Verslag van de commissie voor het onderzoek van de Geloofsbrieven over het verloop van de verkiezingen, de vaststelling van de verkiezingsuitslag en de toelating van de leden

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2023–202435 165VerkiezingenNr. 82 VERSLAG VAN DE COMMISSIE VOOR HET ONDERZOEK VAN DEGELOOFSBRIEVEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 3 juli 2024InleidingOp donderdag 6 juni 2024 vonden in Nederland de Europese Parlements-verkiezingen plaats.Vandaag breng ik namens de commissie voor het onderzoek van deGeloofsbrieven verslag uit over het verloop van de verkiezingen, devaststelling van de verkiezingsuitslag en de toelating van de leden. Dezetaken volgen uit artikel 7.6 van het Reglement van Orde van de TweedeKamer en uit artikel Y 25 Kieswet.De organisatie van de verkiezingen wordt voornamelijk uitgevoerd doorgemeenten. In totaal kon in 9.528 stembureaus worden gestemd. DeKiesraad moet, als Centraal Stembureau, samen met gemeenten zorgenvoor een uitvoerbaar en controleerbaar verkiezingsproces. Het verkie-zingsproces moet eerlijk, transparant en controleerbaar verlopen, envoldoen aan de waarborgen van onder meer toegankelijkheid,stemgeheim en stemvrijheid. Al diegenen die hebben meegeholpen aanhet organiseren van deze Europese Parlementsverkiezingen verdienenniet anders dan lof en complimenten. Veel dank namens de commissie,maar ik denk dat ik die dank ook namens de gehele Kamer maguitspreken.Om als commissie verslag te kunnen uitbrengen over het verloop van deverkiezingen en de vaststelling van de verkiezingsuitslag worden deprocessen-verbaal van alle stembureaus gecontroleerd. Deze controle isop vrijdag 21 juni jongstleden uitgevoerd door tientallen medewerkersvan de Tweede Kamer in de Statenpassage. Ook hen zijn wij veel dankverschuldigd: in één dag zijn alle processen-verbaal gecontroleerd.Tijdens deze verkiezingen vond er ook een experiment plaats: in vijfgemeenten werd er namelijk geëxperimenteerd met een kleinerstembiljet. Dit stembiljet bevat op de bovenste helft de logo’s en namen kst-35165-82ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2024Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 165, nr. 821 van de partijen en op de onderste helft de nummers van de kandidaten. Erstaan dus geen namen van kandidaten meer op het stembiljet, waardoordit stembiljet veel kleiner is dan het normale stembiljet. In elk stemhokjein deze vijf gemeenten lag een overzicht van alle namen van kandidatenper partij, zodat kiezers konden nagaan welk nummer correspondeert metde kandidaat waarop ze wilden stemmen. De commissie heeft metwerkbezoeken en bij de controle van de processen-verbaal specifiekgekeken naar hoe de stemming en de telling in deze vijf experimentge-meenten is verlopen.Als commissie hebben we daarnaast kennisgenomen van de bericht-geving over mogelijke buitenlandse inmenging en ongewenstebeïnvloeding van de Europese Parlementsverkiezingen. De Kamer heefthier meerdere malen over gedebatteerd voorafgaand aan de verkiezingen.Naar aanleiding hiervan heeft de Kamervoorzitter middels een brief aande voorzitter van het Europees Parlement de zorgen overgebracht over deintegriteit van de Europese Parlementsverkiezingen. De commissie deeltnatuurlijk deze zorgen. Het onderzoek van deze commissie beperkt zichechter tot het uitbrengen van een verslag over het verloop van deverkiezingen, de vaststelling van de verkiezingsuitslag, en de toelating vande leden. Hiertoe onderzoekt de commissie dus de processen-verbaal vanalle stembureaus en controleert het de geloofsbrieven van de gekozenen.Het onderzoek van de geloofsbrieven beperkt zich tot de vraag of degekozenen aan de wettelijke vereisten voor het lidmaatschap van hetEuropees Parlement voldoen volgend artikel Y 4 Kieswet en geen met datlidmaatschap onverenigbare betrekking vervullen op grond van artikel 2van de Wet Incompatibiliteiten Staten-Generaal en Europees Parlement.Het verloop van de verkiezingen en de vaststelling van deverkiezingsuitslagWerkbezoeken aan stembureausAls voorbereiding op haar taken