Beleidsreactie op het rapport van de IBTD over de hersteloperaties

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2024–202531 066BelastingdienstNr. 1440 BRIEF VAN DE MINISTER EN STAATSSECRETARIS VANFINANCIËN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 22 november 2024Op 10 september heeft de Minister van Financiën het rapport van deinspecteur-generaal (IG) van de Inspectie belastingen, toeslagen endouane (Inspectie) over hersteloperaties «Hersteloperaties: erkenning oppapier, onbegrip in de praktijk» aangeboden aan uw Kamer. In deze briefgaan wij in op de bevindingen en aanbevelingen uit dit rapport, waarin dehersteloperaties rond de kinderopvangtoeslag, de Fraude SignaleringVoorziening (FSV) en box 3 centraal staan. Graag bedanken wij de IG voorde waardevolle inzichten die uit dit rapport naar voren zijn gekomen.Algemene reflectie op hersteloperatiesDe hersteloperaties die voortvloeien uit eerdere situaties waarin burgerszijn benadeeld, zijn van belang voor het herstel van het vertrouwen tussenburgers en overheid. Uit het rapport van de Inspectie volgen belangrijkeverbeterpunten, waaronder de noodzaak tot een snellere uitvoering, meermaatwerk voor de burger en een persoonlijke benadering. De Inspectieonderstreept daarbij dat burgers niet alleen financiële compensatieverwachten, maar ook erkenning van de emotionele en materiële schadedie zij hebben geleden. Wij onderkennen deze behoefte en willen ervoorzorgen dat mogelijk toekomstige hersteloperaties bijdragen aan zowelfinancieel als emotioneel herstel. Tegelijkertijd is het onze ambitie omsituaties die hersteloperaties vereisen in de toekomst te voorkomen.De algemene lessen die in het rapport naar voren komen, zoals de nadrukop maatwerk en de oproep tot het versnellen van processen, wordenzoveel mogelijk meegenomen in de uitvoering van eventueel toekomstigehersteloperaties.Tegelijkertijd hebben de drie hersteloperaties die in het rapport wordenbesproken – kinderopvangtoeslag, FSV en box 3 – elk unieke kenmerken,juridische kaders en uitvoeringsdynamieken. Wat goed werkt in de enehersteloperatie, is niet automatisch toepasbaar in een andere. Het blijft kst-31066-1440ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2024Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 31 066, nr. 14401 belangrijk om per hersteloperatie te kijken naar de specifieke omstandig-heden. Binnen dit complexe speelveld – waarin rechtmatigheid, uitvoer-baarheid, maatwerk en snelheid vaak met elkaar in conflict kunnen staan –streven we ernaar om hersteloperaties zo zorgvuldig en tijdig mogelijk uitte voeren. Aangezien hersteloperaties uitzonderlijk zijn, vereist elkesituatie een gerichte aanpak en maatwerk. Er is daardoor geen standaard-oplossing die van toepassing is.Zoals het rapport ook aangeeft, erkennen wij dat er voor eventueeltoekomstige hersteloperaties ruimte voor verbetering is. Het vertrouwenvan burgers in de overheid herstellen vraagt om aandacht voor demenselijke maat, naast een efficiënte en zorgvuldige uitvoering van dehersteloperaties. Bij de vormgeving van de bestaande hersteloperaties issteeds gezocht naar een balans tussen verschillende belangen en kadersdie zijn vastgesteld door de Tweede Kamer en de regering. Hoewel er alveel aandacht is geweest voor het perspectief van de burgers en hunspecifieke behoeften, blijven wij ons bewust van het belang om dit verderte versterken bij toekomstige hersteloperaties. Dit blijft een belangrijkaandachtspunt.In het vervolg van deze brief zullen wij verder ingaan op de specifiekeaanbevelingen met betrekking tot de hersteloperaties kinderopvang-toeslag, FSV en box 3.Hersteloperatie kinderopvangtoeslagDe inspectie stelt dat hersteloperaties erop gericht moeten zijn om deernstig gedupeerden met voorrang, en waar nodig door middel vanmaatwerk, herstel te bieden. Gelet op de urgentie voor met namegedupeerde ouders en kinderen binnen de hersteloperatie