Kennisprogramma Effecten Mijnbouw (KEM)

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2024–202532 849MijnbouwNr. 269 BRIEF VAN DE MINISTER VAN KLIMAAT EN GROENE GROEI Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 31 maart 2025De diepe ondergrond is onmisbaar voor onze huidige en toekomstigeenergievoorziening. Het kabinet hecht eraan om, in lijn met de aanbeve-lingen uit Parlementaire enquête aardgaswinning Groningen (PEGA), dekennis over de diepe ondergrond verder te versterken en uit te breiden.Met deze brief informeert het kabinet de Kamer over de jaarlijkserapportage uit 2023 van het Kennisprogramma Effecten Mijnbouw (KEM).Hierbij worden KEM-onderzoeken naar effecten van het gebruik van dediepe ondergrond toegelicht en de voortgang van de evaluatie van hetKEM. Ook de uitkomsten van het bodemdalingsonderzoek en de ontwikke-lingen in het Nederlandse kennislandschap van de ondergrond zijnopgenomen in deze brief.Kennisprogramma Effecten MijnbouwIn 2017 is het KEM ingericht om door middel van onafhankelijk onderzoekhet inzicht in mogelijke risico’s van mijnbouwactiviteiten in Nederland tevergroten. Via het KEM worden verschillende onderzoeken uitgezet naaraanleiding van vragen die gesteld worden door, onder andere, instanties,onderzoekers en burgers. Voor de regie op het kennisprogramma is eenpanel van onafhankelijke wetenschappers aangesteld, dat toeziet op dekwaliteit, relevantie, volledigheid, geschiktheid en onafhankelijkheid vanhet programma. Met de oprichting van het kennisprogramma is invullinggegeven aan een belangrijke aanbeveling van de Onderzoekraad voor deVeiligheid (OVV) in het rapport «Aardbevingsrisico’s in Groningen».1 Dedoelstelling2 van het KEM is drieledig:1)Onafhankelijk toegepast onderzoek uitvoeren om inzicht te vergrotenin de mogelijke effecten en onzekerheden van mijnbouwactiviteiten,2)Kennis samenbrengen in methoden en gereedschappen om effecten tekwantificeren, die gebruikt kunnen worden voor beleid en toezicht inde energietransitie,1Kamerstuk 32 849, nr. 802Kamerstuk 32 849, nr. 213 kst-32849-269ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2025Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 849, nr. 2691 3)Bijdragen aan kennis van en vertrouwen in mijnbouwactiviteiten doorcommunicatie naar experts en andere stakeholders (o.a. inwoners)over KEM-projecten.Het wetenschappelijk panel dat toeziet op de regie van het KEM heeft zijnjaarrapportage 2023 opgeleverd. Met de Kamer is afgesproken dat deKamer één keer per jaar wordt geïnformeerd over het KEM.3 De jaarrap-portage van het KEM over 2023 en de begeleidende brief zijn bij deze briefgevoegd.Jaarrapportage 2023: verbreding van het onderzoek zet doorHet KEM-panel beschrijft in zijn jaarrapportage de status van KEM--onderzoeken, kennisborging en -deling en een nationale onderzoeksstra-tegie voor verantwoordelijk gebruik van de Nederlandse ondergrond. Deverschuiving in onderwerpen bij de KEM-onderzoeken zet door. Waareerst onderzoeken rond de aardbevingen in Groningen centraal stonden,vinden nu meer onderzoeken plaats naar bodemdaling, naar vloeistoflek-kages en ondergrondse vloeistof en gas migratie bij mijnbouwactiviteiten,en de hieruit voortkomende risico’s. In 2023 is een verbeterdKEM-dashboard opgezet, dat in 2024 in samenspraak met het Neder-landse kennisveld en belanghebbenden gebruikt is voor een hernieuwdeprioritering.KEM-Onderzoeken in 2023Sinds de oprichting van het KEM in 2017 tot december 2023 zijn er intotaal 31 onderzoeken afgerond. In 2023 zijn er de volgende studiesafgerond:KEM 15: van belang voor geothermie.Dit project richt zich op een verbeterd inzicht in de geomechanischeeffecten ten gevolge van koud water injectie bij geothermische systemen,wat een rol speelt bij geïnduceerde seismiciteit. Er is ook door model-lering gekeken naar het risico op seismiciteit wanneer bestaande breukenbinnen de invloedssfeer zitten van het geothermische systeem.KEM-16a: tools voor bodemdalingDit project richt zich op de ontwikkeling en integratie van publieke toolsvoor bodemdaling dreiging en risicoanalyse. Dit deelproject is geheelafgerond en heeft geresulteerd in «best practices» en robuuste analysetools voor meervoudige diepe bodemdaling.3KEM-28: waterstofopslag in zoutcavernesHier is een onderzoek gedaan naar en risicoanalyse van ondergrondsewaterstof (H2) opslag in conglomeraten van zoutcavernes. Geconcludeerdwordt dat opslag technisch mogelijk is, maar dat allereerst per locatiespecifiek onderzoek een vereiste is. Daarnaast zijn er suggesties gedaanvoor diverse mitigerende maatregelen en verder onderzoek voor H2opslag in zoutcavernes.KEM 34: aardbevingen en infrastructuurDit onderzoek ging in op het risico met betrekking tot geïnduceerdeseismiciteit voor infrastructuur in de regio Groningen. KEM-34 is3https://github.com/TNO/PySubTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 849, nr. 2692 onderdeel van het meerjarige EU-project TURNkey4, wat zich richtte ophet kunnen kwantificeren van de kwetsbaarheid van diverse civieleinfrastructuren voor aardbevingsschade.Verder heeft TNO op basis van eerdere KEM onderzoeken (KEM-03/10/35/43) een instrument ontwikkeld waarmee de seismische dreiging enrisico’s voor een gegeven productiescenario in het Groningenveld snel enonafhankelijk kunnen worden geanalyseerd. De onderzochte en ontwik-kelde verbeteringen nemen de laatste inzichten mee en maken deSeismische Dreigings- en Risicoanalyse (SDRA) geschikt voor risicoana-lyses, ook na het stoppen van de gasproductie. In 2023 is de code van depublieke SDRA van TNO openbaar beschikbaar gekomen.5Kennisborging en -delingDe KEM-website (kemprogramma.nl) bestaat sinds oktober 2018 en heeftals doel het delen van KEM-onderzoeksresultaten en -evaluaties. Dewebsite had in 2023 circa 2600 bezoekers, die meer dan 30.000 pagina’sbekeken, voornamelijk de KEM-projectpagina’s. Op deze pagina’s zijn deonderzoekvraag, de rapporten en de evaluaties te vinden, alsook demogelijke impact van het onderzoek.Verbeteringen naar aanleiding van de evaluatie KEM 2022In 2022 heeft een onafhankelijke evaluatie van KEM plaatsgevonden dooradviesbureau Anderson Elffers Felix. Naast het advies om het KEM teverlengen, wat het vorige kabinet heeft gedaan tot en met december 2028,zijn er ook mogelijke verbeteringen geïdentificeerd.−In 2023 is naar aanleiding van het advies de werkwijze van het KEMexplicieter gemaakt en geconcretiseerd. Het proces van, en besluitvor-ming over, vraagidentificatie en uitschrijving is transparanter entoegankelijker geworden. De verbeteringen zijn gedocumenteerd in hetdocument KEM Strategie en modus operandi 2023–2027, te vinden opde KEM-website.6 Vanaf begin 2023 functioneert KEM in lijn hiermee.−Verder is er in 2023 aangestuurd op betere communicatie over hetKEM en de onderzoeken richting experts, overheden en burgers. Ditkomt onder andere naar voren in een verbeterde website en directcontact met burgers en andere stakeholders via KEM kennisdagen.−Als laatste is in 2023 gestart met het opzetten van het Sociale EffectenMijnbouw (SEM-)panel binnen het KEM. Dit panel zal onderzoekenlaten uitvoeren naar de effecten van mijnbouw op het welbevindenvan personen en sociale structuren in de samenleving. Het KEM volgthiermee de aanbeveling van de parlementaire enquête Groningen ende KEM-evaluatie uit 2022 op om onderzoek te faciliteren naar«niet-fysische» mijnbouweffecten.Onderzoek naar effecten van bodemdaling en gestapeldemijnbouwNaar aanleiding van de toezegging7 aan het lid Vedder in het Wetgevings-overleg Groningen van 16 oktober 2023 (Kamerstuk 36 410 XII, nr. 84)worden hierbij de resultaten van onderzoeken naar bodemdaling met deKamer gedeeld. De onderzoeken over bodemdaling in 2023 liepen via hetKEM (KEM-16a, eerder benoemd) en via het Instituut Mijnbouwschade4https://doi.org/10.3030/8210465https://github.com/TNO/PySub6https://kemprogramma.nl7TZ202310-130Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 849, nr. 2693 Groningen (gecombineerde effecten van meervoudige mijnbouwactivi-teiten, hierna GEMMA).Het GEMMA onderzoek, in opdracht van de Commissie Mijnbouwschadeen het Instituut Mijnbouwschade Groningen (IMG), gaat over de effectenvan gestapelde mijnbouw. Daarbij is gekeken naar de mogelijke cumulatievan effecten van verschillende mijnbouwactiviteiten die dicht bij elkaarplaatsvinden. Dit onderzoek is in december 2024 gepubliceerd op dewebsite van het IMG.8 Uit het onderzoek blijkt