Inzet lokale en regionale journalistiek

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2024–202532 827Toekomst mediabeleidNr. 326 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR ENWETENSCHAP Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 25 oktober 2024Met deze brief informeer ik u over mijn inzet op lokale en regionalejournalistiek.Het is van groot belang dat we in Nederland een journalistieke sectorhebben die in alle vrijheid en veiligheid kan werken. Daar sta ik voor.Betrouwbare informatie is in een rechtstaat van wezenlijke betekenis.Journalisten agenderen maatschappelijke vraagstukken, brengen mensenop de hoogte van actuele gebeurtenissen, controleren de macht, zijn despreekwoordelijke «luis in de pels» en lichten tegels daar waar niemanddeze nog heeft gelicht. Journalisten informeren ons vanuit verschillendeinvalshoeken en stimuleren en verrijken het maatschappelijk debat.Niet alleen op landelijk niveau maar ook op lokaal en regionaal niveau isde aanwezigheid van kwalitatief hoogwaardige journalistiek van grotemaatschappelijke waarde. Als het gaat om het versterken van deweerbaarheid van onze rechtsorde benoemt de AdviescommissieVersterken Weerbaarheid Democratische Rechtsorde (hierna: de Advies-commissie VWDR) het belang van de journalistiek als tegenmacht waarbijhet advies is om met name de lokale journalistiek te versterken.1Uit onderzoek van het Commissariaat voor de Media (hierna: hetCommissariaat) blijkt dat mensen waarde hechten aan lokaal en regionaalnieuws. De meest gebruikte bronnen voor lokaal nieuws zijn huis-aan-huisbladen, regionale dagbladen en nieuws van regionale omroepen.2Hieruit blijkt ook de belangrijke rol van zowel private als publieke media.1Eindrapportage van de Adviescommissie Versterken Weerbaarheid, https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2023/11/02/eindrapport-koester-de-democratie-een-dringende-oproep-om-de-democratische-rechtsorde-weer-voor-iedereen-te-laten-werken.2De staat van de lokale nieuws- en informatievoorziening – het burgerperspectief, Commissa-riaat voor de Media, oktober 2022. kst-32827-326ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2024Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 827, nr. 3261 Op 5 oktober 2023 heeft uw Kamer met mijn voorganger gesproken overde ingezette versterking van de lokale publieke omroepen.3 Het kabinet zetdeze stelselherziening door en ik werk op dit moment aan het bijbeho-rende wetsvoorstel. Tijdens dit debat werd onder meer door de heer VanStrien (VVD) aandacht gevraagd voor de positie van de private lokale enregionale journalistiek. Hij diende een motie in waarin hij vroeg om mijninzet op de lokale journalistiek op publiek en privaat niveau.4 De motie isdoor uw Kamer aangenomen en met deze brief geef ik hier uitvoering aan.Functie en belang lokale en regionale publieke omroepenOm te waarborgen dat we een pluriform medialandschap hebben met oplokaal, regionaal en landelijk niveau kwalitatief hoogstaande journalistiekis er een publiek mediabestel. Iedere lokale, regionale en landelijkepublieke omroep moet de publieke media-opdracht uitvoeren en heeftdaarmee de wettelijke taak om media-aanbod te verzorgen van informa-tieve, culturele en educatieve aard.5 Dit aanbod moet in het geval van deregionale en lokale omroepen in ieder geval betrekking hebben op hetgebied waarvoor de omroep is aangewezen.De journalistieke functie van deze omroepen valt onder de publieke taaken dient dus een belangrijk maatschappelijk belang. Regionale en lokaleomroepen controleren het provinciale en gemeentelijke bestuur, brengenmisstanden aan het licht en vervullen een verbindende rol in de gemeen-schappen waar zij deel van uitmaken.Het goed kunnen uitoefenen van deze functies staat echter onder druk. Definanciële positie van veel lokale publieke omroepen is kwetsbaar, vaakzelfs ongezond.6 Ruim