Toegang tot het recht - diverse onderwerpen

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2025–202629 279Rechtsstaat en RechtsordeNr. 1059 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN JUSTITIE ENVEILIGHEID Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 29 juni 2026Toegang tot het recht en adequate rechtsbescherming zijn belangrijkethema’s die de kern van onze democratische rechtstaat raken. Het kabinetgelooft dat we alleen door mét elkaar de schouders eronder te zettenwezenlijke stappen vooruit kunnen zetten en het vertrouwen van burgersin de overheid weer kunnen laten toenemen. In het coalitieakkoord staatdat in een rechtsstaat een ieder recht heeft op een eerlijk proces en omdaarin te worden bijgestaan door een advocaat. Een belangrijkedoelstelling van dit kabinet is dan ook de versterking van de toegang tothet recht en de versterking van de sociale advocatuur en de verlaging vangriffierechten als onderdeel daarvan. Vanuit die ambitie zet ik mij alsStaatssecretaris van Justitie en Veiligheid in voor de realisatie van dezespeerpunten en daarmee voor het toegankelijk maken en houden van hetrecht voor kwetsbare burgers in Nederland. Ook kijk ik uit naar hetdefinitieve rapport van de kwartiermaker landelijk dekkend netwerksociaaljuridische en financiële hulp. Als extra impuls voor de socialeadvocatuur op de korte termijn stel ik 5 miljoen euro aan incidentelemiddelen beschikbaar voor de uitbreiding van de subsidieregelingberoepsopleiding sociaal advocaten en een innovatiebudget. Dit komtbovenop de door het kabinet gereserveerde structurele middelen voor deversterking van de toegang tot het recht, waarvan de precieze verdelingtijdens Prinsjesdag bekend wordt gemaakt.In deze brief1 informeer ik uw Kamer over een viertal actuele onder-werpen, te weten:–korte termijnmaatregelen sociale advocatuur.–impactvolle zaken waarvoor geen advocaat kan worden gevonden;–afronding van de werkzaamheden van de kwartiermaker Centraalmediatorsregister;1Bij brief van 11 december 2025 heeft mijn ambtsvoorganger uw Kamer geïnformeerd over devoortgang van alle maatregelen en activiteiten die vallen onder de aanpak tot versterkingtoegang tot het recht, Kamerstukken II 2025/26, 29 279, nr. 1004. kst-29279-1059ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2026Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 29 279, nr. 10591 –planevaluatie Wet vereenvoudiging en modernisering bewijsrecht.Kortetermijnmaatregelen sociale advocatuurIn de brief van 24 april jongstleden is uw Kamer geïnformeerd over deuitkomsten van het visietraject voor de toekomst van de socialeadvocatuur.2 Op dit moment werken we samen met partijen uit het veldhard aan de uitwerking van de daarin aangekondigde maatregelen. Deideeën van de Nederlandse orde van advocaten (NOvA) en de VerenigingSociaal Advocatuur Nederland (VSAN), zoals verwoord in hun brief van23 juni jongstleden aan uw Kamer, worden hierin betrokken. Daarnaastmaken de dreigende tekorten in bepaalde regio’s en op bepaalderechtsgebieden dat er op zeer korte termijn actie nodig is. Ik heb daarombinnen de begroting van JenV een bedrag van 5 miljoen euro incidenteelvrijgemaakt om te kunnen investeren in een aantal kortetermijnmaatre-gelen ter versterking van de sociale advocatuur. Daarnaast zijn er vanuitde opgave toegang tot het recht incidentele middelen beschikbaar vooreen subsidieregeling voor student-stagiaires.Uitbreiding subsidieregeling beroepsopleiding sociaal advocatenMet terugwerkende kracht tot 1 mei 2026 is de subsidieregeling beroeps-opleiding sociaal