Reflectie aanpak sociaal-maatschappelijke spanningen in de samenleving

Brontekst

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2023–202436 410 XVVaststelling van de begrotingsstaten van hetMinisterie van Sociale Zaken enWerkgelegenheid (XV) voor het jaar 2024Nr. 70 BRIEF VAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN ENWERKGELEGENHEID Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 26 juni 2024In de afgelopen jaren zijn op verschillende plekken in de samenlevingspanningen ontstaan. Deze spanningen kunnen zich op verschillendemomenten en manieren ontvouwen. Sommige vormen hiervan zijnzorgwekkend, bijvoorbeeld als ze uitlopen op bedreiging of geweld.Andere vormen bieden ook kansen voor de samenleving en het openbaarbestuur, bijvoorbeeld waar nieuwe verbindingen ontstaan en gedeeldeinzichten de samenleving verrijken. Dat vraagt ook dat we verder kijkendan ons eigen belang en het heden, en dat we duurzaam inzetten opstructurele en diepgaande verbindingen binnen en met onze samenleving.Tijdens het commissiedebat op 3 april 2024, heb ik uw Kamer toegezegdeen Kamerbrief te sturen met mijn reflectie op spanningen in de samen-leving. Met deze brief geef ik uitvoering aan mijn toezegging:•De brief start met een brede reflectie op de samenleving en de socialespanningen die ik daarbinnen heb gezien gedurende mijn termijn,waarbij ik ook aandacht zal schenken aan de scheidslijnen in onzesamenleving die daaraan mede ten grondslag kunnen liggen en deinvloeden van buitenaf die daar druk op kunnen leggen;•vervolgens richt ik me op de spanningen die ik als Minister van SocialeZaken en Werkgelegenheid in het bijzonder ben tegengekomen in degesprekken die ik de afgelopen jaren door het hele land heb gevoerd;•tot slot wordt in gegaan op het kunnen anticiperen op deze spannin-gen, en de vijf boodschappen die ik hierover mee wil geven.Daarbij merk ik op dat een bepaalde mate van spanningen inherent is aanhet samenleven in een gezonde democratische rechtstaat. kst-36410-XV-70ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2024Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XV, nr. 701 Maatschappelijke onrust en spanningen in de Nederlandse samenlevingIn Nederland is er ruimte om het met elkaar oneens te zijn, verschillendemeningen te hebben en daarover met elkaar te discussiëren. Tegenge-stelde geluiden horen thuis in een democratische samenleving. De vraagis hoe we ervoor zorgen dat deze geluiden niet doorslaan in completestilte of in oorverdovend lawaai. En hoe zorgen we er met elkaar voor datmensen zich niet terugtrekken in de eigen bubbel of zich uiten in gedragdat niet past binnen onze rechtstaat?ScheidslijnenWe zien spanningen langs verschillende scheidslijnen. Aan de ene kantzijn er sluimerende gevoelens van onbehagen, tegen een achtergrond vanmaatschappelijke tegenstellingen, verminderd sociaal vertrouwen,sociaaleconomische achterstanden, uitsluiting, racisme en discriminatie.Niet elke groep of individuele burger voelt zich gehoord of veilig genoegom zijn of haar mening te uiten. Of dat haar of zijn belangen meetellen.Scheidslijnen in de samenleving zijn er altijd geweest, bijvoorbeeld tussenmensen met verschillende opleidingsniveaus, tussen jongere en ouderegeneraties en tussen de verschillende regio’s in het land. Ook descheidslijn tussen mensen met en zonder vaste of zekere arbeidscon-tracten is een steeds grotere factor geworden.Deze scheidslijnen zijn op zichzelf niet zorgwekkend. Maar hoe dieper descheidslijnen, hoe groter het risico op ongelijke kansen, ongelijkebehandeling en discriminatie, wat de verdraagzaamheid in de samen-leving juist doet afnemen. En ervoor zorgt dat mensen zich meer en meerin hun eigen bubbel terugtrekken.Soms worden we opgeschrikt door een «plotse» confrontatie of eenincident, die een uiting blijkt te zijn van al langer bestaande onrust ofspanningen. Gebeurtenissen kunnen spanningen blootleggen die allanger onder de oppervlakte broeiden. Bijvoorbeeld