Opvolging aanbevelingen OVV-rapport Near mid-air collision between F-16 and Tecnam

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2025–202629 665Evaluatie SchipholbeleidNr. 589 BRIEF VAN DE MINISTERS VAN INFRASTRUCTUUR EN WATER-STAAT EN VAN DEFENSIE Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 17 februari 2026De Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) heeft onderzoek gedaan naareen bijna-botsing tussen een F-16 van de Koninklijke Luchtmacht en eenTecnam P-Mentor vliegtuig nabij Elburg op 16 november 2023. Het rapportis op 30 oktober 2025 gepubliceerd en bevat verschillende aanbevelingenaan de Ministers van Defensie en Infrastructuur en Waterstaat.Een OVV-rapport is bedoeld om te leren van incidenten ter preventie. Inbijlage 1 informeren wij u over de wijze waarop aan de aanbevelingenopvolging wordt gegeven. Bijlage 2 geeft een nadere toelichting op enkelegebruikte begrippen.De Minister van Infrastructuur en Waterstaat,R. TiemanDe Minister van Defensie,R.P. Brekelmans kst-29665-589ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2026Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 29 665, nr. 5891 OPVOLGING AANBEVELINGEN OVV-RAPPORTHet OVV-rapport doet een viertal aanbevelingen die hieronder wordengenoemd met daarbij de reactie en opvolging, vanuit het Ministerie vanDefensie en Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW).Aanbevelingen gericht aan de Minister van Defensie:1. Maak een risicobeoordeling van het operationeel gebruik van snellemilitaire vliegtuigen in het Nederlandse luchtruim met betrekking totveilige separatie tussen militair luchtverkeer en de burgerluchtvaart,waaronder general aviation. Neem in deze risicobeoordeling mee deuitzondering van militaire vliegtuigen voor de maximum snelheid van 250knopen, de bezetting en operationele werkwijze van de luchtverkeers-diensten bij MilATCC Schiphol, toekomstige ontwikkelingen wat betrefthet luchtruim en vluchten van en naar militaire oefengebieden. Stel naastde risicobeoordeling proportionele en uitvoerbare risicobeperkendemaatregelen vast en voer deze in.ReactieDe bijna-botsing vond plaats op 16 november 2023 met een in formatievliegende F-16 van het Commando Luchtstrijdkrachten1. Het CommandoLucht- en Ruimtestrijdkrachten (CLRS) vliegt sinds 2026 niet meer metF-16»s, maar met de F-35. De zogenaamde situational awareness2 van devlieger in een F-35 is over het algemeen groter dan in een F-16 vanwegede vele sensoren aan boord.De bijna-botsing vond plaats in luchtruimklasse E waarin gevlogen kanworden onder zowel instrumentvliegvoorschriften als zichtvliegvoor-schriften3. Naar aanleiding van de bijna-botsing heeft het CLRS de kennisover het vliegen in luchtruimklasse E extra bij zijn vliegers onder deaandacht gebracht en wordt het aanbrengen van deze kennis geborgd inde diverse opleidings- en trainingssyllabi.In luchtruimklasse E geldt het principe van see and avoid. Dit betekent hetblijvend naar buiten kijken en het zo nodig aanpassen van de vliegbe-weging. Dit principe geldt voor zowel de burger als militaire luchtvaart.Bovendien blijft het in het luchtruim een samenspel tussen burgerluchtverkeer, militair luchtverkeer en de luchtverkeersleiding.Daarnaast is de situatie in Nederland aan het veranderen. De luchtruim-structuur zal worden gewijzigd vanuit het programma Luchtruim-herziening en in het kader van het Nationale Programma Ruimte voorDefensie (NPRD) komt Lelystad Airport beschikbaar voor gebruik door hetCLRS. Dergelijke wijzigingen vragen ook om een risico-inschatting enindien nodig de daarbij behorende risico verlagende maatregelen. Hetuitvoeren van een risico-inschatting is een onderdeel van het veiligheids-managementsysteem van het CLRS.Het CLRS en het Ministerie van IenW zullen gezamenlijk een risico-assessment doorlopen waarin mogelijke risico’s van het operationelegebruik van militaire hogesnelheidsvliegtuigen in het Nederlandse1Het Commando Luchtstrijdkrachten is met ingang van 1 juli 2025 overgegaan in hetCommando Lucht- en Ruimtestrijdkrachten (CLRS).2Situational awareness is het mentale beeld dat de vlieger vormt over alles wat er rondom en inhet vliegtuig gebeurt. Een hoge situational awareness is cruciaal voor de herkenning van derisico’s tijdens de vlucht en de mogelijkheid hierop te anticiperen.3Zie bijlage 2 voor nadere uitleg luchtruimclassificaties.BIJLAGE 1Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 29 665, nr. 5892 luchtruim – in relatie tot de veilige scheiding tussen militair en burgerluchtverkeer, inclusief de general aviation (kleine luchtvaart) – wordenbekeken. Vervolgens