een derde van de lokale publieke omroepenschreef in de periode 2019–2021 rode cijfers. Van een kwart van de lokalepublieke omroepen oordeelt het Commissariaat dat de financiële positieongezond is.Daarom zet ik een pakket aan maatregelen in om het fundament onder delokale publieke omroepen te verstevigen.7 Het gaat om de volgendemaatregelen:−meer continuïteit door de financiering van lokale publieke omroepenvan het Gemeentefonds naar het Rijk over te hevelen;−meer professionaliteit door een extra investering van circa 16 miljoeneuro per jaar;−meer robuustheid door schaalvergroting;−meer samenhang door een coördinerende rol voor de StichtingNederlandse Lokale Publieke Omroepen (hierna: NLPO);−meer helderheid door een aangescherpte aanwijzingsprocedurewaarmee partijen worden aangewezen als lokale publieke omroepvoor een verzorgingsgebied.Dit kabinet ziet het belang van professionele lokale publieke omroepen alsonderdeel van een gezonde rechtstaat. Het neemt daarom, in lijn met deaanbevelingen van de Adviescommissie VWDR, bovengenoemdemaatregelen ter versterking van de lokale omroepsector.8 Ik werk door aanhet wetsvoorstel dat noodzakelijk is om deze maatregelen te implemen-teren. Dat gebeurt in samenwerking met het Ministerie van BinnenlandseZaken en Koninkrijksrelaties, de NLPO, de Vereniging van Nederlandse3Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 827, nr. 291.4Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 827, nr. 288.5Publieke mediaopdracht, artikel 2.1 Mediawet.6Evaluatie bekostiging lokale publieke media-instellingen 2019–2021, Commissariaat voor deMedia, juni 2023.7Zie ook: Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 827, nr. 281.8Eindrapportage van de Adviescommissie Versterken Weerbaarheid Democratische Rechtsorde,2 november 2023, p. 106, bijlage bij Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 29 279, nr. 823.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 827, nr. 3262 Gemeenten (hierna: VNG) en het Commissariaat. Ik streef ernaar om hetwetsvoorstel eind 2024 te publiceren voor de internetconsultatie.Daarnaast blijf ik investeren in de samenwerking tussen landelijke,regionale en lokale publieke omroepen. Goede en gelijkwaardigesamenwerking tussen de publieke omroepen is essentieel en zorgt voormeer professionaliteit en efficiëntie. Daarom investeer ik dit jaar ruimtwee miljoen euro in het gezamenlijke project Bureau Lokaal van de NOS,Stichting Regionale Publieke Omroep (hierna: RPO) en de NLPO. Met ditproject gaan de NOS, RPO en NLPO aan de slag met het opzetten van«Bureaus Lokaal» op verschillende plekken in het land. Het doel hiervan isom de samenwerking en contentuitwisseling tussen lokale, regionale enlandelijke omroepen op al die plekken steviger en effectiever te maken. Ditnaar analogie van Bureau Regio; de regionale redactie op de redactievloervan de NOS.Bureau Regio verzorgt op dit moment bijvoorbeeld blokken met regionaleberichten in het NOS Journaal en regionale online berichten op deNOS-site en app. Ik zie uit naar de eerste resultaten van deze volgendestap in de samenwerking tussen NOS, RPO en NLPO. Hiermee doe iktevens de toezegging van mijn voorganger gestand om uw Kamer teinformeren over het vervolg van het samenwerkingstraject van de NOS,RPO en NLPO.9Private én publieke journalistiek zijn beide van groot belangMijn inzet op het versterken van de lokale publieke omroepsector dienteen maatschappelijk belang. Naast het journalistieke aanbod van dezeomroepen is ook een groot aantal private lokale en regionale kranten datde burgers van lokaal en regionaal nieuws voorziet. Ook deze krantenvervullen een belangrijke maatschappelijke functie.Motie-Van StrienIn de motie-Van Strien10 wordt gevraagd om in kaart te brengen wat deeffecten van de aangekondigde investeringen voor de lokale omroepen ophet totale medialandschap zijn, zoals op het