Vervolgstappen controle uitwonendenbeurs

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2024–202524 724StudiefinancieringNr. 243 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR ENWETENSCHAP Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 11 november 2024In maart van dit jaar heeft de toenmalige Minister van Onderwijs, Cultuuren Wetenschap (OCW) geconstateerd dat sprake was van indirectediscriminatie bij de voormalige risicogerichte controlewerkwijze van deDienst Uitvoering Onderwijs (DUO) bij de uitwonendenbeurs.1 Hierdoorhadden bepaalde groepen studenten, waaronder studenten met eenmigratieachtergrond, een onevenredig verhoogde kans op een controle.Voor deze pijnlijke conclusies heeft het vorige kabinet haar excusesaangeboden.In deze brief ga ik – conform de toezegging2 om uw Kamer daar in hetnajaar over te informeren – in op de vervolgstappen die ik namens hethuidige kabinet voornemens ben te zetten richting gecontroleerde(oud-)studenten. In voorbereiding daarop is gezamenlijk door hetMinisterie van OCW en DUO op verschillende plekken in het land met(oud-)studenten gesproken. Bovendien heb ik de lessen betrokken die deNationale ombudsman op basis van eerdere hersteltrajecten in beeldheeft gebracht.3 Daarnaast is er een grondige analyse gemaakt en isuitgezocht in welke mate vervolgstappen uitvoerbaar zijn.Uit de juridische analyse blijkt dat de bewijzen die bij de huisbezoeken enbuurtonderzoeken zijn verzameld naar alle waarschijnlijkheid buitenbeschouwing moeten worden gelaten omdat in het selectieproces sprakeis geweest van indirecte discriminatie, waar geen rechtvaardiging voorbestond. Mijn verwachting is dat de oorspronkelijke besluiten die doorDUO zijn genomen om die reden geen stand zullen houden voor derechter. Dit is inmiddels gebeurd in één lopende zaak. Op 29 oktober jl.heeft de rechtbank Overijssel uitspraak gedaan in een beroepszaakwaarbij is ingegaan op de indirect discriminerende effecten van hetselectiemodel en de gevolgen daarvan voor de toelaatbaarheid van het1Kamerstukken II 2023/24, 24 724, nr. 220.2Kamerstukken II 2023/24, 24 724, nr. 220, p. 9.3Nationale ombudsman 24 oktober 2023, No 2023/147. kst-24724-243ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2024Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 24 724, nr. 2431 bewijs. De rechtbank heeft geoordeeld dat het bewijs onrechtmatig isverkregen als gevolg van de indirecte discriminatie bij het selectieproces.Daarom mag het bewijs in deze specifieke zaak niet gebruikt worden.Aangezien aan het besluit van DUO enkel bewijs ten grondslag ligt datmoet worden uitgesloten, wordt het besluit vernietigd.4Ik ben voornemens om alle financiële maatregelen, die tussen 2012 enjuni 2023 genomen zijn op grond van de risicogerichte controlewerkwijze,terug te draaien. Dat betekent dat alle boetes en terugvorderingen dietussen 2012 en juni 2023 zijn opgelegd aan studenten die op basis van hetvoormalige selectieproces zijn geselecteerd, door DUO worden terugge-draaid. Studenten die hierdoor de uitwonendenbeurs zijn misgelopenterwijl ze wel ingeschreven zijn gebleven op het adres waar ze gecontro-leerd zijn, krijgen die uitwonendenbeurs alsnog. Dit betreft naarverwachting 10.000 studenten.Ik heb in dit specifieke geval hiertoe besloten om een combinatie vanredenen. Daarbij is – naast bovenstaande juridische redenen – van belangdat niet alleen de geautomatiseerde selectie niet objectief is gebleken,maar ook dat de daarop volgende handmatige selectie niet correct isverlopen. Daarnaast staat dit kabinet voor goed bestuur en herstellen vanvertrouwen in de overheid. In het regeerprogramma zijn we daar duidelijkover: ook – juist – de overheid heeft zich aan het recht te houden. Voor hetherstellen van vertrouwen in de overheid is het essentieel dat de overheidkordaat optreedt wanneer we constateren dat fouten zijn gemaakt. Waar ikzou besluiten om de door DUO genomen besluiten niet terug te draaien,zouden studenten naar de rechter moeten om hun recht te halen. Zo’noverheid willen we niet zijn richting studenten.Bij mijn voornemens weeg ik naast de grondige juridische analyse ook degesprekken mee die met gecontroleerde studenten zijn gevoerd.Ik erken dat een gevolg van dit voornemen zal zijn dat (oud-)studenten diemoedwillig misbruik hebben gemaakt van de uitwonendenbeurs ookworden gecompenseerd. Dit is maatschappelijk gezien onwenselijk enzouden we idealiter willen voorkomen. Maar in alle gevallen geldt deovertuiging dat het bewijs onrechtmatig verkregen is, en