advocaten wederom verlengd waarmee de kosten vande beroepsopleiding advocatuur voor 175 advocaat-stagiairs wordtgedekt. Voor de komende drie jaar zijn de middelen voor jaarlijks 175plekken beschikbaar binnen het rechtsbijstandsbudget. Daarbovenop zalik met een deel van de beschikbare incidentele middelen, circa 3,2 miljoeneuro, voor de komende drie jaar deze subsidieregeling uitbreiden naar 250plekken. Gelet op de belangstelling voor de subsidieregeling in deafgelopen jaren, is het de verwachting dat deze extra plekken wordengevuld. Om het dalend aanbod van sociaal advocaten tegen te gaan is hetvan groot belang om de aanwas van nieuwe advocaten te stimuleren, metname voor rechtsgebieden waar tekorten dreigen. De uitbreiding van desubsidieregeling draagt daaraan bij door de financiële drempel van deberoepsopleiding advocatuur weg te nemen.InnovatiebudgetDe overige incidentele middelen, ongeveer 1,8 miljoen euro, stel ikbeschikbaar voor een innovatiebudget. Onder nog nader uit te werkenvoorwaarden kan een eenmalige bijdrage worden verleend aan initia-tieven die bijdragen aan de toekomst van de sociale advocatuur. In hetbijzonder initiatieven ter versterking van het aanbod in bepaalde regio’sen op bepaalde rechtsgebieden waar tekorten zijn of dreigen te ontstaan.Ik weet dat er vanuit het veld interessante ideeën zijn, bijvoorbeeld eenopleidingskantoor in specifieke regio’s, die een bijdrage kunnen leverenaan de versterking van de sociale advocatuur. Met dit innovatiebudget wilik een financiële impuls geven om dergelijke initiatieven te ontwikkelen.Het betreft een eenmalige bijdrage en is niet bedoeld als structurelefinanciering. In de komende periode worden de voorwaarden voor hetbudget uitgewerkt. Het streven is om dit budget na de zomer 2026beschikbaar te stellen.Subsidieregeling student-stagiairesTijdens gesprekken van de RvR met onderwijsinstellingen, studenten ende sociale advocatuur kwam zowel de behoefte aan studentstages als aaneen vergoeding voor stagebegeleiding naar voren. Daarom maakt de RvR2Kamerstukken II 2025–2026, 31 753, nr. 315.Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 29 279, nr. 10592 een subsidieregeling voor een vergoeding voor student-stages. Er komen10 studenten per universiteit in aanmerking voor negen universiteiten meteen rechtenfaculteit. Ook sociaal advocaten die hun kantoor openstellenvoor een bezoek van een groep studenten komen voor een tegemoet-koming in aanmerking om studenten met het stelsel van gesubsidieerderechtsbijstand kennis te laten maken. Dit sluit aan bij de maatregel voorhet organiseren van «kantoorexperiences» uit het visietraject.De subsidieregeling kan naar verwachting in het najaar van 2026inwerkingtreden. Voor deze subsidieregeling zijn incidentele middelenbeschikbaar vanuit de opgave toegang tot het recht. Het subsidieplafondbedraagt 400.000 euro.Het Kenniscentrum van de RvR zal de regeling monitoren en evalueren.Aanpassing inschrijvingsvoorwaarden RvRUit het rapport Aanbod in beeld blijkt dat er in verschillende regio’s eenlaag aanbod is van advocaten op onder andere het terrein van het sociaalzekerheidsrecht, het arbeidsrecht en huurrecht.3 Zoals is aangekondigd inde brief van 24 april jl. heeft de RvR, in overleg met de NOvA, gewerkt aanhet aanpassen van de inschrijvingsvoorwaarden zodat voorwaardelijkeinschrijving mogelijk wordt voor de rechtsgebieden sociaal zekerheids-recht, huurrecht en arbeidsrecht. Met een voorwaardelijke inschrijvingkunnen advocaten sneller ingeschreven worden voor deze rechtsterreinenen zo eerder zelfstandig toevoegingen