verdienmodel van de privatepartijen. Daarnaast wordt gevraagd om in kaart te brengen wat er nodig isom het totale lokale medialandschap te versterken en te professionali-seren op een wijze zodanig dat alle aanbieders van lokaal en regionaalnieuws hiervan profiteren. Tot slot wordt gevraagd om hierbij een aantalvoorstellen mee te nemen zoals de jonge journalistenregeling, openbarenieuwsdatabases, aanpassing van het dienstbaarheidsverbod en deintroductie van spelregels in het lokale en regionale omroepstelsel naarDuits en Vlaams model.Omdat het op dit moment nog niet mogelijk is om de effecten van deextra investeringen in de lokale omroepsector in kaart te brengen, kan ikniet voldoen aan het eerste verzoek uit de motie. Deze investeringen zijnin 2023 gestart en lopen voornamelijk via de professionaliseringsregelingvan het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek (hierna: het Stimulerings-fonds).11 De periode is nog te kort om in kaart te kunnen brengen wat deeffecten van deze investeringen zijn op het totale medialandschap.Daarnaast wordt op dit moment gewerkt aan een wetsvoorstel terversterking van de lokale publieke omroepen, zoals hierboven genoemd.9Toezegging TZ202310-020 gedaan tijdens het Commissiedebat Lokale, regionale en streekom-roepen van 5 oktober 2023.10Kamerstukken II 2023–2024, 32 827, nr. 288. En zie ook de eerdere Toezegging TZ202310-023gedaan tijdens het Commissiedebat Lokale, regionale en streekomroepen van 5 oktober 2023.11https://www.svdj.nl/regeling/lokaleomroepen2025/Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 827, nr. 3263 De effecten hiervan zijn logischerwijs ook nog niet in kaart te brengen. Ikben voornemens in het wetsvoorstel een evaluatiebepaling op te nemenvoor het in kaart brengen van de effecten van de nieuwe wetgeving,waaronder de impact op het totale landschapIn de afgelopen maanden heb ik diverse gesprekken gevoerd met privatemediapartijen over de zorgen die zij hebben bij de versterking van delokale publieke omroepen. Zij onderstrepen het belang van de functie dielokale en regionale publieke omroepen vervullen. Tegelijkertijd vrezen zijdat door de versterking van die omroepen de concurrentiepositie van dekranten wordt verzwakt. De zorgen spitsen zich toe op de online omgevingen op de advertentiemarkt, waarop zowel de private kranten als depublieke omroepen zich begeven.De private partijen stellen voor om de taken van de publieke omroepen tebeperken. De lokale omroepen zouden zich dan moeten richten op hetverzorgen en verspreiden van audiovisuele content waardoor de krantenmeer ruimte krijgen als het gaat om geschreven content. Er wordt eenvoorbeeld genomen aan Vlaanderen en Duitsland waar beperkingen zijningebouwd voor geschreven content van de publieke omroepen. Ook deadvertentie-inkomsten van omroepen zouden ingeperkt moeten worden.Voorgesteld wordt dat de online advertenties van de lokale publiekeomroepen zich beperken tot boodschappen van algemeen nut en dat erdaarmee geen ruimte is voor commerciële reclame.Duitse en Vlaamse modelMet het Duitse en Vlaamse model wordt gedoeld op de regelgeving en dewijze waarop publieke omroepen zich in die landen online manifesteren.In Duitsland zijn de afgelopen jaren meerdere rechtszaken gevoerd doorprivate mediabedrijven, met name door uitgevers van kranten, tegennieuwswebsites en -apps van de Duitse publieke omroep (onder anderede Tagesschau-nieuwsapp). Op grond van de Duitse omroepregelgeving(mediabeleid is een aangelegenheid van de Duitse deelstaten) is het depublieke zenders niet toegestaan een «op de pers gelijkend aanbod» teverspreiden tenzij de geschreven content betrekking heeft op uitzendingenvan de omroep. In Vlaanderen staat in de beheersovereenkomst van depublieke omroep VRT de rolopvatting voor de omroep. De focus is oponline audiovisueel waarbij tekst een ondersteunende rol vervult.Private