heeft de commissie een aantal werkbe-zoeken afgelegd. De commissie is op de avond van de verkiezingsdag, opdonderdag 6 juni jongstleden, bij een aantal stembureaus gaan kijken omkennis te kunnen nemen van het telproces, de organisatie daarvan en deingebouwde controles. De commissie is op bezoek geweest bij gemeentenwaar het normale stembiljet werd gebruikt, alsmede bij een gemeentewaar werd geëxperimenteerd met het kleiner stembiljet. Daarnaast is decommissie ook op bezoek geweest bij de centrale stemopneming in tweegemeenten op vrijdag 7 juni jongstleden. Het was indrukwekkend om tezien hoe er met vele vrijwilligers en medewerkers van gemeenten op eengestructureerde manier werd geteld. Het verkiezingsproces is transparanten controleerbaar. In het telproces zitten meerdere waarborgen en er isaltijd een controle.Onregelmatigheden / bijzonderhedenDe commissie heeft bij de controle van de processen-verbaal onderandere gekeken naar de onregelmatigheden en bijzonderheden die zijngenoteerd en naar de bezwaren van kiezers. Hieruit zijn de volgendeobservaties naar voren gekomen:–De toegankelijkheid van stembureaus zorgt nog steeds voor proble-men en bezwaren van kiezers, met name als het gaat om de toeganke-lijkheid voor rolstoelen en scootmobiels. Dit is een terugkerendprobleem.–De vindbaarheid en bereikbaarheid van stembureaus is ook een vaakteruggevonden klacht van kiezers.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 165, nr. 822 –Er waren bezwaren van kiezers over de verlichting in het stemhok:deze werd vaak als te zwak ervaren.–Kiezers klaagden over het gebrek aan privacy in het stemhok. Eenaantal kiezers gaven aan dat andere mensen makkelijk konden zien watze stemden. Zo werd bijvoorbeeld als reden aangegeven dat destembureauleden recht tegenover de stemhokjes zaten en kiezers dushet idee hadden dat de stembureauleden konden zien wat ze stemden.–Voor veel kiezers blijft het onduidelijk dat met een stempas niet in eenandere gemeente kan worden gestemd en dat daarvoor een kiezerspasmoet worden aangevraagd.–Stembureauleden moesten vaak constateren dat volmachten nietcorrect waren ingevuld.–Tot slot waren er ook kiezers die bij het stembureau hebben geklaagdover het niet ontvangen van hun stempas.De commissie heeft ook bijzonderheden van andere aard geconstateerd,die zij de Kamer niet wil onthouden:–In een stembureau heeft een kiezer bezwaar gemaakt ten aanzien vanhet ontbreken van stempotloden voor linkshandigen.–Een kiezer heeft naast het stembiljet ook het rijbewijs in de stembusgedaan.–In een stembureau moest heel snel een voorzitterswissel plaatsvindenin verband met de bevalling van de vrouw van de eerste voorzitter.–Op een proces-verbaal van een stembureau was het volgendegenoteerd: «tot nu toe twee keer een mus binnen gevlogen. Na enigetijd weer naar buiten gevlogen.»Experiment met het kleiner stembiljetZoals gezegd werd er in vijf gemeenten geëxperimenteerd met een kleinerstembiljet. Tijdens de werkbezoeken van de commissie in een van deexperimentgemeenten werd direct duidelijk dat er veel enthousiasme isover dit kleiner stembiljet. Het tellen van de stemmen is gemakkelijker engaat veel sneller. Zo zijn tellers niet eerst heel lang bezig met hetuitvouwen van een enorm biljet en kunnen ze in één oogopslag zien opwelke lijst en op welke kandidaat is gestemd. De tellers konden daardoorin alle rust en zonder tijdsdruk de telling uitvoeren, waardoor ook de kansop telfouten veel kleiner lijkt. De boodschap van één gemeente was zelfs:«na deze ervaring, willen we niet meer terug naar dat enorme stembiljet».Ook de eerste reacties van kiezers zijn positief: zij vinden het kleinerstembiljet overzichtelijk en handig. Een punt van aandacht hierbij is welhet percentage ongeldige stemmen. In alle gemeenten met het normalestembiljet was gemiddeld 0,18 procent van de stemmen ongeldig. In devijf experimentgemeenten was echter gemiddeld 0,77 procent van destemmen ongeldig. Dat is dus ruim vier keer zoveel. De twee meestvoorkomende ongeldige stemmen bij het kleiner stembiljet lijken te zijn:–Kiezer heeft