Kinderopvang-toeslag heeft de inspectie hier reeds vorig jaar najaar een signaal overafgegeven; «Levens in de wachtstand». Bij kabinetsreactie van 10 oktober2023 is reeds ingegaan op het door de inspectie afgegeven signaal1.We begrijpen goed dat de Inspectie aandacht vraagt voor het feit dat demeest ernstig gedupeerden zo snel mogelijk geholpen moeten worden.Onder andere naar aanleiding van het eerdere signaal van de Inspectieheeft UHT bij de integrale beoordeling dan ook de mogelijkheid gecreëerdom ernstig gedupeerden voorrang te geven. Net als wanneer er sprake isvan een urgente situatie kunnen gedupeerden hiervoor worden aange-dragen door onder andere de VNG, Stichting Lotgenotencontact en hetServiceteam van UHT. Ook de schuldenaanpak, de driegesprekken metgedupeerden, UHT en gemeenten en de inzet van het Instituut voorPublieke Waarden (IPW) helpen mee om mensen die zwaar in deproblemen zijn gekomen door de toeslagenaffaire zo snel mogelijk eennieuwe start te laten maken.Veel ernstig gedupeerde ouders wachten daarnaast nog op de afwikkelingvan hun aanvullende schade. Het kabinet zet er door middel van eenaanbod van vier schaderoutes op in om de afhandeling van aanvullendeschade van gedupeerde toeslagenouders te verbeteren en te versnellen,in aansluiting op de situatie en behoeften van ouders.Ouders kunnen voor hun aanvullende schade onder andere terecht bij deCommissie Werkelijke Schade (CWS), voor een individuele, gedetailleerdeschadeberekening. Er zijn maatregelen genomen om de CWS sneller enbeter te laten werken. Ook kunnen ouders inmiddels kiezen voor schadeaf-handeling bij de Stichting Gelijk(Waardig) Herstel (SGH). Deze route is1Kamerstukken II 2023/24, 31 066, nr. 1297Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 31 066, nr. 14402 sneller en grofmaziger dan de maatwerkroute bij de CWS en geeft deouder meer regie. Het verhaal van de ouder staat centraal en alleen waarnodig wordt een nadere onderbouwing gevraagd. Ten slotte kan een deelvan de ouders gebruikmaken van de regieroute-VSO, waarbij een preciezeschadeberekening wordt afgesloten met een vaststellingsovereenkomst(VSO). Een volledig digitale schaderoute met vaste bedragen is inontwikkeling. Ook voor alle schaderoutes wordt bezien of, en zo ja hoe,het mogelijk is ernstig gedupeerden voorrang te geven.De Inspectie concludeert in haar rapport daarnaast dat burgers inhersteloperaties (oprechte) erkenning van hun schade en leed, zowel opfinancieel als emotioneel vlak, missen, burgers rechtvaardigheid missenen dat het burgerperspectief ontbreekt bij de start van hersteloperaties.Wij herkennen deze aandachtspunten en blijven met de Inspectie ingesprek over de manier waarop we deze aandachtspunten mee kunnennemen vanaf het punt waar we nu met de hersteloperatie toeslagen staan.Zoals ook toegelicht in de meest recente voortgangsrapportage aan deTweede Kamer staat daarbij in elk geval voorop dat naast het financieelherstel van gedupeerden ook het emotioneel herstel een essentieel puntin de gehele hersteloperatie is. Ook is het van groot belang om in hetherstelproces het gesprek met en de behoeften van gedupeerden en hungezin centraal te stellen.Hersteloperatie FSVDe Inspectie schrijft dat uit gesprekken met burgers die vallen onder dehersteloperatie FSV blijkt dat zij zich onvoldoende erkend voelen en opzoek zijn naar persoonlijke excuses. Dit ondanks de persoonlijke brievendie burgers hebben ontvangen waarin excuses zijn aangeboden door deStaatssecretaris van Financiën – Fiscaliteit en Belastingdienst. Ook moetde overheid aandacht hebben voor de grote impact, ook immaterieel, dieplaatsing op een lijst veroorzaakt. Tot slot draagt het alleen toekennen vaneen schadevergoeding aan personen die aannemelijk schade hebbengehad, niet tot erkenning, maar soms juist tot een gevoel van onrechtvaar-digheid. Specifiek voor de hersteloperatie FSV beveelt de Inspectie aanom met voorrang