spanningen rondomde stikstof-problematiek en de toekomst van de boeren, spanningen bij decovid-maatregelen, spanningen tussen generaties, spanningen bij en metmensen die zich soeverein verklaren en zich afkeren van de overheid enandere instituties, en spanningen binnen en tussen gemeenschappen meten zonder een migratieachtergrond. Deze spanningen zijn breed in desamenleving aanwezig en raken vrijwel eenieder van ons.Gebeurtenissen elders in de wereldInternationale ontwikkelingen of conflicten elders in de wereld kunnen ookimpact hebben op de Nederlandse samenleving. Nederlanders die opverschillende manieren een band hebben met een gebied in hetbuitenland kunnen op verschillende manieren worden geraakt. Doorverontrustende nieuwsberichten of zorgen over familie in het buitenlandkunnen tegenstellingen ook hier in Nederland worden gevoeld. Ookkunnen Nederlandse inwoners hier geraakt worden door de invloed vanstatelijke actoren.Zo heeft de impact van het gewelddadige conflict tussen Israël en Hamasgrote invloed op veel mensen in Nederland. Er zijn veel zorgen, angst,verdriet en boosheid. Individuen en groepen komen hierbij somstegenover elkaar te staan en raken van elkaar verwijderd. Als Minister vanSZW sta ik ervoor om in gesprek te blijven, ook als dit moeilijk wordt. Zoheb ik verschillende keren met de joodse, moslim, Palestijnse enIsraëlische gemeenschappen samen aan tafel gezeten. Daarnaast steun ikTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XV, nr. 702 initiatieven zoals «Deel de Duif», waarin jongeren met verschillendeachtergronden met elkaar in dialoog blijven.Een ander voorbeeld is hoe groepen Eritrese Nederlanders tegenoverelkaar zijn komen te staan vanwege botsende opvattingen over hetEritrese regime. Vanuit SZW zet ik in op dialoog en kennissessies metgemeenschappen, gemeenten en professionals om spanningen enpolarisatie tegen te gaan en sociale stabiliteit te bevorderen. Het isbelangrijk dat je in onze samenleving, ongeacht waar je vandaan komt, jeeigen identiteit kunt ontwikkelen en hier in Nederland een toekomst kanopbouwen zonder druk vanuit andere landen. Het is absoluut ontoe-laatbaar dat buitenlandse regeringen hun invloed aanwenden ominwoners hier in Nederland te beperken in hun deelname aan onzesamenleving.Alle vormen van geweld en intimidatie zijn ontoelaatbaar en horen nietthuis in onze democratie. Of het nu gaat om geweld tijdens universi-teitsprotesten, tegen religieuze instellingen of rellen binnen een gemeen-schap. Het is onze gezamenlijke opdracht ervoor te zorgen dat conflictenvan elders in de wereld hier niet tussen ons in komen staan.Tot slot spelen gebeurtenissen zoals de aardbevingen in Syrië, Turkije(februari 2023) en Marokko (september 2023) een rol. Deze verschrikkelijkegebeurtenissen hadden ook in Nederland een grote impact. In mijngesprekken met mensen en organisaties binnen de geraakte gemeen-schappen zag ik het verdriet, de onrust en de zorgen, maar vooral ook dekracht om samen te komen, verhalen te delen en te kijken hoe hulp terealiseren. De hele samenleving leefde mee, zette hulpacties op ensteunde deze. Dit heb ik ook gezien bij de Oekraïense ontheemden en devele initiatieven rondom statushouders aan het werk. Het zijn voorbeeldenwaarbij de samenleving met elkaar de schouders eronder zet, een handnaar elkaar uitsteekt en de kracht van het samenleven in de praktijkbrengt. Dit illustreert hoe sommige gebeurtenissen scheidslijnen in desamenleving kunnen verzachten en hoe belangrijk het is om er op dezemomenten voor (groepen in) de samenleving te zijn.De demografische ontwikkelingen, de complexiteit van de scheidslijnen inonze samenleving en de invloeden van buiten onze landsgrenzen tonende urgentie om samen in gesprek te blijven welke samenleving we willenzijn en hoe we met elkaar omgaan in Nederland. Want ondanks datsamenleven in verscheidenheid wrijving met zich mee kan brengen, gaathet in veel gevallen juist wel goed. Het daagt ons allen uit na te denkenover