dat het genomenbesluit derhalve juridisch niet houdbaar is.Deze brief start met een korte terugblik. Vervolgens wordt nader ingegaanop de stappen die de laatste tijd zijn gezet. Daarna wordt uitgelegd wathet Ministerie van OCW gaat doen voor gecontroleerde (oud-)studentenen waarom. Als laatste wordt een stand van zaken over de relevantemoties en toezeggingen gegeven. Ik verwacht uw Kamer in het voorjaarvan 2025 te informeren over een plan van aanpak voor het ontwikkelenvan nieuwe, betere controles bij de uitwonendenbeurs. Vertrouwen inburgers zal daarbij het uitgangspunt zijn. Om die controles ook effectief telaten zijn is niet eenvoudig, blijkt ook uit de ervaring met andereregelingen waarin de samenstelling van het huishouden bepalend is voorde hoogte van het uit te keren bedrag. Tegelijkertijd vindt misbruik enoneigenlijk gebruik van regelingen plaats en daarom blijft het controlerenvan de woonsituatie wel nodig. Er is daarbij een spanningsveld tussen hetrespecteren van de privacy van burgers en een effectieve controle op hetrechtmatig verstrekken van uitkeringen.4Rechtbank Overijssel 29 oktober 2024, ECLI:NL:RBOVE:2024:5627.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 24 724, nr. 2432 1. Terugblik Eind juni van 2023 verschenen in verschillende media berichten over decontroles die DUO uitvoert op de uitwonendenbeurs. De strekking van deberichten was dat deze controles disproportioneel vaak plaatsvonden bijstudenten met een migratieachtergrond. Daarnaast werden voorbeeldenaangehaald van ongepast en onzorgvuldig gedrag bij de huisbezoekenzelf.Het besluit om een student te controleren via een huisbezoek kwam totstand op basis van een geautomatiseerde selectie en bureauonderzoek.Naar aanleiding van deze berichtgeving is door de toenmalige Ministervan OCW besloten per direct met dit selectieproces te stoppen. Op ditmoment vinden controles plaats op basis van een willekeurige steekproefvan uitwonende studenten.5Voormalig proces controle uitwonendenbeursHet voormalige proces van controle op de uitwonendenbeursbestond uit de volgende vier stappen:1.Geautomatiseerde selectie: alle studenten die op een bepaaldedag een uitwonendenbeurs ontvingen, kregen risicopuntentoegewezen op basis van een combinatie van leeftijd, onderwijs-soort en woonafstand tot de ouders en werden ingedeeld in eenrisicocategorie van 1 t/m 6 op een controlelijst.2.Bureauselectie: medewerkers van DUO namen de controlelijstdoor. Ze keken naar de woonsituatie van een student enbeoordeelde of het nodig was om een huisbezoek uit te voerenof niet.3.Huisbezoek: een extern bureau voerde in opdracht van DUOhuisbezoeken/buurtonderzoeken uit en controleerde of eenstudent daadwerkelijk op het opgegeven adres woonde. Hetexterne bureau maakte een rapport en stuurde dat naar DUO.4.Beoordeling: DUO beoordeelde het rapport en concludeerde ofde student wel of niet terecht een uitwonendenbeurs ontving.Als dat niet terecht was, werd het te veel ontvangen bedragteruggevorderd. Er kon ook een boete worden opgelegd.Daar waar in deze brief «controleproces» staat, ziet dat op alle vierstappen. Met «selectieproces» wordt uitsluitend gedoeld op deeerste twee stappen.Daarnaast heeft de Autoriteit persoonsgegevens (AP) een onderzoekingesteld naar de verwerking van persoonsgegevens bij de controles opde uitwonendenbeurs. De AP moet dit onderzoek nog afronden.Op verzoek van het Ministerie van OCW heeft PricewaterhouseCoopers(PwC) onafhankelijk onderzoek gedaan naar het controlesysteem. In debrief van 1 maart jl. is de toenmalige Minister van OCW daar uitvoerig opingegaan. De kern is dat OCW en DUO onvoldoende zorgvuldig zijngeweest in het opzetten en onderhouden van het controleproces, metongewenste gevolgen. Zo is nagelaten het selectieproces zorgvuldig teevalueren en te corrigeren. Daarnaast is door OCW en DUO onvoldoendegeacteerd op eerdere signalen over de mogelijke ongewenste effecten vanhet controleproces. Mijn ambtsvoorganger heeft dat een pijnlijkeconstatering genoemd, omdat het uitblijven van een adequate reactiedaarop voorkomen heeft dat onzorgvuldigheden tijdig opgespoord en5Alleen een aantal groepen kwetsbare studenten zijn van controle uitgesloten. Zie: Kamer-stukken II 2023/24, 24 724, nr. 217.