worden, indien het risicoprofiel daartoe aanleidinggeeft, mitigerende maatregelen genomen om het risico te verlagen.Het risico-assessment zal rekening houden met de door de OVV aange-geven aspecten, waaronder de vrijstelling voor militaire jachtvliegtuigenom met maximaal 250 knopen vliegsnelheid te vliegen, en het gebruik vanhet luchtruim door buitenlandse jachtvliegtuigen voor trainingsdoel-einden.Het gebruik van het luchtruim door zowel burger als militair luchtverkeervraagt ook een professionele houding van de general aviation. Vliegershoren goede kennis te hebben van de luchtruimstructuren inclusief dedaarbij behorende regelgeving en de gebieden waar ook militairevliegbewegingen zijn. Het Ministerie van IenW zal aan dit onderwerp extraaandacht besteden bij de jaarlijkse opening van het general aviation-seizoen in het voorjaar en zal daarnaast met de sectorpartijen in gesprekgaan om dit onderwerp bij de vliegclubs en de vliegscholen onder deaandacht te krijgen. Ook zal dit onderwerp worden geagendeerd in deTaskforce Veilig Gebruik Luchtruim.42. Voer een of meerdere maatregelen in ter verbetering van de operati-onele communicatie tussen de luchtverkeersleider en de FISO bij MilATCCvoor betere coördinatie van mogelijke conflicten tussen (snel) militairluchtverkeer en burgerluchtvaart.ReactieDe maatregel(en) ter verbetering van de operationele communicatietussen de luchtverkeersleiding en de Flight Information Service Officer(FISO) van het Militairy air traffic command and control (MilATCC)Schiphol voor betere coördinatie van mogelijke conflicten tussen (snel)militair luchtverkeer en burgerluchtverkeer worden onderzocht. Deresultaten worden verwacht in het tweede kwartaal van 2026.Aanbeveling gericht aan de Minister van Infrastructuur enWaterstaat:3. Evalueer in overleg met de Minister van Defensie hoe de staat voldoetaan de verantwoordelijkheid voor het zorgdragen van veilige separatietussen militair luchtverkeer en burgerluchtvaart (overeenkomstig artikel 2van Verordening (EU) 2018/1139). Ga specifiek in op het risico vanmilitaire jachtvliegtuigen die afwijken van de snelheidsbeperking van 250knopen en het gebruik van het Nederlandse luchtruim door buitenlandsestrijdkrachten voor oefendoeleinden. Stel naast de risicobeoordelingproportionele en uitvoerbare risicobeperkende maatregelen vast en voerdeze in.ReactieDe uitvoering van de bij aanbeveling 1 en 2 genoemde risico-assessment,geeft tevens invulling aan aanbeveling 3, aangezien CLRS en hetMinisterie van IenW samen het risico-assessment gaan doorlopen.4De Taskforce Veilig Gebruik Luchtruim werkt aan het voorkomen van luchtruimschendingen enhet veiliger maken van het Nederlands luchtruim. Deelnemers zijn het Ministerie van IenW,CLRS, ILT Luchtvaartautoriteit, de Militaire Luchtvaart Autoriteit, LuchtverkeersleidingNederland en de general aviation sectorpartijen.Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 29 665, nr. 5893 Met de invulling van aanbeveling 4 (hierna beschreven) wordt geanaly-seerd of nadere maatregelen noodzakelijk zijn om het risico op bijna-botsingen beheersbaar te houden voor de vliegveiligheid. Als naderemaatregelen nodig zijn, wordt dat opgenomen in de Nationale Veiligheids-analyse (NVA) en zal het Nederlands Luchtvaart Veiligheids Programma(NLVP) daarop worden aangepast. Noodzakelijk geachte veiligheids-initiatieven om het risico te mitigeren kunnen opgenomen worden in hetNederlands Actieplan Luchtvaartveiligheid (NALV).Aanbeveling gericht aan de Minister van Infrastructuur enWaterstaat en de Minister van Defensie:4. Stem de classificatie van luchtvaartvoorvallen af en analyseergezamenlijk voorvallen van bijna-botsingen (airproxes) tussen militairluchtverkeer en burgerluchtvaart om daaruit lering te trekken, deingevoerde risicobeperkende maatregelen te monitoren en (bijna-)botsingen in de lucht te voorkomen.ReactieOp 24 april 2025 is een samenwerkingsovereenkomst getekend door deILT-Luchtvaartautoriteit met het Commando Luchtstrijdkrachten, metingang van 1 juli 2025 het CLRS, voor het delen van informatie overmeldingen van incidenten (waaronder bijna-botsingen) tussen militair- enburgerluchtverkeer. Het doel van deze samenwerkingsovereenkomst is deveiligheid van de Nederlandse luchtvaart te verbeteren door ervoor tezorgen dat relevante veiligheidsinformatie met betrekking tot meldingenover de burgerluchtvaart, van belang voor militaire luchtvaart of vanbelang voor de gehele Nederlandse Luchtvaart, wordt uitgewisseld.Het Analysebureau Luchtvaartvoorvallen (ABL), onderdeel van deILT-Luchtvaartautoriteit, analyseert de voorvalmeldingen