wat we van huis uit hebben meegekregen, wie we willen zijn enmoedigt velen aan nieuwsgierig te zijn naar elkaar als medemens.Samenleven in verscheidenheidAls Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid heb ik veel contactmet verschillende gemeenschappen. Nederland is van oudsher een landwaar mensen uit verschillende landen en met verschillende achter-gronden een onderkomen vinden. Ons land is uitgegroeid tot eendynamische migratiesamenleving. De veelkleurigheid van onze samen-leving verrijkt ons land; het maakt nieuwe verbindingen mogelijk,vergroot de creativiteit in het bedrijfsleven, en zorgt voor nieuwerolmodellen voor jongere generaties. Deze veelkleurigheid brengt ookuiteenlopende waardeoriëntaties met zich mee die voor wrijving kunnenzorgen. Ik wil benadrukken dat spanningen langs veel verschillendescheidslijnen kunnen ontstaan en zeker niet enkel toe te schrijven zijn aanmigratievraagstukken.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XV, nr. 703 De Nederlandse samenleving kent toenemende verscheidenheid.Enerzijds is er verscheidenheid naar herkomst. Waar in 1998 ongeveer16% van Nederland een migratieachtergrond had, ligt dit percentagemomenteel rond de 25% van de Nederlandse bevolking.1 Anderzijdsneemt ook daarbinnen de verscheidenheid toe, door de verschillen inverblijfsduur, migratiemotief en plaats van vestiging.2 Dit maakt dat wespreken van een «superdivers Nederland». Ook richting de toekomst zalNederland drukker, grijzer en diverser worden, stelt de StaatscommissieDemografische Ontwikkelingen 2050.3Toenemende diversiteit maakt dat een samenleving complexer wordt.Verschillende onderzoeken van het SCP en WRR laten uiteenlopendeverbanden zien tussen migratie en sociale cohesie.4 Juist een open ensuperdiverse samenleving vraagt om aanwezigheid van gedeeldewaarden en een respectvol gesprek hierover. Het is belangrijk dat binnende grenzen van onze rechtstaat verschillende meningen gedeeld éngehoord kunnen worden.Voorkomen van en anticiperen op spanningenSpanningen zijn in bepaalde mate inherent aan een democratischesamenleving. Dit kan in bepaalde gevallen juist productief zijn, ombijvoorbeeld de emancipatie van verschillende groepen te bevorderen.Het wordt zorgelijk wanneer door polarisatie groepen lijnrecht tegenoverelkaar komen te staan en het leidt tot sociale conflicten, vijandigheid, enonveilige situaties. Of tot zaken als uitsluiting en discriminatie.Om de kans te verkleinen op ongewenste spanningen, gerelateerd aan desuperdiversiteit van onze samenleving, is het van belang dat de overheidoog heeft en blijvend inzet op een sociaal stabiele samenleving. Reflec-terend, benadruk ik graag een vijftal boodschappen die ik meeneem uit deafgelopen jaren als Minister van SZW.1. Het belang van identiteit en toekomstDe democratische rechtsstaat legt de basis voor de inclusieve samen-leving. Dit vraagt dat iedereen respect heeft voor en zich houdt aan dewet- en regelgeving van Nederland, en dat we elkaars ruimte respecteren.Dit is ook een belangrijk onderdeel van de inburgering. Het is van belangdat iedereen de ruimte heeft om zijn of haar eigen identiteit te behoudenen te ontwikkelen en tegelijkertijd een toekomst kan opbouwen inNederland. Ik denk aan Nederlanders met een migratieachtergrond, maarook aan bijvoorbeeld de LHBTIQ+ gemeenschap. Dat vereist gelijkekansen, gelijkwaardige behandeling, wederzijdse erkenning en respect,alsook open en actief luisteren naar elkaar. Dit geldt voor alle facetten vanhet samenleven: in de publieke ruimte, de zorg, het onderwijs en op dearbeidsmarkt. Dit is essentieel voor een gezonde samenleving waariniedereen mee kan doen.Het demissionaire kabinet zet onder andere in op het tegengaan vandiscriminatie (zoals op basis van religie, handicap, zwangerschap, leeftijd,geslacht en/of tegen de LHBTIQ+ gemeenschap) en racisme5 en het1Rapport Staatscommissie Demografische Ontwikkelingen 2050. Gematigde groei, 12 maart20242WRR (2020); Samenleven in Verscheidenheid, Den Haag 20203WRR (2020); Samenleven in Verscheidenheid, Den Haag 20204Ibid.; WRR (2018) Europese Variaties; SCP (2022) Gevestigd, maar niet thuis5De gezamenlijke aanpak van het kabinet is neergelegd in het Nationaal ProgrammaDiscriminatie en Racisme.