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 24 724, nr. 2433 opgelost konden worden. PwC concludeert dat het «aannemelijk is [...] datmet name aanvragers woonachtig in buurten met een hoog aandeelbewoners met een migratieachtergrond vaker gecontroleerd zijn dan je opbasis van het risicoprofiel zou mogen verwachten». Op basis daarvanconcludeerde de toenmalige Minister van OCW dat sprake is geweest vanindirecte discriminatie waardoor sommige groepen studenten eenonevenredig verhoogde kans hadden op een huisbezoek.In aanvulling op het onderzoek van PwC concludeerde het lerendeonderzoek in opdracht van DUO dat studenten die dicht bij hun ouderswonen vaker zijn gecontroleerd dan je op basis van het selectieproces zouverwachten.6 Daarnaast is uit de statistische evaluatie van het selectie-proces voor de jaren 2014 en 2017, waarin willekeurige steekproevenhebben plaatsgevonden, gebleken dat de indicatoren leeftijd en opleiding-sniveau onvoldoende voorspellende waarde hebben voor de kans opmisbruik. Het gebruik van deze criteria waren daarom niet geschikt ofnoodzakelijk om de kans op misbruik te voorspellen. De indicator afstandlijkt wel enige voorspellende waarde te hebben voor de kans op misbruik,maar alleen voor specifieke afstandscategorieën en alleen voor hbo- enwo-studenten. Dit betekent dat in de praktijk de frequentie waarmeembo’ers, jongere studenten en studenten die dichtbij hun ouders wonenzijn gecontroleerd, hoger was dan op basis van dit onderzoek kan wordengevalideerd.7In de brief van 1 maart jl. heeft de toenmalige Minister van OCW allereerstaangekondigd in gesprek te willen gaan met gecontroleerde(oud-)studenten, om van henzelf te horen hoe zij de huisbezoeken hebbenervaren. Daarnaast werd aangekondigd dat OCW en DUO gezamenlijkzullen werken aan een herontwerp van het controleproces voor deuitwonendenbeurs, waarbij gezocht gaat worden naar een risicogerichtcontroleproces dat tegelijkertijd effectief en onbevooroordeeld is. Tenderde is toegezegd dat zowel OCW als de Rijksoverheid lessen zal trekkenuit de gemaakte fouten.2. Wat is er sindsdien gebeurd In gesprek met studentenIn april hebben ongeveer 5.000 gecontroleerde (oud-)studenten een briefgekregen van de toenmalige Minister van OCW, waarin de excuses ookaan hen persoonlijk werden gemaakt. In diezelfde brief zijn deze studentenuitgenodigd om in gesprek te gaan met OCW en DUO. Verdeeld door hethele land hebben elf bijeenkomsten plaatsgevonden, waaraan in totaal83 studenten hebben deelgenomen. Bij elk gesprek waren medewerkersvan OCW en DUO aanwezig, vanuit verschillende onderdelen van deorganisaties. Ook de toenmalige Minister van OCW is bij een van dezegesprekken aanwezig geweest.86Algorithm Audit. Vooringenomenheid voorkomen. Aanbevelingen voor risicoprofilering in hetControle Uitwonendenbeurs-proces: een kwantitatieve en kwalitatieve analyse, februari 2024.7Gedurende een groot deel van de periode waarop het onderzoek betrekking heeft, bestond debasisbeurs niet in het hoger onderwijs. Dat mbo’ers vanwege het selectieproces vakergecontroleerd zouden worden dan andere studenten, speelde dus met name in de periodedaarvoor.8Voor de volledigheid vermeld ik dat in de zomer van 2024 ook gesprekken plaatsgevondenhebben met studenten die na de excuses van de Minister op basis van een willekeurigesteekproef manier gecontroleerd zijn. Deze gesprekken waren ook zeer waardevol, en wordenbij het vervolg betrokken.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 24 724, nr. 2434 De gesprekken met deze studenten waren indringend. Hetgeen in dezegesprekken naar voren is gebracht geeft aanleiding om veranderingen aante brengen in de manier waarop de huisbezoeken plaatsvinden. Daarnaastlijkt er op basis van de verhalen van studenten in een aantal gevallensprake te zijn geweest van een gang van zaken die niet past bij de manierwaarop wij als overheid willen werken. Met de controleurs is gesprokenover de wijze waarop de huisbezoeken door studenten zijn ervaren.Sommige studenten voelden zich – zo bleek uit de gesprekken – weerloostegenover het handelen van de overheid. Hun vertrouwen in de overheidis geschaad, terwijl dit voor veel van hen één van hun eerste contactmo-menten met de overheid was. Wij moeten dat beter doen.Ten slotte hebben deze gesprekken laten zien hoe belangrijk het is ombeleid te maken dat aansluit bij de leefwereld van de mensen waarvoorwe het doen. Controles zullen altijd in enige mate indringend zijn, maardat was in dit geval minder zo ervaren als er meer oog was geweest voorde leefwereld van studenten. Studenten geven zelf aan begrip te hebbenvoor het feit dat er gecontroleerd wordt, maar dat de wijze waarop beterhad gemoeten. Beleid, en zeker handhavingsbeleid, zou niet gemaaktmogen worden zonder oog voor de mensen die het betreft. Dat is een lesdie