en publieke journalistiek kunnen goed naast elkaar bestaan. Beidezijn nodig en een divers en uitgebalanceerd landschap zijn daarom eenvoorwaarde. Ik zie geen aanleiding om voor de Nederlandse lokale (enregionale) publieke omroepen een taakversmalling op te nemen zoals inhet Duitse voorbeeld. De reden hiervoor is dat ik juist inzet op hetversterken van de lokale omroepen. Uitgangspunt van de Mediawet 2008is een moderne, toekomstbestendige publieke omroep. Niet voor niets ishet de wettelijke taak van de publieke omroep om innovatie ten aanzienvan media-aanbod te stimuleren, technologische ontwikkelingen te volgenen mogelijkheden om media-aanbod aan te bieden via nieuwe media- enverspreidingstechnieken te benutten (artikel 2.1 Mediawet 2008). Dieruimte is noodzakelijk om een uitgekiende distributiestrategie te ontwik-kelen die aansluit bij de behoeften en het mediagebruik van het publiek.Het beperken van de manier waarop en via welke kanalen een omroep zijnmedia-aanbod verspreidt, waaronder geschreven content, past hier nietbij.Als het gaat om het inperken van de advertentiemogelijkheden bij deonline content van publieke omroepen geldt hetzelfde principe.Advertentie-inkomsten vormen een onderdeel van het financieringsmodelvan de lokale en regionale publieke omroepen. Het is dus logisch dat daarTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 827, nr. 3264 waar de kijker en lezer zich bevinden ook advertentie-inkomsten gegene-reerd kunnen worden.Mijn inzetIk begrijp dat kranten onder druk staan. Deze ontwikkeling vind ikzorgelijk. De ontwikkeling naar online, de hoge kosten voor het drukkenvan papieren kranten, het vinden van genoeg bezorgers en het veran-derend mediagebruik van mensen hebben allemaal invloed op de positievan kranten. Ook de aangekondigde btw-verhoging draagt niet bij aan eensterkere positie van kranten.Ik zie deze ontwikkelingen en wil waar mogelijk steun bieden. Niet tenkoste van mijn inzet op de publieke omroepen maar naast deze inzet. Ikzet in op:−publiek-private agenda lokale en regionale journalistiek;−onderzoek naar het aanbod en het gebruik van lokale journalistiek;−versterkte inzet op private lokale journalistiek vanuit het Stimulerings-fonds voor de Journalistiek en het Fonds Bijzondere JournalistiekeProjecten.Publiek-private agenda lokale en regionale journalistiekIk zal de komende tijd samen met private en publieke partijen in de lokaleen regionale journalistiek een agenda opstellen met daarin concrete actiesdie de journalistiek versterken. Deze partijen zijn in ieder geval de lokaleen regionale kranten en omroepen, de brancheorganisaties NederlandseNieuwsblad Pers (hierna: NNP) en NDP Nieuwsmedia, de NLPO, de RPOen het Stimuleringsfonds. Deze agenda zal ingaan op technologischeontwikkelingen en op maatschappelijke vraagstukken. Denk bij die laatstebijvoorbeeld aan het vertrouwen van de burger in onafhankelijkejournalistiek en de wijze waarop het nieuws lezers en kijkers goed of beterkan bereiken. De agenda biedt ruimte voor de eigen belangen van partijenen benoemt de mogelijkheden voor samenwerking tussen publieke enprivate partijen.Private partijen en publieke omroepen geven aan dat het dienstbaarheids-verbod publiek-private samenwerking en versterking van de lokalejournalistiek in de weg kan staan. Publieke omroepen mogen zich volgensdit beginsel niet dienstbaar maken aan winst van derden. Daarom kan eenpublieke omroep niet zomaar een structurele samenwerking aangaan meteen private partij. Dat mag wel in de vorm van een experimenteel entijdelijk samenwerkingsproject. Het Commissariaat voor de Media kanhiervoor toestemming verlenen aan een publieke omroep. Het Stimule-ringsfonds zal samen met de NLPO en NNP een aantal voorbeelden vansamenwerkingen gaan volgen om vervolgens betere uitspraken te kunnendoen over de ruimte die de wet wél biedt voor samenwerking. Dit