van het Centrum voor Ondernemerschap op Bonaire,genaamd The Next Step. Het programma ondersteunt (semi)gevorderdeondernemers met trainingen, mentorschap en coaching en inmiddels zijnde eerste deelnemers gestart. Daarnaast werpt het professionaliserings-traject van de Kamers van Koophandel op Sint Eustatius en Saba zijnvruchten af, met trainingen voor medewerkers, verbeteringen aan hetonline handelsregister en activiteiten zoals seminars en netwerkbijeen-komsten die het lokale ondernemerschap zichtbaar stimuleren.Verder is per 1 juli jl. het zetelvereiste voor financiële instellingenversoepeld voor Saba en Sint Eustatius, waarop ING heeft aangekondigdvoornemens te zijn om vanaf eind 2026 bancaire diensten in euro’s aan te4Commissiedebat over Economische Ontwikkeling en Zelfredzaamheid Caribische delen van hetKoninkrijk d.d. 16 april 2025. 36 600 IV, nr. 68. TZ202505-064.Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 800 IV, nr. 292 bieden.5 Ook is de ING voornemens fysieke kantoren te openen wat hetaanbieden van zakelijke leningen en hypotheken mogelijk maakt. VoorBonaire geldt de genoemde versoepeling niet, omdat daar geen sprake isvan marktfalen en het niveau van bancaire dienstverlening, gelet op hetniveau in de regio en de omvang van de markt, redelijk is. Daarnaast is DeNederlandsche Bank voornemens in het eerste kwartaal van 2026geldautomaten op Saba en Sint Eustatius te plaatsen om toegang totcontant geld voor inwoners te waarborgen.6Connectiviteit en infrastructuurDe bereikbaarheid van de bovenwindse eilanden blijft kwetsbaar. De hogeticketprijzen vergroten de financiële druk op inwoners van Saba en SintEustatius en hebben negatieve gevolgen voor toerisme en economischeontwikkeling.Het kabinet heeft op 1 december jl. een wetsvoorstel7 ingediend bij uwKamer waarmee een wettelijke grondslag voor een openbaredienstver-plichting, ofwel een public service obligation (PSO), mogelijk wordtgemaakt. Met een PSO kunnen voorwaarden gesteld worden aan ondermeer het aantal vliegverbindingen en ticketprijzen. Structurele finan-ciering voor een PSO is echter nog niet beschikbaar en is een opgave vooreen volgend kabinet. Wel is er al voor gekozen om, voor de afstandsafhan-kelijke vliegbelasting vanaf 2027, de vluchten van Nederland naar hetCaribisch deel van het Koninkrijk onder het lagere huidige belastingtariefte laten vallen.8 De subsidiering van de ferryverbinding is verlengd tot enmet 2027, maar ook hier geldt dat structurele bekostiging nog niet isgeborgd en zoeken het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW)en BZK samen met de overige betrokken ministeries naar mogelijkeoplossingen.Zoals benoemd in de kabinetsreactie van 7 november jl. op de adviezenvan de Rli en de ROB, werkt het kabinet parallel hieraan, in samenwerkingmet de drie eilanden, aan gezamenlijke agenda’s voor de fysiekeinfrastructuur die (conform toezegging9) begin 2026 worden opgeleverd.10Deze agenda’s beogen de uitvoeringskracht te versterken en de inspan-ningen van betrokken departementen met de openbare lichamen meer insamenhang en versterkend aan elkaar te laten plaatsen vinden. Hetprojectenbureau van de Rijksdienst Caribisch Nederland (RCN) breidt haarcapaciteit en civieltechnische expertise uit om de openbare lichamen tekunnen ondersteunen met betrekking tot de opgaven in fysieke agenda’s.Het is aan een nieuw kabinet om te beslissen over de structurelefinanciering voor investeringen, onderhoud en vervanging van de fysiekeinfrastructuur.Verder is er in een vorig debat een toezegging gedaan om terug te komenop het voorkomen van de kwalijke effecten van het opkopen van strandenen monumentale panden op Bonaire, Saba en Sint Eustatius voorcommerciële doeleinden.11 Dit raakt tevens aan het fysieke domein. Deopenbare lichamen kunnen via het opstellen van hun ruimtelijke ontwikke-5https://nieuws.ing.nl/nl-NL/249206-ing-voornemens-om-bancaire-diensten-op-saba-en-sint-eustatius-aan-te-bieden/6https://www.dnb.nl/nieuws-voor-de-sector/betalingsverkeer-2025/dnb-gaat-in-2025-geldautomaten-aanbieden-op-saba-en-sint-eustatius/7Kamerstukken II, 2025/26, 36 862.8Kamerstukken II, 36 815, nr. 2.9Verzameldebat Bonaire, Saba en Sint Eustatius d.d. 4 september 2025. TZ202510-010.10Kamerstukken II, 2025/26, 36 800 IV, nr. 21.11Plenair debat Begroting Koninkrijksrelaties (36 600 IV) d.d. 23 oktober 2024. Handelingen II2024/25, nr. 17, item 10.Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 800 IV, nr. 293 lingsplannen hier invloed op uitoefenen. Hiermee kunnen zij (in)directsturen door de bouw- en gebruiksmogelijkheden te beperken of juist teverbreden. In de voorgenoemde gezamenlijke agenda fysieke leefom-geving zal onder meer aandacht worden geschonken aan integrale,ruimtelijke ontwikkeling van de eilanden en het Rijk werkt hierin nauwsamen met de eilanden. Waar gewenst worden de eilanden ondersteund,bijvoorbeeld in het meedenken over kaders voor ruimtelijk beleid.Hiermee beschouw ik de toezegging als afgedaan.Aansluiting onderwijs-arbeidsmarktAls het gaat om onderwijs-arbeidsmarkt is er in de afgelopen periodegeïnvesteerd in het verder versterken ervan. Zo zijn er enkele subsidiesgeïntroduceerd voor de praktijkbegeleiding van studenten in mbo/BBL-trajecten (Subsidieregeling praktijkleren) en is er extra financiële steuntoegekend voor techniekonderwijs in het vmbo en primair onderwijs.Daarnaast is in september jl. de Koninkrijksbeurs meer toegankelijkgemaakt voor studenten uit Bonaire, Saba en Sint Eustatius12 en is het«Caribbean Academic and Vocational Year» op de Bovenwindse eilandengestart. Dit voorbereidingsjaar op Saba en Sint Eustatius helpt studentenzich verder te ontwikkelen op het gebied van studiekeuze, persoonlijkeontwikkeling en studievaardigheden. In 2026 wordt er op Bonaire nog eenbehoefteanalyse uitgevoerd voor een soortgelijk programma.Met betrekking tot de arbeidsmarkt werkt het Ministerie van Asiel enMigratie (AenM) samen met het Ministerie van Sociale Zaken en Werkge-legenheid (SZW) en lokale uitvoeringsorganisaties (de IND- en SZW-units)aan de kaders voor een versnelde procedure voor betrouwbarewerkgevers met een toelatingsaanvraag voor prioritaire beroepsgroepenwaar lokaal geen gekwalificeerd personeel kan worden gevonden, alsonderdeel van de integrale beleidsvisie voor migratie.13 Daar is ook eenwijziging van de Wet Toelating en Uitzetting BES (WTU BES) nodig. UwKamer zal conform de gebruikelijke procedure worden geïnformeerd overhet proces ten aanzien van de herziening van de WTU BES door deMinister van AenM. Recent heb ik de kabinetsreactie op het rapportGerichte Groei van de Staatscommissie Demografische OntwikkelingenCaribisch Nederland 2050 met u gedeeld.14 Vanwege de demissionairestatus van het kabinet is deze kabinetsreactie voornamelijk agenderend,hetgeen niet wegneemt dat de problematiek zoals geschetst in het rapporturgente oplossingen behoeft. Hierin staat onder andere het thema(arbeids)migratie centraal en heb ik het volgende kabinet gevraagd omhier op door te denken.Conform toezegging wordt er tevens gewerkt aan het optimaliseren vande lokale IND- en SZW-processen.15 De IND- en SZW-units werken aan hetoptimaliseren van de algemene procedure voor verblijf en arbeid. Zowerkt, mede met de bijdrage vanuit het interdepartementale programmaWerk aan Uitvoering, de RCN aan het verbeteren van publieke dienstver-lening en aan de onderlinge samenwerking van de betrokken diensten,waaronder de SZW- en IND-unit. Een voorbeeld hiervan is dat erverschillende klantreizen zijn gemaakt om de knelpunten in het aanvraag-proces voor vergunningen voor onder andere vestiging en tewerkstellingkenbaar te maken. Voorbeelden van gesignaleerde knelpunten in dit12https://www.rijksdienstcn.com/actueel/nieuws/2025/september/16/inschrijving-voor-de-koninkrijksbeurs-geopend13Kamerstukken II, 2023/24, 31 568, nr. 220.14Kamerstukken II, 2025/26, 36 800 IV, nr. 28.15Commissiedebat over Economische Ontwikkeling en Zelfredzaamheid Caribische delen vanhet Koninkrijk d.d. 16 april 2025. 