ook terugkomt in het eindrapport van de parlementaire enquêtecom-missie Fraudebeleid en Dienstverlening en tot in de haarvaten van deoverheid geleerd moet worden.Aanpassing van de huisbezoekenOCW en DUO willen bewerkstelligen dat de huisbezoeken meer aansluitenbij hetgeen opgehaald is uit de gesprekken met de studenten. Daarvoor isnodig dat de gecontracteerde partijen die in opdracht van DUO dehuisbezoeken uitvoeren daarvoor beter toegerust zijn. De richtlijnen diedoor DUO zijn opgesteld voor het uitvoeren van de huisbezoeken wordenom die reden aangepast. Deze richtlijnen zijn in het verleden overigensvaker aangepast nadat rechters in individuele beroepsproceduresoordeelden dat het huisbezoek in die specifieke gevallen niet goed isverlopen. Met de kennis van nu kan vastgesteld worden dat in derichtlijnen te weinig oog was voor veranderde maatschappelijke opvat-tingen over controle en voor de belevingswereld van studenten. Ook ishet bestuur van DUO met de gecontracteerde partijen in gesprek gegaan.In algemene zin geldt dat de kennis van de verschillende leefwerelden vanstudenten versterkt kan worden bij het ministerie, bij DUO en bij decontroleurs. DUO zal onderzoeken en blijven monitoren hoe studenten dehuisbezoeken ervaren. Ook is er binnen DUO aandacht voor het beterinformeren van studenten over het feit dat ze kunnen worden gecontro-leerd door middel van een huisbezoek. Daarnaast worden binnen DUOveranderingen doorgevoerd om studenten een betere mogelijkheid tegeven om met hun vragen over de huisbezoeken bij DUO terecht tekunnen.VervolgonderzoekIn de brief van 1 maart jl. is aangekondigd dat DUO vervolgonderzoekwilde laten doen met behulp van CBS-data over de migratieachtergrondvan studenten die ten tijde van het PwC-onderzoek en het eersteAlgorithm Audit-onderzoek niet beschikbaar waren. Het CBS heeft dezedata nadien beschikbaar gesteld, en Algorithm Audit heeft op basisdaarvan een vervolgonderzoek gedaan. Dit onderzoek heeft uw Kamer opTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 24 724, nr. 2435 22 mei jl. ontvangen.9 In de brief aan uw Kamer hierover heeft detoenmalige Minister van OCW geconstateerd dat dit vervolgonderzoekonderstreept wat we in de eerdere onderzoeken over het controleproces alhebben gezien. Hoewel de resultaten van dit onderzoek niet één op één tevergelijken zijn met die van PwC, omdat beide een andere onderzoeksme-thode gebruiken, ontstaat de indruk dat de vertekening nog sterker is danwe op basis van het PwC-onderzoek dachten. Deze vertekening lijkt zichook uit te strekken tot de fase van het huisbezoek. Het vervolgonderzoeklaat breder dan de fase van het huisbezoek een sterke oververtegenwoor-diging zien van studenten met een niet-Europese migratieachtergrond inde verschillende stappen van het controleproces. Het vervolgonderzoekvan Algorithm Audit laat bijvoorbeeld zien dat studenten met eenniet-Europese migratieachtergrond tijdens de geautomatiseerde selectietwee keer zo vaak als hoog risico werden bestempeld dan studenten meteen Nederlandse herkomst. De vooringenomenheid die tijdens degeautomatiseerde selectie ontstond, werd versterkt tijdens de bureause-lectie; studenten met een niet-Europese migratieachtergrond werden zeskeer vaker handmatig geselecteerd voor een huisbezoek dan studentenmet een Nederlandse herkomst. Er zijn uit het onderzoek geen aanwij-zingen naar voren gekomen dat deze vooringenomenheid door bewusthandelen van individuele ambtenaren komt. Vooringenomenheid kan ookvoortkomen uit de aard van de werkinstructies, zoals de uitsluiting vanstudentenhuizen en zorginstellingen van huisbezoek.10 Het is belangrijkdat we van de onderzoeken leren en de lessen meenemen in hetvormgeven van het nieuwe controleproces.Juridische analyseNaar aanleiding van de conclusies uit de onderzoeksrapporten heb ik mijberaden op de juridische houdbaarheid van de besluiten die DUOgenomen heeft naar aanleiding van de risicogerichte controles.Op basis van jurisprudentie van de Centrale Raad van Beroep is mijninschatting dat een rechter in de hangende beroepszaken zal oordelen datde bevindingen uit de huisbezoeken en buurtonderzoeken niet als bewijsgebruikt mochten worden bij de besluitvorming door DUO. Dit is vanwegehet feit dat bij de selectie van studenten voor een huisbezoek of buurton-derzoek gebruik is gemaakt van een indirect discriminerend selectie-proces. Voor deze indirecte discriminatie bestond geen rechtvaardiging.Dat betekent dat in strijd is gehandeld met een fundamenteel recht,namelijk het verbod