projectwordt uiteraard samen met het Commissariaat vormgegeven. In hetnajaar van 2025 zullen de eerste resultaten worden opgeleverd.Onderzoek naar het aanbod en het gebruik van lokale journalistiekHet Stimuleringsfonds is samen met het Commissariaat een grootschaligkwantitatief onderzoek naar het aanbod van lokaal nieuws gestart. Er zalin kaart worden gebracht hoeveel en welk lokaal nieuws er in de Neder-landse gemeenten aanwezig is, via welke outlets dit wordt verspreid en inhoeverre dit kwalitatief hoogwaardig nieuws betreft. Dit onderzoek is zeerrelevant omdat er met de informatie die wordt opgehaald een concreterbeeld kan worden gevormd over de actuele stand van de lokale journa-listiek. Dit onderzoek kan tevens belangrijke input leveren voor deTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 827, nr. 3265 evaluatie van het wetsvoorstel ter versterking van de lokale omroepen.Het onderzoek zal in 2026 worden afgerond.Dit kwantitatieve onderzoek kan samen met het kwalitatieve onderzoek dathet Commissariaat eerder heeft gedaan naar nieuwsgebruik in detoekomst worden ingericht als een periodieke monitor waarmee inzichtwordt gekregen in aanwezigheid, gebruik, behoeften en waardering vanlokaal en regionaal nieuws.Versterkte inzet op lokale journalistiek vanuit het Stimuleringsfonds en hetFonds Bijzondere Journalistieke ProjectenHet Stimuleringsfonds is een belangrijk instrument voor de versterkingvan de journalistiek. Het fonds zal zich volgend jaar duidelijk gaanpositioneren als kenniscentrum. Vanuit deze rol zal het een centrale rolspelen in de ontwikkeling van voornoemde agenda. Hierbij zet het in opversterking van de gehele lokale en regionale journalistieke sector enbrengt het partijen samen met voorstellen voor versterking. Devoornoemde pilot dienstbaarheidsverbod is hier al een voorbeeld van, netals het voornoemde onderzoek met het CvdM en de SVDJ Incubator, deregeling professionalisering lokale omroepen en het coachingstraject. Aldeze projecten leveren waardevolle kennis op, die wordt verzameld enverwerkt voor de verdere ontwikkeling van de agenda lokale journalistiek.Op basis van deze nieuwe kennis heeft het fonds de ruimte om één ofmeer aanvullende regelingen die de lokale journalistiek stimuleren teontwikkelen.De SvdJ Incubator, een nieuw programma dat dit jaar is gestart is gerichtop het creëren van innovatieve oplossingen voor de sector. Het gaat danom uitdagingen van de sector zoals de vraag hoe de journalistiek relevanten bereikbaar blijft voor een breed publiek. Daarnaast zijn er de technolo-gische uitdagingen, zoals de effecten van AI op het nieuwsgebruik en derol en de werking van social media platforms. Zowel publieke omroepenals private partijen kunnen in samenwerkingstrajecten met een speciaalthema werken aan gedeelde vraagstukken. De opgedane kennis en bestpractices worden vervolgens weer met de gehele sector gedeeld.Verder is er specifiek voor de private partijen een coachingstraject. Ditcoachingstraject biedt begeleiding bij onderzoek naar kansen in de marktvoor lokale journalistiek. Met de regeling professionalisering lokaleomroepen worden de omroepen versterkt.Het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten ondersteunt specifiekejournalistieke onderzoeksprojecten en stimuleert talentontwikkeling. Hetfonds draagt hiermee ook bij aan het versterken van lokale journalistiek.Hoe het fonds meer ruimte kan krijgen om deze inzet te verstevigen,wordt onderzocht.Tot slotMet deze initiatieven worden concrete stappen gezet om de lokalejournalistiek te versterken. De private journalistieke sector, de publiekeomroepen en de overheid bouwen zo samen aan een sterke democratieen rechtstaat. Ik zal u volgend jaar informeren over de voortgang.De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,E.E.W. BruinsTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 827, nr. 3266