aanvragen op deze rechtsterreinen.Daarmee wordt één van de drempels weggenomen voor de instroom vanadvocaten op deze rechtsterreinen. De aanpassing van de inschrijvings-voorwaarden wordt in juli 2026 ingevoerd.Briefadvies samenwerken in het stelsel van rechtsbijstandAanleidingMet deze brief bied ik u het bijgevoegde briefadvies Samenwerken in hetstelsel van rechtsbijstandvan 29 mei 2026 van ABDTOPConsult aan(hierna: het Briefadvies). De aanleiding van het advies was de vraag hoeom te gaan met gevallen waarin sprake is van een verdachte, in hetbijzonder in een impactvolle zaak, die geen advocaat kan vinden omdatdeze zich niet beschikbaar stelt. Daarnaast is ook de bredere problematiekvan het (verplichtend) aanwijzen van advocaten door de rechteraanleiding geweest voor de adviesopdracht. Het gaat dan om lasten diede RvR van de rechter ontvangt op grond van toepasselijke artikelen uithet Wetboek van Strafvordering (Sv). In toenemende mate ontvangt deRvR zogenaamde «open lasten» die onvolledige informatie bevatten,bijvoorbeeld zonder naam van de advocaat. Daarom heeft het Ministerievan Justitie en Veiligheid, samen met de RvR, ABDTOPConsult deopdracht gegeven om een advies uit te brengen.Geconstateerde problemen en aanbevelingenHet advies constateert twee hoofdproblemen:1.er ontbreekt een eenduidige en sluitende werkwijze voor zowelimpactvolle als reguliere zaken waarin een verdachte tijdens hetstrafproces geen advocaat heeft en waarbij de rechter een advocaatnoodzakelijk acht; en2.de terminologie in artikel 40 Sv is verwarrend als gevolg van een alstechnisch bedoelde harmonisatiewijziging in 2017, die onbedoeldruimte heeft gecreëerd voor de interpretatie dat de RvR bevoegd zouzijn advocaten buiten de piketregeling (verplichtend) aan te wijzen.3Kamerstukken II 2025/26, 31 753, nr. 314.Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 29 279, nr. 10593 Het Briefadvies doet verschillende aanbevelingen met betrekking tot hetfunctioneren van het stelsel van gesubsidieerde rechtsbijstand.Twee van de aanbevelingen zien op de samenwerking tussen partijen inhet stelsel van rechtsbijstand:–geadviseerd wordt om een gezamenlijk draaiboek voor impactvolleverdachten en/of zaken vast te stellen, waarbij het Ministerie vanJustitie en Veiligheid een faciliterende stelselverantwoordelijkheidsrolvervult;–het advies beveelt aan om een gezamenlijke werkwijze af te stemmentussen dekens, gerechten en de RvR voor reguliere «open lasten».Ook wordt aanbevolen om, na het doorlopen van het beleidskompas, doormiddel van wetgeving de onduidelijkheid rondom de terminologie inartikel 40 Sv weg te nemen en hiermee de leemte in de wetgeving tevullen waar het gaat om het (verplicht) aanwijzen van een advocaat.Tot slot vraagt het Briefadvies om commitment van de betrokken partijen.Volgens het advies beoogt het stelsel van rechtsbijstand geen resultaats-verplichting, maar wel een inspanningsverplichting van partijen om hetmaximale te doen.VervolgIk ben ABDTOPConsult zeer erkentelijk voor het advies. Ik neem deaanbevelingen dan ook ter harte en geef prioriteit aan de opvolgingdaarvan. Inmiddels hebben de betrokken partijen op 23 juni 2026gezamenlijk het «Draaiboek impactvolle verdachten en/of zaken»vastgesteld. Het draaiboek dient als interne leidraad voor de verschillendebetrokken partijen en beschrijft het proces en de acties zoals weergegevenin de bijlagen van het advies. Het draaiboek biedt een solide basis vooreen goede en duurzame samenwerking in de keten. Met het draaiboek inde hand kunnen partijen elkaar vinden wanneer zich