uit de Neder-landse burgerluchtvaart.5 6 Onderdeel van het verder in te richten procesvan informatiedeling tussen ABL en CLRS is de gezamenlijke analyse vande gemelde incidenten op periodieke basis. De eerste bespreking isgepland in het eerste kwartaal van dit jaar. CLRS sluit ook aan bij ABLoverleggen met vertegenwoordigers van alle luchtruimgebruikers. Hierwordt samen met andere sectorpartijen ingegaan op trends, opvallendeincidenten, getroffen maatregelen en geleerde lessen die door deaanwezige partijen weer gedeeld kunnen worden met hun achterban.Het ABL gebruikt de resultaten van de meldingen en de analyse voor hetperiodiek weergeven van cijfers en trends van verschillende veiligheidsin-dicatoren.7 Deze informatie is van belang voor de Nationale Veiligheids-analyse (NVA) waarin de grootste risico’s zijn beschreven voor hetbeheersen en verder verbeteren van de vliegveiligheid.5Voor de instelling van het ABL werden bijna botsingen tussen burger- en militaire luchtvaar-tuigen onderzocht om de vliegveiligheid te verbeteren door de toenmalige (interdeparte-mentale) Air Traffic Incident Commission (ATIC).6Verordening (EU) nr. 376/2014 inzake het melden, onderzoeken en opvolgen van voorvallen inde burgerluchtvaart.7Het ABL publiceert resultaten op www.ilent.nl in verschillende factsheets en via het Dashboardluchtvaartvoorvallen.Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 29 665, nr. 5894 TOELICHTINGIn deze toelichting wordt uitgelegd: de regels voor luchtruimklasse E, deontheffing voor militaire jachtvliegtuigen voor de maximale vliegsnelheidvan 250 knopen in het Nederlands luchtruim en de werking van hetNederlandse luchtvaartveiligheidssysteem.Luchtruimklasse E (Bron: AIP Netherlands)6 CLASS E- CONTROLLED AIRSPACE 6.1 The provisions of class E airspace are shown below: IFRVFRService providedAir traffic control service;VFR traffic information (asfar as practical).Traffic information (as far aspractical).Separation providedIFR from IFRNot providedVMC minimaNot applicableAt and above FL 1008 km visibility;1.500 m horizontal and300 m (1.000 ft) verticaldistance from cloud.Below FL 1005 km visibility;1.500 m horizontal and300 m (1.000 ft) verticaldistance from cloud.Speed limitation250 KIAS1 below FL 100250 KIAS1 below FL 100Radio communicationcapability requirementYesNo2Continuous two-wayair-ground voice communica-tion requiredYesNo2Flight plan requiredYesNoSubject to an ATC clearanceYesNo1 The speed limitation is not applicable to military jet fighters with a minimum air speed of 250KIAS, provided that the flight visibility is more than 8 km (CTRs exempted).2 Pilots shall maintain continuous air-ground voice communication watch and establish two-waycommunication, as necessary, on the appropriate communication channel in RMZ. Ontheffing militaire jachtvliegtuigen voor 250 knopen maximale vlieg-snelheidIn de «Standardized European Rules of the Air» (SERA)8 welke vantoepassing is op militair «operational air traffic», staat omschreven datluchtvaartuigen goedkeuring kunnen krijgen om af te wijken van demaximale vliegsnelheid van 250 knopen beneden 10.000 voet hoogte9voor technische- of veiligheidsaspecten. Dit heeft te maken met devliegkarakteristieken van het type luchtvaartuig. Illustratief hiervoor is dezogenaamde «airstart-envelop» van eenmotorige vliegtuigen zoals de F-16en F-35 voor een herstart bij motoruitval. Er geldt beneden de 3.000 voethoogte wel een maximale snelheid van 450 knopen.8Verordening (EU) 923/2012, ook wel SERA, die in het Besluit luchtverkeer op militair operationalair traffic (OAT) van toepassing is verklaard. SERA.6001.a.(5).9Op gemiddeld zeeniveau.BIJLAGE 2Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 29 665, nr. 5895 Nederlands luchtvaartveiligheidssysteemTijdens de Nederlandse Veiligheids Analyse (NVA) uitgevoerd in 2021 iseen bijna-botsing als risicoscenario voor luchtruimgebruikers, afhankelijkvan de type operatie (burger, militair of algemeen) naar voren gekomenals een geïdentificeerd gevaar. In dit risicoscenario staat een conflict inhetzelfde luchtruim tussen commercieel vliegverkeer met militaireluchtvaart, kleine luchtvaart en onbemande luchtvaart centraal. Vanwegehet ontbreken van data (meldingen van bijna botsingen tussen burger enmilitaire vliegtuigen) kon de risicoweging van dit scenario niet wordengeduid (kwantitatief en kwalitatief). Dit had tot gevolg dat het risico nietkon worden geprioriteerd binnen de NVA en derhalve niet is opgenomenin het Nederlands Actieplan Luchtvaartveiligheid (NALV).Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 29 665, nr. 5896