PFAS-onderzoeksprogramma en enkele PFAS-actualiteiten

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2024–202535 334Problematiek rondom stikstof en PFASNr. 303 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARISSEN VAN VOLKSGE-ZONDHEID, WELZIJN EN SPORT EN VAN INFRASTRUCTUUR ENWATERSTAAT Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 20 september 2024In de Kamerbrief van juli 2023 over het PFAS-onderzoeksprogramma1 isde toezegging gedaan om samen met het Ministerie van Infrastructuur enWaterstaat (IenW) en voormalig Ministerie van Landbouw, Natuur enVoedselzekerheid (LNV; nu LVVN) rond de zomer van 2024 een update vanhet PFAS-onderzoeksprogramma naar uw Kamer te sturen. Met dezeKamerbrief doen wij, de Staatssecretaris Jeugd, Preventie en Sport en deStaatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat – Openbaar Vervoer enMilieu, mede namens de Minister van Landbouw, Visserij, Voedselze-kerheid en Natuur, deze toezegging af en informeren wij u over de standvan zaken rondom PFAS. We spannen ons in om de Nederlandsebevolking zo goed mogelijk te beschermen tegen (de gevolgen van) PFAS.Via deze brief geven we een overzicht van de huidige inzet.1. PFAS-onderzoeksprogramma Het PFAS-onderzoeksprogramma, uitgevoerd door het RIVM in opdrachtvan de Ministeries van IenW, LVVN en VWS is meerjarig en loopt tot dezomer van 2026. Voor de opzet en nadere toelichting van het onderzoeks-programma verwijzen wij u naar de eerdergenoemde Kamerbrief uit juli2023 van onze voorgangers. In deze brief geven wij u een update over hetonderzoeksprogramma en andere aanpalende (inter-)nationale trajectenmet betrekking tot PFAS. Een uitgebreidere terugkoppeling is te vinden inde voortgangsrapportage van het PFAS-onderzoeksprogramma (ziebijlage).1Kamerstuk 35 334, nr. 258. kst-35334-303ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2024Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 35 334, nr. 3031 Actuele blootstelling en bronnenUit onderzoek naar de blootstelling aan PFAS via voedsel en drinkwaterblijkt dat de hoeveelheid PFAS die mensen binnen kunnen krijgen via dezetwee bronnen lager is dan in 2021 was berekend.2 Toch is de blootstellingnog steeds hoger dan de gezondheidskundige grenswaarde voor PFAS.Het onderzoek bevestigt ook dat drinkwater gemaakt van oppervlakte-water een hogere blootstelling aan PFAS geeft dan drinkwater gemaaktvan grondwater. Daarnaast concludeerde het RIVM in zijn recenteonderzoek dat mensen in Nederland drie keer zoveel PFAS binnenkrijgenvia voedsel als via drinkwater. Vis is een belangrijke bron van humaneblootstelling aan PFAS, maar deze stoffen worden ook aangetroffen inonder andere graanproducten, vlees en groenten. Het RIVM concludeerdedat door gevarieerd te eten hoge blootstelling voorkomen kan worden. Ineen vervolgonderzoek buigt het RIVM zich over hoe de blootstelling inNederland via voedsel zich verhoudt tot de blootstelling in andereEuropese landen. Tevens wordt de verwachte ontwikkeling van concen-traties PFAS in bronnen van drinkwater in beeld gebracht. Ook onderzoektRIVM in welke mate andere bronnen dan voedsel en drinkwater bijdragenaan de totale blootstelling aan PFAS.Humane biomonitoringIn het onderzoeksprogramma is ook het onderdeel humane biomonitoringopgenomen. Hieronder verstaan we het meten van PFAS in lichaamsma-terialen. Naast het bepalen van de actuele blootstelling geeft het metenvan PFAS in lichaamsmaterialen een beeld van de totale hoeveelheidPFAS waaraan de Nederlandse bevolking is blootgesteld. Door ditonderzoek in de toekomst te herhalen, kan ook vastgesteld worden of deblootstelling in de tijd verandert. Dit kan op zijn beurt weer inzichtelijkmaken of maatregelen tegen blootstelling aan PFAS effectief zijn.Het RIVM heeft de afgelopen tijd gewerkt aan het vormgeven van hetbiomonitoringsonderzoek. Zo is er gezocht naar beschikbare landelijkestudies met mensen en biobanken. Na zorgvuldige afweging is beslotenmonsters bloed en moedermelk die eerder zijn verzameld voor gezond-heidsstudies op PFAS te analyseren. De mogelijkheid om dit aan te vullenmet recente bloedmonsters wordt nog onderzocht.Er worden extra monsters uit de regio’s Chemours en Westerscheldeopgenomen om te onderzoeken of blootstelling in deze regio’s hoger isdan het landelijk gemiddelde. De resultaten van deze metingen worden in2025 verwacht en vervolgens vergeleken met grenswaarden voor PFAS enbiomonitoringresultaten uit andere landen in Europa. Daarnaast voert hetRIVM momenteel een verkenning uit voor deze regio’s om te kijken naaraanvullende gezondheidsonderzoeken (zie punt 4).MilieuonderzoekOnderdeel van het programma is het onderzoeken van de aanwezigheidvan PFAS in het milieu om zo meer zicht te krijgen op welke wijze ditbijdraagt aan de PFAS-blootstelling van de Nederlandse bevolking. Met debeschikbare actuele monitoringsgegevens in bodem, grondwater,oppervlaktewater, sediment (bagger en zwevend stof), afvalwater,organismen zeeschuim, seaspray (druppels zeewater die als aerosolen inde lucht voorkomen) en lucht is een landsdekkend beeld van de2https://www.rivm.nl/publicaties/risk-assessment-of-exposure-to-pfas-through-food-and-drinking-water-in-netherlands.