schade van FSV-geregistreerden af te handelen die hetzwaarst getroffen zijn.Het grootste gedeelte van de hersteloperatie FSV is inmiddels afgerond.Op dit moment wordt nog gewerkt aan herstel voor burgers waarvan deaanvraag tot een minnelijke schuldregeling voor natuurlijke personen(MSNP) onterecht is afgewezen door de Belastingdienst. Het is deplanning dat dit jaar de Staatssecretaris van Financiën – Fiscaliteit enBelastingdienst, een wetsvoorstel aan uw Kamer zal sturen waarmee ditherstel geboden kan worden. Het herstel kan dan in het begin van 2025starten. Als de volledige FSV-hersteloperatie is afgerond, zal u daarovergeïnformeerd worden.Er is constant geprobeerd het burgerperspectief mee te nemen bij detotstandkoming en uitvoering van het schade-, herstel- en tegemoetko-mingsbeleid voor FSV. Bijvoorbeeld door rekening te houden met hetdoenvermogen van een burger, de manier waarop met een burger wordtgecommuniceerd en hoe deze in contact kan komen met de Belasting-dienst. Zo zijn de brieven die gericht zijn aan de burgers door burger-panels getest op leesbaarheid en begrijpelijkheid. Ook is een meldpuntingericht waar burgers online via het FSV-portaal op eenvoudige wijzeinformatie kunnen opvragen. Dit naast de reguliere communicatievormen.Bij een dergelijke complexe herstelactie, spelen constant dilemma’s waareen modus in gevonden moet worden. Enkele voorbeelden van dezeTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 31 066, nr. 14403 dilemmas zijn: snelheid versus zorgvuldigheid, mate van persoonlijkcontact versus uitvoerbaarheid en maatwerk versus gelijke gevallen gelijkbehandelen. Verder is de wijze waarop beleid en uitvoering tot standgekomen is, bepaald door politieke keuzes, daarbij valt te denken aan demoties Marijnissen (Kamerstuk 35 510, nr. 21) en (Kamerstuk 28 362,nrs. 41 en 55) (informeren van burgers over registratie) en de motie Snels(Kamerstuk 31 066, nr. 776) (informeren van burgers over effect). DeNederlandse School voor Openbaar Bestuur heeft dit beleid geanalyseerden heeft hierover een analyse opgesteld die ook met uw Kamer isgedeeld. Daarbij heeft de Belastingdienst eerdere onderzoeksuitkomstenomtrent vertrouwenwekkend schadebeleid toegepast in de ontwikkelingvan beleid.Wij zijn van mening dat met het herstelbeleid FSV dat in nauw contactmet uw Kamer en met ondersteuning van de richtinggevende motiesSnels, Marijnissen I en II en Azarkan is opgesteld, een goede balans isgevonden in alle perspectieven waar in een dergelijke operatie rekeningmee moet worden gehouden.Hersteloperatie box 3De Inspectie geeft aan dat ook voor het herstel over box 3 burgersoprechte erkenning van hun schade en leed missen. Het rapport geeftinzicht in burgers die zich slachtoffer kunnen voelen van de overheid,omdat er meer belasting wordt geheven dan aan inkomsten wordtgenoten. Het onderzoek van de Inspectie is uitgevoerd door de Belasting-dienst een aselecte steekproef te laten verrichten onder de burgers diebezwaar hebben gemaakt. De Inspectie heeft vervolgens met deze burgersgesproken. Uit deze gesprekken kwam naar voren dat de respondentengoeddeels tevreden waren.Een belangrijk deel van de hersteloperatie box 3 naar aanleiding van hetarrest van 24 december 2021 («kerstarrest 2021») is inmiddels afgerond.Naar aanleiding van de arresten van 6 juni 2024 (de hersteloperatie naaraanleiding van de arresten van 6 juni 2024 valt overigens buiten de scopevan het onderzoek van de inspectie) wordt in de komende periode nogaanvullend herstel geboden voor alle openstaande aanslagen vanaf hetkerstarrest 2021. Daarvoor wordt een wet voorbereid waarbij invullinggegeven wordt aan de uitkomsten van het arrest. In navolging van dearresten van de Hoge Raad krijgen belastingplichtigen de mogelijkheidtegenbewijs te leveren om aan te tonen dat het werkelijk rendement lagerwas dan het betreffende forfait. Bij het leveren van tegenbewijs zal eengroter beroep