in de praktijk eenimpactvolle zaak en/of verdachte aandient die niet beschikt over toege-voegde rechtsbijstand. Op basis van duidelijke afspraken, die zijngebaseerd op onderlinge coöperatie en vertrouwen, geeft het draaiboekheldere handvatten die in genoemde impactvolle gevallen tot eenwerkbare uitkomst moeten leiden. Daarbij geldt dat elke ketenpartnerhandelt vanuit zijn (toegewezen) rol en verantwoordelijkheid. Afgesprokenis dat het draaiboek in ieder geval jaarlijks wordt geëvalueerd. Mijnministerie neemt als stelselverantwoordelijke een regisserende rol bij hetbeheer en behoud van het draaiboek. Het ministerie heeft echter geen rolin de rechtsbijstandverlening in een concrete casus en heeft dan ook geenrol bij de toepassing van het draaiboek in een concrete casus. Een helderonderscheid van rollen is van groot belang in het kader van de scheidingder machten.De aanbeveling over de afgestemde werkwijze tussen RvR, dekens engerechten wordt in de komende maanden uitgewerkt. Het streven is ombegin september tot een afgestemde werkwijze te komen. Mijn ministerieneemt het voortouw om met de voornoemde partijen tot een werkwijze tekomen. Het is uiteindelijk aan de partijen zelf om de aanpassingen temaken in hun interne werkwijzen.Tot slot start mijn ministerie op korte termijn met een beleidstraject metbetrekking tot de gegeven adviezen over de aanpassing van wetgeving.Dit gebeurt aan de hand van het Beleidskompas. Tijdens het traject zullende verschillende beleidsopties in kaart worden gebracht. Het streven isom uiterlijk begin 2027 tot een voorkeursoptie te komen voor het teTweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 29 279, nr. 10594 voeren beleid. De ketenpartijen worden gedurende dit beleidstraject op dehoogte gehouden van en betrokken bij het proces.Centraal mediatorsregister, afronding werkzaamhedenkwartiermakerDe aangenomen motie Ellian/Knops roept op tot het ontwikkelen van eencentraal mediatorsregister onder een lichte vorm van publiekrechtelijkeregulering.4Om te onderzoeken hoe tot uitvoering van deze motie kan wordengekomen, is een kwartiermaker aangesteld, bijgestaan door eendriekoppige adviescommissie.5Bij brief van 5 juni jongstleden heeft de kwartiermaker mij, mede namensde leden van de adviescommissie, op de hoogte gebracht van hunovertuiging dat de oprichting van een centraal mediatorsregister op ditmoment geen haalbare kaart vormt.De voorwaarden voor een succesvolle realisatie van een centraalmediatorsregister binnen een bestaande zbo ontbreken op dit momentwegens een vermeend gebrek aan draagvlak binnen het mediationveld.6Gelet op deze constatering, doet de kwartiermaker de aanbevelingkwaliteitsnormen/ -eisen voor mediators om tot een bestaand registertoegelaten te worden – in te vullen, te concretiseren en verder teontwikkelen. Hiermee beëindigen de kwartiermaker en de leden van deadviescommissie hun werkzaamheden. U treft de brief in bijlage aan.Het advies met daarin de aanbeveling van de kwartiermaker en zijnadviescommissie vraagt om de nodige urgentie om voortgang te boekenvoor de rechtzoekende burger. Het is daarbij tevens van belang om zospoedig mogelijk tot een wettelijk uniforme kwaliteits-/normenkader tekomen voor mediators om toegelaten te worden tot (bestaande) registerswaarmee deze registers erkend kunnen worden door een (bestaande)organisatie zoals de RvR. Hiermee wordt tevens gezorgd dat de kwaliteits-normen / -eisen – en de facto het speelveld – over alle bestaande registers/ organisaties gelijk zouden worden geschakeld. Het zou dan ook nietmeer uitmaken