op discriminatie. Dit volgt onder andere uit het feitdat het selectieproces, waaronder de handmatige selectie, niet wasgebaseerd op gevalideerd onderzoek noch zorgvuldig is geëvalueerd engecorrigeerd. Omdat ander bewijs ontbreekt om de overtreding op vast testellen, en het niet mogelijk is om ander bewijs te verzamelen, verwacht ikdat de besluiten geen stand zullen houden voor een rechter. Als de rechtertot dit oordeel komt, zal DUO het besluit richting de student moetenterugdraaien. Er zijn circa 80 lopende zaken waarin een rechter eenoordeel over de rechtmatigheid van het besluit zou kunnen vellen.Mijn inschatting is dat de rechter tot eenzelfde conclusie zal komen alseen student DUO verzoekt om terug te komen op het besluit in eenafgesloten zaak. Besluiten waartegen de student geen bezwaar of beroepheeft ingesteld of waartegen de rechtsmiddelen zijn uitgeput, staan inbeginsel vast. Een student heeft de mogelijkheid om DUO te verzoekenom een afgesloten zaak te heropenen (in juridische termen: herzien). Erzijn inmiddels 23 herzieningsverzoeken bij DUO ingediend. DUO is9Kamerstukken II 2023/24, 24 724, nr. 240.10Hiermee is voldaan aan toezegging TZ202410-181 aan het lid-Ergin.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 24 724, nr. 2436 juridisch gehouden om een dergelijk verzoek inhoudelijk te behandelenals sprake is van nieuwe feiten of gewijzigde omstandigheden tenopzichte van de eerdere beoordeling. Hiervan is sprake indien de feiten ofomstandigheden ná het eerdere besluit zijn voorgevallen of deze nieteerder door de student konden worden aangevoerd. Mijn inschatting isdat hier sprake van is, nu mijn ambtsvoorganger excuses heeft aange-boden voor het indirect discriminerende effect van het selectieproces datpas aan het licht kwam in de onderzoeken van PwC en Algorithm Audit.Verzoeken om heropening van afgesloten zaken zullen daarom in ditspecifieke geval inhoudelijk behandeld moeten worden. Ervan uitgaandedat DUO het onrechtmatig verkregen bewijs buiten beschouwing moetlaten, heeft DUO vervolgens ook in deze gevallen geen andere optie dande genomen besluiten terug te draaien.3. Vervolg De bovenstaande juridische analyse brengt mij tot de volgende keuze:afwachten tot de rechter uitspraak doet – met de verwachting dat die naaralle waarschijnlijkheid de besluiten zal vernietigen en dat de studentendaarmee langer in onzekerheid verkeren – of proactief een stap naar vorenzetten en zelf herstellen wat fout is gegaan. Hierbij weeg ik het samenstelvan de relevante concrete feiten en omstandigheden van dit specifiekegeval.11 Daarbij is van belang dat – naast bovengenoemde juridischeredenen – niet alleen de geautomatiseerde selectie niet objectief isgebleken, maar ook dat de daarop volgende handmatige selectie nietcorrect is verlopen. Ook kan met de kennis van nu worden vastgesteld datin de richtlijnen van huisbezoeken te weinig oog was voor veranderdemaatschappelijke opvattingen over controle en voor de belevingswereldvan studenten. Met het oog op goed bestuur en de ambitie van dit kabinetom het vertrouwen van de burger in de overheid te herstellen, kies ik voorhet laatste. Voor de volledigheid zij vermeld dat proactief handelen in dezespecifieke zaken tevens beter en doelmatiger uitvoerbaar is, en daardoorook goedkoper zal zijn.Daarom zal DUO alle besluiten in de lopende zaken intrekken, zonder hetoordeel van de rechter af te wachten. Dat betekent dat de boetes enterugvorderingen door mij worden beschouwd als onrechtmatig enambtshalve worden teruggedraaid.Daarnaast zal DUO ook de boetes en terugvorderingen van afgeslotenzaken terugdraaien. Ik kies ervoor om dat proactief te doen, en geenverzoeken om herziening af te wachten, om dezelfde redenen die hiervoorzijn genoemd. Dit besluit heeft betrekking op alle besluiten die tussen2012 en juni 2023 naar aanleiding van het – indirect discriminerende –selectieproces zijn genomen.Het uitvoeren van deze voornemens zal tijd vergen. Studenten van wiehun zaak nog loopt in bezwaar of beroep, zullen dit jaar nog een berichtkrijgen dat de besluiten die DUO heeft genomen, worden teruggedraaid.Voor de herziening van de besluiten die DUO nam tegen studenten dieeerder gecontroleerd zijn en die niet in bezwaar of beroep zijn gegaan – of11Onder andere de aard en de ernst van de schending van een fundamenteel recht (discrimina-tieverbod) door de overheid, dat eerdere ontvangen signalen van de schending niet door deoverheid zijn opgepakt, dat het selectieproces niet is gebaseerd op gevalideerd onderzoeknoch zorgvuldig is geëvalueerd en gecorrigeerd, dat de consequenties van de schending voorde rechtmatigheid van de genomen besluiten in alle zaken identiek zijn, de afwezigheid vanander bewijs om bij deze genomen besluiten de rechtmatigheid van de uitwonendenbeursvast te stellen, de onmogelijkheid voor de overheid om achteraf vast te stellen of sprake wasvan een rechtmatige toekenning, en de mogelijkheid voor de overheid om de rechtmatigesituatie te herstellen.