worden gedaan op het doenvermogen van de burger dan inde aanvankelijke hersteloperatie box 3.Voor de hersteloperatie box 3 willen wij nog aantekenen dat deze zijneigen context kent. De hersteloperatie is namelijk ontstaan door eenuitspraak van de HR op 24 december 2021 waarbij is geoordeeld dat debox 3 wetgeving sinds 1 januari 2017 in strijd is met het Europees Verdragtot bescherming van de Rechten van de Mens (EVRM). Naar aanleidingvan dit arrest is er besloten over de vorm van herstel, namelijk op basisvan een forfaitaire spaarvariant. Deze variant was de enige mogelijkheidom het herstel binnen zes maanden uit te voeren. De keuze voor dezevariant was een gegeven bij de verdere uitvoering van het herstel.Sommige respondenten vonden dat ze lang moesten wachten op deafhandeling van hun bezwaarschrift. Een verklaring daarvoor is dat deBelastingdienst de afhandeling van de bezwaren aanhield in afwachtingvan HR uitspraken. Na deze uitspraken heeft de Belastingdienst220.000 bezwaarschriften over box 3 binnen zes maanden afgehandeld.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 31 066, nr. 14404 Ook vonden respondenten het niet eerlijk dat alleen bezwaarmakersgecompenseerd werden. Hierover is in 2022 een politiek besluit genomen.Volledige compensatie van niet-bezwaarmakers had naar verwachting€ 4,1 miljard extra gekost, waarvan meer dan de helft terecht zou komenbij belastingplichtigen met een vermogen in box 3 van meer dan€ 200.000. In plaats hiervan is prioriteit gegeven aan een koopkracht-pakket om de bestaanszekerheid te ondersteunen van mensen die moeitehebben de rekeningen te betalen. Er is gekozen om de beperktbeschikbare budgettaire middelen in te zetten voor het ondersteunen vande koopkracht van burgers, met name gericht op de meest kwetsbarehuishoudens.De respondenten geven ook aan dat het loslaten van forfaitair rendementals berekenmethode én de doenlijkheid belangrijk voor hen zijn. Dezepunten staan op gespannen voet met elkaar. Het loslaten van het forfaitairrendement en het belasten van werkelijk rendement betekent datnoodgedwongen een groter beroep op het doenvermogen van burgersmoet worden gedaan als gegevens niet bij de Belastingdienst bekend zijn.In dat geval zullen burgers zelf (meer) gegevens moeten verzamelen enaanleveren, wat gevolgen heeft voor de complexiteit en daarmee voor dedoenlijkheid.ConclusieHet rapport van de Inspectie heeft waardevolle inzichten opgeleverd overde verschillende perspectieven en aandachtspunten in de hersteloperatiesrond de kinderopvangtoeslag, de Fraude Signalering Voorziening (FSV) enbox 3. Deze bevindingen helpen om beter te begrijpen waar verbeteringennodig zijn, zowel in de uitvoering van de huidige hersteloperaties als bijtoekomstige trajecten.Als overheid hebben we de verantwoordelijkheid om niet alleen materieelherstel te bieden, maar ook het vertrouwen van de getroffen burgers terugte winnen door hen op een mensgerichte en rechtvaardige maniertegemoet te komen. Het is daarom jammer dat burgers, ondanks alleinspanningen om recht te doen aan hun situatie en een balans te vindentussen de verschillende relevante perspectieven, zich in de herstelope-raties nog steeds onvoldoende gehoord, erkend en geholpen voelen. Wijnemen de waardevolle inzichten die de IBTD vanuit burgerperspectiefheeft verzameld mee in toekomstige hersteltrajecten en zullen deze waarmogelijk toepassen. Hierbij beseffen wij ook dat deze aandachtspuntenvaak juist tegenstrijdig met elkaar zijn en dit zal zeker bij de inrichting vaneen nieuwe hersteloperatie goed met elkaar moeten worden afgewogen.Wij blijven uw Kamer informeren over de voortgang van de bestaandeoperaties en over de maatregelen die worden genomen om de aanbeve-lingen van de Inspectie te implementeren.De Minister van Financiën,E. HeinenDe Staatssecretaris van Financiën,T. van OostenbruggenTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 31 066, nr. 14405