tot welk register een mediator aansluiting zou zoeken. Ditzou ook toelaten dat de bestaande specialisatie tussen de registers, enbinnen eenzelfde register, behouden kan worden.Hierbij zullen tevens de conclusies van het lopende WODC rapport naar dekwaliteit van mediation, dat naar verwachting binnenkort zal wordenopgeleverd, worden betrokken.Ik ben voornemens om het door de kwartiermaker uitgebrachte adviesinclusief de aanbevolen route in de komende periode nader te verkennenin nauw overleg met de betrokken partijen. Daarbij bezie ik tevens opwelke wijze ik zo goed mogelijk uitvoering kan geven aan de motieEllian/Knops. Ik zal uw kamer over de voortgang hiervan tijdig informerenvoorafgaand aan het commissiedebat Arbitrage, mediation en herstel-recht van 14 oktober aanstaande.Planevaluatie Wet vereenvoudiging en modernisering bewijsrechtVerder bied ik u hierbij de planevaluatie van de Wet vereenvoudiging enmodernisering bewijsrecht aan, die per 1 januari 2025 in werking isgetreden. Deze wet heeft tot doel het voor partijen eenvoudiger te maken4Kamerstukken II 2021/22, 29 279, nr. 724.5Stcrt. 2025, nr. 5264 (Instellingsbesluit) en Stcrt. 2025, nr. 24714 (verlenging instellingsduur)6Beoogd zbo: Nederlands Register Gerechtelijk Deskundigen (NRGD)Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 29 279, nr. 10595 om een juridisch geschil op te lossen. Daartoe versimpelt de wet demogelijkheden voor partijen om voorafgaand en tijdens de procedure aaninformatie en bewijs te komen. Daarnaast verduidelijkt de wet de ruimtedie de rechter heeft om met partijen te spreken over de informatie die inde procedure is ingebracht.De wet bevat een evaluatiebepaling op grond waarvan de wet vijf jaar nade inwerkingtreding wordt geëvalueerd.7Sira Consulting heeft in opdracht van het Wetenschappelijk Onderzoek- enDatacentrum (WODC) een «planevaluatie» uitgevoerd voorafgaand aan dewetsevaluatie. In deze planevaluatie zijn de doelen van de wet en dedaarvoor ingevoerde wetswijzigingen in kaart gebracht en is geïnventari-seerd welke kwalitatieve en kwantitatieve gegevens naar verwachtingnodig zijn voor de wetsevaluatie. Aan de hand daarvan worden concreteaanknopingspunten aangereikt voor de monitoring van de wet tenbehoeve van de uiteindelijke evaluatie.Om tot een goede evaluatie van de wet te komen, heb ik de planevaluatiebesproken met de Raad voor de rechtspraak (Rvdr), de Nederlandse Ordevan Advocaten (NOvA) en de Koninklijke Beroepsvereniging vanGerechtsdeurwaarders (KBvG). De Rvdr gaat onderzoeken welke (nieuwe)informatie uit de systemen van de rechtspraak te halen is die nuttig kanzijn voor de latere wetsevaluatie. De NOvA en de KBvG hebben latenweten de monitoring van de nieuwe wet binnen de beroepsgroep uit tezetten.Tot slotIk zie uit naar de gedachtewisseling met uw Kamer over deze en andereonderwerpen die de toegang tot het recht betreffen tijdens het gelijk-namige commissiedebat van 1 juli aanstaande. zodat we samen verderkunnen bouwen aan toekomstbestendige rechtsbescherming en toegangtot het recht voor elke rechtzoekende in Nederland.De Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid,K.T. van Bruggen7Artikel XIIB van de Wet vereenvoudiging en modernisering bewijsrecht.Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 29 279, nr. 10596 –Briefadvies Samenwerken in het stelsel van rechtsbijstand vanABDTOPConsult–Brief kwartiermaker Centraal Mediatorsregister–WODC Planevaluatie Wet vereenvoudiging en moderniseringbewijsrechtBIJLAGENTweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 29 279, nr. 10597