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 24 724, nr. 2437 waarin het bezwaar dan wel beroep is afgewezen – geldt dat zij eenbericht van DUO zullen ontvangen op het moment dat DUO allebenodigde informatie heeft geïnventariseerd om het eerder genomenbesluit terug te draaien. DUO zal hier mee aan de slag gaan. In hetvoorjaar informeer ik uw Kamer over de voortgang.De kosten voor het terugdraaien van alle besluiten naar aanleiding van decontroles op de uitwonendenbeurs vanaf 2012, bedragen ruim€ 47 miljoen. De uitvoeringskosten hiervoor komen daar bovenop. Voorde uitvoeringskosten wordt op dit moment € 14 miljoen gereserveerd. Indekking voor deze gehele hersteloperatie wordt voorzien vanuit demiddelen die op de aanvullende post waren gereserveerd voor deherinvoering van de basisbeurs. Omdat de basisbeurs voor studenten inhet hbo en wo per studiejaar 2023/2024 is ingevoerd, kan uit dezeresterende middelen de benodigde € 61 miljoen hiervoor worden ingezet.4. Moties en toezeggingen Naar aanleiding van twee Kamerdebatten waarbij de controles op deuitwonendenbeurs aan bod kwamen, zijn er diverse moties aangenomen.Hierbij informeer ik u over de voortgang van deze moties.Eind juni van 2023 is DUO gestopt met het gebruik van risicoprofielenvoor de controle uitwonendenbeurs en is DUO overgegaan tot controlemiddels een willekeurige steekproef. Daarmee acht ik de motie Van derLaan12 afgedaan. De motie van de leden Van Baarle en Van der Laan13verzoekt om een extern onderzoek naar de controlewijze van DUO. Ditonderzoek is uitgevoerd door PwC en reeds gedeeld met uw Kamer.14 Ookdeze moties acht ik hiermee afgedaan.De studenten die een huisbezoek hebben gehad op grond van hetselectieproces, en van wie hun gegevens nog gebruikt konden worden,hebben een persoonlijke excuusbrief ontvangen. Het gaat hier omongeveer 5.000 studenten. Hiermee is de motie van de leden Ergin enBeckerman15 uitgevoerd, die hiertoe opriep. Dezelfde studenten zijnallemaal uitgenodigd voor een gesprek met medewerkers van OCW enDUO. Studenten die hiertoe bereid waren, zijn in april en mei jl. door hethele land in gesprek gegaan met medewerkers van OCW en DUO. Dit inaanvulling op de gebruikelijke kanalen waarlangs studenten in contactkunnen treden met DUO. Het lid van Baarle gaf eerder ter overweging16om een meldpunt in te richten voor getroffen studenten. De combinatievan deze gesprekken en de gebruikelijke kanalen acht ik daarvoor genoeg.De motie van de leden Ergin, Stultiens, Beckerman en Bamenga17verzoekt om online bezwaar en beroep mogelijk te maken voor studenten.DUO zet stappen om dit mogelijk te maken. Hierbij moet ik wel vermeldendat dit een tijdrovende opgave is, die momenteel ondergebracht wordtbinnen de meerjarige portfolio van DUO. Conform de motie Beckerman18wordt verder door DUO onderzocht of er een hoorplicht in de bezwaarfaseingevoerd kan worden. Dit onderzoek is aanvullend op de herziening vande Awb die het kabinet momenteel in beraad heeft. Ook de uitvoerings-consequenties van een eventuele hoorplicht moeten namelijk daarbij12Kamerstukken II 2023/24, 36 200 VIII, nr. 235.13Kamerstukken II 2023/24, 36 200 VIII, nr. 238.14Bijlage bij Kamerstukken II 2023/24, 24 724, nr. 220.15Kamerstukken II 2023/24, 24 724, nr. 223.16Kamerstukken II 2023/24, 24 724, nr. 211.17Kamerstukken II 2023/24, 24 724, nr. 226.18Kamerstukken II 2023/24, 24 724, nr. 236.