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XV, nr. 704 bevorderen van gelijkwaardige kansen in de samenleving. Daarmeebedoel ik gelijkwaardige kansen in de gehéle samenleving: bij het vindenvan werk, maar ook bijvoorbeeld gelijke kansen op de woningmarkt, ophet voetbalveld en op school.2. Uit de eigen bubbel stappenRecent onderzoek van het CBS laat zien dat meer mensen zich, door detoename van verschillen, terugtrekken in de eigen sociale bubbel6. Dit isonwenselijk: het versterkt het wij-zij denken en vermindert de mogelijk-heden om vrij en open deel te nemen aan de Nederlandse samenleving. InNederland hebben we bepaalde normen met elkaar. Die cohesie is ooknodig om de grote uitdagingen van onze tijd met elkaar aan te kunnengaan. Denk aan klimaatverandering, geopolitieke spanningen, AI endigitalisering, vergrijzing en migratie. Hierbij is zowel de sociale cohesiebinnen gemeenschappen van belang (bonding) als juist ook de cohesietussen gemeenschappen (bridging) in onze samenleving.Het is van belang dat de samenleving veerkrachtig en weerbaar blijft. Datmensen elkaar blijven opzoeken, ervaringen delen en met elkaar hetgesprek aangaan, ook in moeilijke situaties. En dat mensen elkaar beterbegrijpen, zonder het overigens per se eens te moeten worden. Zo blijvenwe de overeenkomsten en het wederzijds begrip opzoeken, in plaats vande verschillen.3. Verbinding prioriteren en vooroordelen bestrijdenIn de vele gesprekken die ik heb gevoerd met verschillende gemeen-schappen, zoals recent met de joodse, islamitische en Eritrese gemeen-schappen in Nederland, komt regelmatig naar voren dat individuen snelworden beoordeeld op hoe een klein aantal mensen uit hun groep zichgedraagt. Of beoordeeld worden op het beleid van de regering uit hetland van herkomst. Anders worden behandeld, achtergesteld of uitge-sloten worden vanwege persoonlijke kenmerken of daden van eenregering van een ander land, is discriminatie. Daarvoor is in onzesamenleving geen ruimte. Toch hoor ik terug dat inwoners in Nederlanddit soms dagelijks ervaren. Het is belangrijk dat iedereen mag zijn wie hijof zij is en dat dit erkend wordt door de overheid en de samenleving. Eenindividu mag niet worden beoordeeld op de groep waartoe hij of zijbehoort.Meer sociaal contact en ontmoeting tussen personen, zorgt voor meerbegrip en respect. Het spontaan tegenkomen van elkaar in de publiekeruimte, ook wel publieke familiariteit genoemd, draagt bij aan groteresociale veiligheid en sociale samenhang. Het terugtrekken in de eigenbubbel zorgt voor minder publieke familiariteit. Door concreet dialogen enontmoeting te faciliteren draagt de overheid hieraan bij. Denk bijvoor-beeld aan de maatschappelijke diensttijd waar dit kabinet zich voor heeftingezet. Dit gaat niet alleen over het anticiperen op spanningen, maarover het vergroten van de sociale samenhang, wat spanningen zowel bijindividuen als groepen helpt te voorkomen.De overheid moet weten wat er in de samenleving speelt en betrouwbaarzijn in haar handelen. Dit vergt vertrouwen, iets dat niet vanzelfsprekendis. De overheid blijft streven naar het herstel van dit vertrouwen. Hetbelang hiervan heb ik zelf ervaren tijdens de reflectiesessies die zijn6CBS, Mensen met Nederlandse herkomst hebben meest gesegregeerde netwerk, 23 februari2024Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XV, nr. 705 gehouden tussen de overheid en moslimgemeenschappen.7 Intensegesprekken, maar zo hard nodig. De overheid kan zo weer naast mensenkomen staan. Het belang hiervan kan ik niet genoeg benadrukken. Alleenwanneer je als overheid in verbinding staat met de samenleving en openstaat voor het meervoudig perspectief, kun je ontvankelijk zijn voor allesoorten