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 35 334, nr. 3032 PFAS-belasting te vormen. Dit overzicht, met daarin veel regionaleinformatie, is beschikbaar in de voortgangsrapportage (zie bijlage).Door het RIVM wordt verdiepend onderzoek gedaan naar hoe PFAS in debodem zich naar diepere lagen en naar het grondwater verplaatst. Ditgeeft inzicht in wat de verplaatsing betekent voor toekomstige belastingvan het Nederlands drinkwater en voor de voedselproductie op debovenste bodemlaag.Deze onderzoeken bieden uiteindelijk basis om maatregelen te bepalendie de blootstelling aan PFAS kunnen beperken.Daarnaast is beschikbare informatie over bodem-gewasrelaties samenge-bracht en wordt gekeken of aanvullend onderzoek nodig is voor afleidingvan nieuwe overdrachtsfactoren voor veel voorkomende PFAS in bodemnaar gewassen.Kansrijke maatregelenDe bovengenoemde onderzoeken bieden uiteindelijk basis om maatre-gelen te bepalen die de blootstelling aan PFAS kunnen verminderen. Hetgaat om maatregelen op (onderdelen van) de ketens productie – milieu –mens, en productie – product – mens. Het onderzoek richt zich opmaatregelen voor de gehele Nederlandse bevolking, met mogelijkspecifiek advies voor subpopulaties of locaties (regionaal). Op dit momentvindt inventarisatie en weging van kansrijke maatregelen plaats.Afgelopen zomer is de verzameling afgerond van kansrijke maatregelenop basis van de 1) opbrengsten van de belanghebbendenbijeenkomstenvan het onderzoeksprogramma in 2023 en 2024, en 2) van de resultatenvan de overige thema’s in het programma. Het vervolgonderzoek richtzich op het in beeld brengen van de (kosten-)effectiviteit van scenario’svan geselecteerde maatregelen.2. Evaluatie NVWA rondom PFAS in levensmiddelen Maximumgehaltes voor PFAS in eieren, vlees, vis, schaal- en schelpdierenzijn in 2023 vastgelegd in Europese wetgeving (EU VO 2023/915). Voormelk zijn indicatieve niveaus vastgelegd. Sindsdien is PFAS opgenomenin het Nationaal Plan Contaminanten van de NVWA, waarbij risicogerichttoezicht wordt gehouden aan de hand van steekproefsgewijzemonstername. Voor PFAS wordt met name gecontroleerd op levensmid-delen waarvoor een maximumgehalte geldt, maar hiernaast worden ookmetingen uitgevoerd ten behoeve van dataverzameling (aanbeveling totmonitoring van PFAS in levensmiddelen 2022/1431). Deze aanbeveling(2022/1431) omvat ook indicatieve waardes voor groente, fruit, wildepaddenstoelen, melk en babyvoeding, én benoemt dat wanneer boven deindicatieve niveaus wordt gemeten, de oorzaak van verontreiniging verderonderzocht moet worden. In het kader van deze aanbeveling zijn door deNVWA in 2023 metingen PFAS in melk, groente en fruit verricht, en isdaarnaast gewerkt aan methodeontwikkeling voor het uitvoeren vanPFAS-metingen in babyvoeding.In totaal zijn in 2023 zo’n 480 metingen PFAS in levensmiddelen verricht,waarvan:−30% in vlees (rund, varken, pluimvee, schaap, geit, paard, hert, konijn)−22% in groente−15% in vis−11% in fruit−9% in eieren−7% in melkTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 35 334, nr. 3033 −6% in schaal- en schelpdierenHierbij is tweemaal een overschrijding PFOS in melkproduct afkomstig uiteen land van buiten de Europese Unie aangetroffen, maar zijn verder geenoverschrijdingen van maximum limieten (ML’s) of indicatieve niveausgeconstateerd.3. Vervolgonderzoek naar PFAS in particuliere eieren In maart 2024 kwam een advies van Bureau Risicobeoordeling &Onderzoek (Buro) van de NVWA uit over PFAS in eieren van kippen vanparticulieren.3 Buro onderzocht de vraag of er sprake is van een risicovoor de gezondheid van de Nederlandse consument wanneer dezegedurende een langere periode aan PFAS wordt blootgesteld via deconsumptie van eieren van kippen van particulieren. Het onderzoek leiddetot het antwoord dat eieren van kippen van particulieren in Nederlandhoge gehalten aan PFAS kunnen bevatten. Er kan echter nog geen relatieworden gelegd met een