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 24 724, nr. 2438 goed in kaart worden gebracht en gewogen worden. Punt van afwegingdaarbij is of er dekking is voor hiervoor benodigde capaciteitsuitbreidingbij DUO. In het huidige (tijdelijke) controleproces op de uitwonendenbeursvan DUO worden studenten in ieder geval in de gelegenheid gesteld omgehoord te worden.Eerder heeft naar aanleiding van motie#2119 al een doorlichting binnen deRijksoverheid plaatsgevonden van onder meer de processen op directediscriminatie. Deze doorlichting heeft ook binnen OCW en DUO plaatsge-vonden. Hiermee is de motie van het lid Ergin20 deels al uitgevoerd.Verder zet DUO stappen met het doorlichten van de processen opindirecte discriminatie. Het is echter veel bewerkelijker om alle processenop indirecte discriminatie door te lichten, omdat daarbij de werking vanbeleid getoetst moet worden op mogelijke onbedoelde effecten. Het(externe) onderzoek naar het controleproces heeft ongeveer een half jaarin beslag genomen om tot deze constatering te kunnen komen op éénspecifiek proces. Dit illustreert dat een volledig uitputtende doorlichtingvan alle processen een langdurig proces van meerdere jaren zoubetreffen. Om die reden wordt op dit moment onderzocht op welkeduurzame en toekomstbestendige wijze processen doorgelicht kunnenworden op indirecte discriminatie.Begin 2025 zal ik uw Kamer informeren over de brede verkenning naar hetstudiefinancieringsbeleid, waarbij onder meer gekeken wordt naar hetverbeteren van de dienstverlening voor studenten. In diezelfde verkenningwordt de Wet studiefinanciering 2000 geëvalueerd op de menselijke maat.Daarmee zal voldaan worden aan de motie van het lid Ergin.21De motie van het lid Soepboer22 verzoekt de regering om bij het vervolg-onderzoek door Algorithm Audit op basis van nieuwe CBS-data ookexpliciet te kijken naar de correlatiecijfers tussen de gebruikte parametersen iemands nationaliteit. Daarnaast verzoekt de motie om in het vervolg-traject ook de gebruikte (statistische) modellen en de bewustheid van dekeuzes voor het gebruik daarvan mee te nemen. Het onderzoek vanAlgorithm Audit verschaft inzicht in de correlatie tussen de gebruikteindicatoren en de migratieachtergrond (niet nationaliteit) van studenten.Hiermee is de motie deels uitgevoerd. Het verzoek voor het vervolgtrajectwordt betrokken bij de doorontwikkeling van het controleproces. Daarbijzullen beoogde parameters voor het nieuwe controleproces getoetstworden op correlatie met migratieachtergrond en een aantal anderekenmerken. Met als doel om bewuste keuzes te kunnen maken voorbepaalde parameters bij het nieuwe controleproces, doordat in beeld iswat de gevolgen daarvan zijn.Verder wordt, in lijn met diezelfde motie, in het herontwerp van hetcontroleproces zorgvuldig afgewogen welke indicatoren gebruikt wordenen op basis waarvan. De motie van de leden Bamenga en Stultiens23verzoekt de regering om het algoritme van DUO om oneigenlijk gebruikvan de uitwonendenbeurs te signaleren periodiek te toetsen op rechtma-tigheid. Deze «algoritme-apk» zal uitgevoerd worden als het nieuwealgoritme bij de controle op de uitwonendenbeurs eenmaal in gebruik is.19Betreft het tweede deel van de motie Marijnissen (Kamerstukken II 2020/21, 35 510, nr. 21) enhet eerste deel van de motie Klaver c.s. (Kamerstukken II 2020/21, 35 510, nr. 16).20Kamerstukken II 2023/24, 24 724, nr. 224.21Kamerstukken II 2023/24, 24 724, nr. 225.22Kamerstukken II 2023/24, 24 724, nr. 237.23Kamerstukken II 2023/24, 24 724, nr. 229.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 24 724, nr. 2439 De motie Beckerman24 verzoekt de regering om ervoor te zorgen dat DUOin het vervolg gebruik maakt van wetenschappelijke algoritmes. Hetproces van de ontwikkeling van een nieuw algoritme voor specifiek decontrole op de uitwonendenbeurs moet nog starten. Om een wetenschap-pelijke basis te garanderen zal een onafhankelijke deskundige partijbetrokken worden bij de toetsing van het algoritme. Verder zullen anderealgoritmes binnen DUO die impact hebben op burgers, los van decontrole op de uitwonendenbeurs, ook getoetst worden op wetenschap-pelijke onderbouwing. Conform de motie van de leden Martens-Americaen Van Zanten25 sluit ik het gebruik van risicogerichte controles niet uit.Risicogericht controleren, waarbij alleen verantwoord onderscheid wordtgemaakt, lijkt op dit moment noodzakelijk om effectief en doelmatig tewerk te kunnen gaan.5. Tot slot Inwoners van Nederland moeten erop kunnen rekenen dat wie je bent nietuitmaakt voor de manier waarop je wordt behandeld, en dat wet- enregelgeving op een betrouwbare manier worden uitgevoerd. Bij hetrisicogerichte controleproces op de uitwonendenbeurs is van eenzorgvuldige en rechtvaardige behandeling richting gecontroleerde(oud-)studenten helaas onvoldoende sprake geweest. De maatregelen diein deze brief worden aangekondigd zijn een rechtvaardig antwoorddaarop, en passen daarnaast bij het herstel van het vertrouwen in deoverheid dat dit kabinet zichzelf ten doel heeft gesteld.Ik ben voornemens uw Kamer in het voorjaar nader te informeren over destand van zaken in dit traject.De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,E.E.W. Bruins24Kamerstukken II 2023/24, 24 724, nr. 231.25Kamerstukken II 2023/24, 24 724, nr. 233.