signalen, trends en ontwikkelingen. En alleen dan kan je bijincidenten snel reageren.4. Weerbaarheid tegen buitenlandse invloeden versterkenDe vierde boodschap die ik mee wil geven zijn de zorgen van gemeen-schappen zelf over ongewenste invloeden van buitenaf. Conflicten eldersen invloeden van zowel statelijke als niet-statelijke actoren kunnen impacthebben op de sociale stabiliteit in Nederland. Transnationale ontwikke-lingen kunnen van grote invloed zijn op de verhoudingen hier inNederland. Gebeurtenissen zoals rampen, spanningen, polarisatie enconflicten elders kunnen hier zijn weerslag hebben.Daarnaast kan er ook sprake zijn van inmenging door andere landen hierin Nederland. Ongewenste buitenlandse inmenging is volstrekt onaccep-tabel. Burgers in Nederland moeten in vrijheid kunnen leven en hun eigenkeuzes kunnen maken, zonder dat zij door autoriteiten van andere landenin die keuzes worden beperkt.Ongewenst diasporabeleid van andere landen kan ervoor zorgen datgroepen in de Nederlandse samenleving tegenover elkaar komen te staan.Mensen kunnen bijvoorbeeld het gevoel hebben zich te moetenuitspreken voor of tegen de regering van een land van herkomst, ofhouden juist hun mening voor zichzelf (zelfcensuur). De weerbaarheid vanonze samenleving en gemeenschappen tegen dit fenomeen is van grootbelang. De overheid is er voor iedere inwoner in Nederland en staat voorde vrijheid van eenieder.5. Wederkerigheid als basisvoorwaardeSuccesvol samenleven vereist het nemen van eigen verantwoordelijkheidin de maatschappij. Ook vereist het een samenleving die iedereen kansenbiedt zijn of haar talenten te ontplooien. De overheid, maatschappelijkeorganisaties, gemeenschappen en elk individu zelf hebben de taak om derandvoorwaarden voor een sociaal stabiele samenleving te versterken. Ditvraagt nog meer van de overheid dat zij in verbinding staat met desamenleving, weet wat er leeft, normen stelt, zoekt naar zorgen enknelpunten en hierin een luisterend oor heeft. Om van hieruit te komen toteen gemeenschappelijke agenda met (groepen) inwoners. Door in desamenwerking en communicatie transparant te zijn, te handelen enafspraken na te komen. Dit maakt een overheid betrouwbaar.Samenleven doe je niet alleen. Samenleven is een wederkerig proces. Ookvan onze inwoners verwachten we proactieve deelname aan demaatschappij. Zo is het van groot belang dat alle inwoners van Nederlandde Nederlandse taal voldoende machtig zijn, voor het hebben van contacten verbinding in de samenleving, buiten de eigen bubbel. Het lerenkennen van elkaars achtergrond en het zoeken naar gedeelde waardengaat vaak het snelst tijdens het werk, sporten, studeren of andereactiviteiten. Samenleven is een two-way street.7Kamerstuk 36 200 XV, nr. 99 vergaderjaar 2022–2023Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XV, nr. 706 Tot slotDe afgelopen periode heb ik me intens ingezet voor een samenlevingwaarin mensen bereid zijn naar elkaar om te zien en elkaar de ruimtegunnen om zichzelf te zijn en zich te ontwikkelen. Waar we proactief eenhand naar elkaar uitsteken. Waar wederzijds respect en begrip centraalstaan, ook als de ander een andere achtergrond heeft, andere belangenheeft of anders denkt. Zo bouwen we gezamenlijk aan een inclusieve enveerkrachtige samenleving, waarin mensen verbonden zijn en verant-woordelijkheid nemen. Als samenleving én als overheid dragen wijverantwoordelijkheid en tonen wij sociaal rentmeesterschap: vanuit eenbesef van verbondenheid tussen de generaties zorgen wij voor detoekomst van onze samenleving.Ik hoop met het delen van mijn ervaringen anderen te inspireren een stapextra te doen voor elkaar als medemens en te zoeken naar onze verbin-dende identiteit als inwoners van Nederland. Samenleven doe je nietalleen.De Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,C.E.G. van GennipTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XV, nr. 707

Versie e55d6a70cad61202816bfef66fc1579cac4e757bff87eb3f4aff6c5ef0a29e2d · Officiële bron.