36 600 IV nr. 68. TZ202505-059.Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 800 IV, nr. 294 proces zijn dat er meer officiële documenten in begrijpelijke dan wel eenandere taal beschikbaar moeten komen, de informatievoorziening richtingde aanvrager van de vergunning moet worden uitgebreid en er meer datatussen organisaties moet worden gedeeld. Het oplossen van gesigna-leerde knelpunten wordt de komende jaren doorgezet. Ik beschouwhiermee de toezegging als afgedaan.DigitaliseringAls het gaat om digitalisering is digitale infrastructuur en stabiel enbetrouwbaar internet essentieel voor ondernemers. Zoals benoemd in derecente Kamerbrief over digitale infrastructuur, zijn er diverse maatre-gelen genomen om de digitale infrastructuur op Bonaire, Saba enSint Eustatius te verbeteren.16 In augustus jl. heeft de Saba Statia CableSystem B.V. (SSCS), waarvan het Rijk 100% aandeelhouder is, namens deStaat een overeenkomst gesloten met het Arubaanse telecombedrijfSETAR. Hiermee zal Bonaire in 2027 worden aangesloten op de datazee-kabel CELIA. Naast Bonaire zal in 2027 ook Curaçao worden aangeslotenop de CELIA-kabel. Eerder dit jaar ondertekenden SETAR en de overheidvan Curaçao hiervoor een overeenkomst.Zoals aangekondigd, is de volgende stap het verkennen van hoeKvK-nummers kunnen worden geharmoniseerd door de Ministeries vanEZ en BZK samen met de Kamers van Koophandel. Ook wordt verkendhoe de Handelsregisters van de eilanden mogelijk kunnen wordengepositioneerd binnen de Basisregistratie Handelsregister. Met dezeharmonisatie kan het mogelijk zijn om diensten zoals e-Herkenning enandere online identificatiediensten te gebruiken. Ook de toegang tot dedigitale internationale markt wordt vergemakkelijkt.Economische ontwikkeling op Aruba, Curaçao en Sint MaartenOok Aruba, Curaçao en Sint Maarten hebben te maken met de structurelebeperkingen van kleine eilanden: kleinschaligheid, hoge kosten, sterkeimportafhankelijkheid en beperkte uitvoeringscapaciteit. Deze kwetsbaar-heden onderstrepen de noodzaak van samenwerking binnen hetKoninkrijk.Voortgang samenwerking en hervormingenBinnen de Landspakketten en het Trustfonds wordt op meerdere terreinenvooruitgang geboekt. De landen zetten stappen in het versterken van hetondernemers- en investeringsklimaat, onder meer via modernisering vanwet- en regelgeving voor mededinging, consumentenbescherming,vergunningverlening, privacy en energie. Met de openstelling van deBMKB-ACS kunnen MKB bedrijven nu bij geaccrediteerde financiersterecht voor krediet met borgstelling. Ook op het terrein van arbeidsmarkten onderwijs worden hervormingen doorgevoerd, zoals moderniseringvan arbeidswetgeving, snellere toelating van buitenlandse werknemers,versterking van arbeidsbemiddeling en inspecties en – via de StrategicEducation Alliance – een betere aansluiting tussen onderwijs enarbeidsmarkt.Digitalisering vormt een belangrijk ondersteunend thema: CIO-functiesworden versterkt, digitale werkplekken gemoderniseerd en statistiekwet-geving geactualiseerd om beter beleid mogelijk te maken. In Sint Maartenworden via het Trustfonds gestaag resultaten geboekt. Vijf projecten zijn16Kamerstukken II, 2025/26, 26 643, nr. 1398.Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 800 IV, nr. 295 afgerond, waaronder de herbouw van de vliegveldterminal en eenomvangrijk programma gericht op het maatschappelijk middenveld.Regionale samenwerking en institutionele versterkingNa het regionale evenement Taking the Reins is een structureel platformingericht waarin de zes eilanden samenwerken aan projecten op hetgebied van toegang tot financiering, regionale handel, institutioneleversterking en de groene transitie. Deelnemers komen tweewekelijksbijeen en private partners worden betrokken. Het IMF’s CaribbeanRegional Technical Assistance Centre (CARTAC) ondersteunt dit mettechnische assistentie op het gebied van financieel beheer, belas-tinginning, statistiek en macro-economisch beleid. Dankzij de Nederlandsebijdrage van EUR 1,5 mln. konden de landen in 2025 gebruik maken vanhet programma.Verduurzaming, energie en innovatieDe energietransitie is een belangrijke randvoorwaarde voor economischeontwikkeling. Met middelen uit het SDE-budget worden op Aruba enCuraçao binnenkort de eerste investeringen gestart in netverzwaring,batterijopslag en batterijopslagsystemen. Dit maakt verdere integratie vanduurzame energie mogelijk. Voor Sint Maarten wordt een vergelijkbaarprojectplan voorbereid. Daarnaast onderzoekt Curaçao, met steun vanNederland, het bedrijfsleven en TNO, de mogelijkheden voor een groenewaterstofketen. De uitkomsten van deze studie worden begin 2026verwacht.VoedselzekerheidHet kabinet stelt EUR 24 mln. beschikbaar om de voedselzekerheid in hetCaribisch deel van het Koninkrijk te vergroten. Dit gebeurt via twee pijlers:een fonds/private pijler en een publieke pijler.Momenteel wordt gewerkt aan het opzetten van een revolverend fonds inde vorm van een stichting, conform het Stichtingenkader. Vanuit hetfonds/stichting ligt de nadruk op het stimuleren van ondernemerschap inde voedselketen, zowel op het gebied van voedselproductie als delogistiek. Het (revolverende) fonds zal financieringen, subsidies én kennisontsluiten voor ondernemers in de sector. Vanuit de Agri-Academy vanhet fonds wordt innovatie, kennis én bedrijfsbegeleiding aangeboden opzowel de technische als op de bedrijfsmatige kant van de onderneming.Op deze manier wordt gewerkt aan het meer zelfredzaam maken van deeilanden. Bij het oprichten van een fonds hoort een voorhangprocedure,waarmee ik begin 2026 wil starten.Via de publieke pijler krijgen lokale overheden financiering voor projectendie de voedselzekerheid op de eilanden verbeteren. Conform toezeggingwordt uw Kamer regelmatig geïnformeerd over de voortgang van beidepijlers, onder meer via monitoringsresultaten.17Geopolitieke en logistieke uitdagingenDe eilanden blijven sterk afhankelijk van goederen- en voedselimport, metcirca 50% of meer afkomstig uit de Verenigde Staten. Verder blijft toerismede belangrijke economische sector voor de zes eilanden. Nieuwehandelsheffingen en druk op maritieme logistieke ketens vergroten dezekwetsbaarheid. De toenemende spanningen tussen de Verenigde Staten17Verzameldebat Curaçao, Aruba en Sint Maarten d.d. 30 september 2025. TZ202510-004Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 800 IV, nr. 296 en Venezuela kunnen eveneens economische consequenties hebben,bijvoorbeeld door onrust in de toeristische markt voor de Beneden-winden. In een gezamenlijke werkgroep houden de autonome landen,Caribisch Nederland en de betrokken ministeries de situatie nauwlettendin de gaten en wordt gewerkt aan een verkenning naar handelsdiversifi-catie en versterking van regionale verbindingen. De Kamer wordt hieroverperiodiek geïnformeerd.VooruitblikDe investerings- en hervormingsopgaven blijven op alle zes de eilandenomvangrijk, terwijl diverse budgetten de komende jaren geleidelijkaflopen of er nog helemaal niet zijn. Dit vraagt om realistische keuzes,passend bij de uitvoeringscapaciteit van de eilanden. Goed functione-rende vitale infrastructuur, solide overheidsfinanciën, kwalitatiefonderwijs en regionale economische integratie blijven cruciale randvoor-waarden voor duurzame groei en weerbaarheid. In het licht van geopoli-tieke verschuivingen en klimaatrisico’s blijft structurele samenwerkingbinnen het Koninkrijk noodzakelijk. Ik blijf hierover met de landen enopenbare lichamen in gesprek.De Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,E. van MarumTweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 800 IV, nr. 297