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 24 724, nr. 24310 Beleidskeuzes uitgelegdOnderbouwing doeltreffendheid, doelmatigheid en evaluatie (CW 3.1)Doel(en)OCW is voornemens om alle financiële maatregelen die tussen 2012 enjuni 2023 genomen zijn op grond van de risicogerichte controlewerkwijze,terug te draaien. Dat betekent dat alle boetes en terugvorderingen dietussen 2012 en juni 2023 zijn opgelegd aan studenten die op basis van hetvoormalige selectieproces zijn geselecteerd, door DUO worden terugge-draaid. Studenten die hierdoor de uitwonendenbeurs zijn misgelopenterwijl ze wel ingeschreven zijn gebleven op het adres waar ze gecontro-leerd zijn, krijgen die uitwonendenbeurs alsnog. Met deze maatregel wilOCW herstellen wat fout is gegaan: Uit analyse is namelijk gebleken datde bewijzen die bij de huisbezoeken en buurtonderzoeken zijn verzameldnaar alle waarschijnlijkheid buiten beschouwing moeten worden gelatenomdat in het selectieproces sprake is geweest van indirecte discriminatie,waar geen rechtvaardiging voor bestond. De verwachting is dat deoorspronkelijke besluiten die door DUO zijn genomen om die reden geenstand zullen houden voor de rechter.Daarnaast dient dit ook het doel dat dit kabinet zich heeft gesteld tenaanzien van het plegen van goed bestuur en de ambitie van dit kabinetom het vertrouwen van de burger in de overheid te herstellen.Beleidsinstrument(en)OCW is voornemens alle boetes en terugvorderingen terug te draaien dietussen 2012 en juni 2023 zijn opgelegd aan studenten die op basis van hetvoormalige selectieproces zijn geselecteerd. Deze bedragen zullen in hetdepartementaal jaarverslag OCW als inkomensoverdracht wordenverantwoord op begrotingsartikel 11, Studiefinanciering.Financiële gevolgen voor het RijkDe kosten voor het terugdraaien van alle besluiten naar aanleiding van decontroles op de uitwonendenbeurs vanaf 2012, bedragen ruim€ 47 miljoen. De uitvoeringskosten hiervoor komen daar bovenop. Voorde uitvoeringskosten wordt op dit moment € 14 miljoen gereserveerd. Indekking voor deze gehele hersteloperatie wordt voorzien vanuit demiddelen die op de aanvullende post waren gereserveerd voor deherinvoering van de basisbeurs. Omdat de basisbeurs voor studenten inhet hbo en wo per studiejaar 2023/2024 is ingevoerd, kan uit dezeresterende middelen de benodigde € 61 miljoen hiervoor worden ingezet.Financiële gevolgen voor maatschappelijke sectorenDUO zal alle besluiten in de lopende zaken intrekken, zonder het oordeelvan de rechter af te wachten. Dat betekent dat de opgelegde boetes enterugvorderingen worden beschouwd als onrechtmatig en ambtshalveworden teruggedraaid.Daarnaast zal DUO ook de boetes en terugvorderingen van afgeslotenzaken terugdraaien. Ik kies ervoor om dat proactief te doen, en geenverzoeken om herziening af te wachten, om dezelfde redenen die hiervoorzijn genoemd. Dit besluit heeft betrekking op alle besluiten die tussen2012 en juni 2023 naar aanleiding van het – indirect discriminerende –selectieproces zijn genomen.Bijlage 1:Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 24 724, nr. 24311 In alle gevallen gaat het om besluiten die de overheid heeft genomenrichting studenten. Maatschappelijke organisaties en bedrijven blijvenbuiten deze maatregel.Nagestreefde doeltreffendheidDe maatregel is gericht op iedereen die onderdeel is geweest van derisicogerichte controlewerkwijze en waarbij in het verleden is besloten toteen terugvordering en mogelijk boete.Nagestreefde doelmatigheidDoor ervoor te kiezen om het terugdraaien van afgesloten zaken en hetintrekken van lopende zaken proactief te doen, is de verwachting dat deuitvoering doelmatiger kan plaatsvinden dan in de situatie dat door iederestudent eerst een verzoek om herziening moet worden ingediend.EvaluatieparagraafHet intrekken van de lopende zaken en het terugdraaien van de afgeslotenzaken is een integrale en daarmee eenmalige maatregel.Met betrekking tot een nieuw algoritme voor specifiek de controle op deuitwonendenbeurs geldt dat de ontwikkeling daarvan nog moet starten.Om een wetenschappelijke basis te garanderen zal een onafhankelijkedeskundige partij betrokken worden bij de toetsing van het algoritme.Verder zullen andere algoritmes binnen DUO die impact hebben opburgers, los van de controle op de uitwonendenbeurs, ook getoetstworden op wetenschappelijke onderbouwing.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 24 724, nr. 24312