bekende besmettingsbron of locatie. Daarom isniet te voorspellen welke eieren van particulieren deze hoge gehaltenbevatten en welke niet. Eén van de adviezen van Buro is om aanvullend(internationaal) onderzoek naar PFAS-gehalten in eieren van particulierente doen, waarbij specifieke aandacht is voor de verschillende bronnen diemogelijk leiden tot PFAS-blootstelling van kippen van particulieren.Op basis van dit advies start het RIVM, in opdracht van het Ministerie vanVWS, een landelijk onderzoek naar de bronnen van PFAS in eieren vanparticulieren. Het onderzoek wordt in 2 fases uitgevoerd, waarbij in fase 1eieren worden verzameld op verschillende locaties verspreid overNederland. In fase 2 vindt het bronnenonderzoek plaats, dat in ieder gevalvoer, bodem, verpakkingsmateriaal en bodemorganismen omvat. Effectenvan een lagere legfrequentie aan het begin en einde van het legseizoen opPFAS-concentraties in eieren worden hierin meegenomen. Verwachtwordt dat de rapportage van dit onderzoek medio zomer 2025 wordtopgeleverd.4. Update verkenning Westerschelde en Chemours In de Kamerbrief van 25 oktober 20234 heeft de Staatssecretaris van IenWtoegezegd om het RIVM opdracht te geven tot het uitvoeren van eenuitgebreid onderzoek naar het effect van chemiebedrijf Chemours(Dordrecht) op de gezondheid van omwonenden en werknemers.Daarnaast heeft de Staatssecretaris van IenW op verzoek van het lidHagen ook toegezegd dat het RIVM de regio rondom de Westerschelde indit onderzoek betrekt. Op advies van het RIVM wordt voor de beide regio’seerst een verkennend onderzoek uitgevoerd.Het RIVM is begin dit jaar met de verkenning van start gegaan. Het doelvan de verkenning is drieledig. Het gaat erom duidelijkheid te geven over(i) de behoeften die er zijn, (ii) meerwaarde van een onderzoek naar degezondheidseffecten rond Chemours (omwonenden en werknemers) enrond de Westerschelde, en (iii) inzicht te geven in de (on)mogelijkhedenvoor het uitvoeren van een dergelijk onderzoek voor de situatie rondChemours en rond de Westerschelde.3https://www.nvwa.nl/documenten/consument/eten-drinken-roken/contaminanten/publicaties/advies-van-buro-over-pfas-in-eieren-van-kippen-van-particulieren#:~:text=De%20wekelijkse%20PFAS%20inname%20door,periode%20tot%20gezondheidsrisico%27s%20kan%20leiden.4Kamerstuk 35 334, nr. 284.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 35 334, nr. 3034 In de eerste maanden heeft het RIVM in samenwerking met de lokaleGGD’en en de regionale overheden reeds beschikbare data verzameld uiteerdere onderzoeken en gezondheidsstudies die zijn uitgevoerd.Daarnaast heeft het RIVM in de beide regio’s een enquête onder deinwoners uitgezet. Voor beide regio’s is er grote respons op de enquêtesbinnen gekomen. Deze zomer zijn in beide regio’s groepsgesprekken(focusgroepen) met omwonenden geweest waarin dieper ingegaan is opde vragen, zorgen en behoeften aan onderzoek die er zijn. Verder heeft hetRIVM voor de groep werknemers een interview bij Chemours afgenomen.Op dit moment is het RIVM de resultaten van de enquêtes, gesprekken eneerdere inventarisaties aan het uitwerken om uiteindelijk tot een adviesover een vervolgonderzoek naar de gezondheidseffecten te komen. HetMinisterie van IenW zal in afstemming met het Ministerie van VWSbesluiten hoe daar opvolging aan wordt gegeven. Uw Kamer wordt ditnajaar daarover geïnformeerd.5. Samenwerking RIVM-WHO De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) heeft een project uitgezet omeen methodologie te ontwikkelen voor een beoordeling van het risicovoor de menselijke gezondheid van PFAS bij blootstelling via voedsel endrinkwater. Het RIVM voert een deel van dit project uit.De opzet is om eerst op basis van een globale inventarisatie van debeschikbare gegevens een selectie te maken van de belangrijkste PFAS ende relevante gezondheidseffecten. Vervolgens worden protocollenontwikkeld voor het systematisch verzamelen van gegevens over dezeeffecten en voor de blootstelling aan deze PFAS via voedsel en drinkwater.Daarnaast zal een voorstel worden gedaan welke methodologie kanworden toegepast om gezondheidskundige grenswaarden af te leidenvoor PFAS. Het bepalen van een methode voor de beoordeling van detoxiciteit van mengsels van PFAS is hier onderdeel van.Op basis van de uitkomst van dit project zal de WHO een risicobeoor-deling voor PFAS uitvoeren.De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,V.P.G. KarremansDe Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat,Ch.A. JansenTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 35 334, nr. 3035