dat er geen aanwijzingenzijn dat gestapelde mijnbouw leidt tot schade als de activiteiten los vanelkaar niet schadeveroorzakend zijn. Het gaat dan om trillingen incombinatie met directe of indirecte effecten door diepe bodemdaling of-stijging. In de omgeving van de locaties waar zout gewonnen wordt zijnook geen aanwijzingen dat gestapelde mijnbouw tot schade leidt, maarom dit met meer zekerheid te kunnen stellen is nog een verdereuitwerking nodig. De uitkomsten van dit onderzoek worden halverwege2025 verwacht.Kennislandschap aardwetenschappenHet KEM-panel pleitte in 2022, samen met het wetenschappelijkeonderzoekprogramma DeepNL, in een breed gedragen notitie voor eennationale gecoördineerd onderzoekstrategie ten behoeve van hetverantwoord gebruik van de Nederlandse ondergrond voor deenergiestrategie. De voorgestelde onderzoekstrategie omvat zowel langetermijn onafhankelijk wetenschappelijk (NWO), toegepast onderzoek(o.a. KEM en de Groot Technologische Instituten) en monitoring(o.a. KNMI) als de ontwikkeling van publieke DRA-instrumenten. HetKEM-panel is content dat de Parlementaire Enquête AardgaswinningGroningen eenzelfde aanbeveling heeft gedaan en dat het kabinet ditheeft omarmd via onder andere maatregel 49 van Nij Begun.9 Dit heeftonder andere geresulteerd in, zoals hieronder beschreven, het aantrekkenvan personeel met aardwetenschappelijke achtergrond en het opzettenvan het GeoKennisNL programma.Kennisontwikkeling ten behoeve van (toekomstige) mijnbouwactiviteitenNederland gaat over op een duurzaam energiesysteem. De in april 2023aangenomen motie van het lid Boulakjar verzoekt de regering om in kaartte brengen welke kennis nodig is voor het uitvoeren van toekomstigemijnbouwactiviteiten, en of deze kennis in voldoende mate in Nederlandaanwezig is.10 Eén van de maatregelen die is uitgevoerd in navolging vanNij Begun is een kennisscan die de aardwetenschappelijke kennis binnende eigen organisatie in kaart brengt. Hieruit blijkt dat deze kennis intoenemende mate aanwezig is. Het bijhouden en uitbreiden van kennis bijde landelijke overheid is echter een continu proces, en de taakstelling ennatuurlijk verloop van technisch opgeleide mensen vormen risico’s voorhet kennispeil binnen het departement. De toezichthouder (SodM) heeftaangegeven dat zij met de invulling van de Nij Begun een forse impuls opkennis hebben gekregen.Tegelijkertijd constateert het kabinet dat kennis van mijnbouwactiviteitenin Nederland niet vanzelfsprekend is. Het vorige kabinet heeft aange-kondigd om het programma GeoKennisNL op te richten dat beoogtrelevante kennisontwikkeling te stimuleren door afstemming tussenkennispartijen en het delen van kennis. Met GeoKennisNL wil het kabinet8https://www.schadedoormijnbouw.nl/9Kamerstuk: Nij begun: op weg naar erkenning, herstel en perspectief10Kamerstuk 32 849, nr. 225Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 849, nr. 2694 (toekomstige) kennislacunes in kaart brengen zodat kennispartijen hiergoed op kunnen inspelen. Dit programma bevindt zich nu in een kwartier-makersfase, en gaat daarna ook daadwerkelijk van start.Er zijn ook minder positieve ontwikkelingen. Zo loopt de projectfinan-ciering van DeepNL af in 2025. Dit programma ondersteunt sinds 2017fundamenteel wetenschappelijk onderzoek. Daarnaast heeft in 2024 éénvan de universiteiten die een brede aardwetenschappelijke opleidingaanbiedt bezuinigen aangekondigd, waardoor minder studenten aardwe-tenschappen zullen studeren en de kennisontwikkeling onder druk komt testaan.Tot slotVoor zowel de energietransitie als grondstoffenwinning is kennisontwik-keling van de ondergrond is essentieel. Met het KEM, maar ook metgerichte onderzoeken als GEMMA, worden belangrijke bijdragen geleverdom veilig en verantwoord ondergrond in Nederland te benutten.Kennisontwikkeling is niet vanzelfsprekend en vereist continue impulsenen stimulering. Het kabinet heeft de lessen uit Nij Begun ter hartegenomen en blijft, door continuering van het KEM en het opzetten vanbijvoorbeeld GeoKennisNL, werken aan het verbeteren, stimuleren endelen van de kennis van de ondergrond.De Minister van Klimaat en Groene Groei,S.Th.M. HermansTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 849, nr. 2695