een hoger kandidaatnummer ingekleurd dan het aantalkandidaten dat de partij heeft;–Kiezer heeft alleen een stemvakje voor een kandidaatnummeringekleurd.Als een kiezer alleen een stemvakje voor een partij had ingekleurd en nietook nog het stemvakje voor een kandidaatnummer dan werd deze stemals geldig bestempeld en ging deze stem naar kandidaat 1 van die partij.Bij de besluitvorming over het experiment is het risico van meerongeldige stemmen wel nadrukkelijk meegewogen in de Kamer. Het isdus van belang om ook in de evaluatie goed te kijken naar de redenen vanongeldigheid. Het ministerie en de Kiesraad gaan het experiment zeernauwkeurig evalueren. Deze evaluatie zal naar verwachting zo spoedigTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 165, nr. 823 mogelijk na het zomerreces naar de Kamer worden gestuurd. Veelgemeenten hebben aangegeven dat ze gebaat zijn bij een spoedige maarvooral duidelijke uitspraak van de Kamer over het vervolg. Zo moeten erveel voorbereidingen worden getroffen door gemeenten indien er wordtbesloten om het kleiner stembiljet landelijk in te voeren voor de eerstvol-gende reguliere verkiezingen: de gemeenteraadsverkiezingen in maart2026.Daarom beveelt de commissie de Kamer aan de evaluatie van hetexperiment met het kleiner stembiljet zeer zorgvuldig te behandelen in hetnajaar van 2024.De toelating van de ledenDe commissie voor het onderzoek van de Geloofsbrieven beoordeelt of dedoor de Kiesraad benoemde personen namens Nederland als lid van hetEuropees Parlement kunnen worden toegelaten. Ten behoeve hiervanonderzoekt de commissie de geloofsbrieven. De geloofsbrieven zijn dedocumenten waarmee wordt aangetoond dat een gekozene voldoet aanalle eisen van het lidmaatschap van het Europees Parlement. De geloofs-brieven bestaan uit:(1)de schriftelijke kennisgeving van de voorzitter van de Kiesraad, waarbijaan de gekozene mededeling wordt gedaan van zijn benoeming opgrond van de verkiezingsuitslag;(2)de schriftelijke mededeling van de benoemdverklaarde aan de TweedeKamer dat de benoeming wordt aanvaard;(3)een gewaarmerkt afschrift van een uittreksel uit de gemeentelijkebevolkingsadministratie waaruit blijkt dat de betrokkene de vereisteleeftijd heeft bereikt, de Nederlandse nationaliteit bezit en niet uit hetkiesrecht is ontzet (in het geval van Europese Parlementsverkiezingenmogen in Nederland wonende niet-Nederlanders die onderdaan zijnvan andere lidstaten van de Europese Unie voor Nederland lid zijn vanhet Europees Parlement, mits zij in het Europese deel van hetKoninkrijk Nederland wonen, de leeftijd van 18 jaar hebben bereikt enniet zijn uitgesloten van het recht om gekozen te worden, in Neder-land, noch in de lidstaat waarvan zij onderdaan zijn.);(4)een persoonlijk ondertekende verklaring over alle openbare betrekkin-gen die de benoemde bekleedt en geen functies te vervullen dieonverenigbaar zijn met het lidmaatschap van het Europees Parlement.Bij de verklaring over alle openbare betrekkingen is gekeken naar artikel 2van de Wet incompatibiliteiten Staten-Generaal en Europees Parlement.Voor alle door de Kiesraad 31 benoemden die de benoeming hebbenaanvaard heeft de commissie vastgesteld dat zij als lid kunnen wordentoegelaten tot het Europees Parlement. Tot slot komt de commissie voorhet onderzoek voor de Geloofsbrieven tot de conclusie dat de EuropeseParlementsverkiezingen op 6 juni 2024 eerlijk, transparant en contro-leerbaar zijn verlopen. Ook voldoen deze Europese Parlementsverkie-zingen aan de waarborgen van toegankelijkheid, stemgeheim enstemvrijheid. De commissie stelt daarom voor de volgende leden als lidvan het Europees Parlement toe te laten:1M. Azmani te ‘s-Gravenhage2J.N. Baljeu te Rotterdam3T.B.W. Berendsen te Breda4B.G.P. van den Berg te Beverwijk5R.M. Blom te Rhoon6A. van Brug te ‘s-Gravenhage7M. Chahim te Helmond8C. Cordeiro Vieira te Hilversum9A. Diepeveen te OpheusdenTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 165, nr. 824 10M. Ehlers te Overijse (België)11B. Eickhout te Utrecht12R. Garcia Hermida-van der Walle te Gorredijk13G.M. Gerbrandij te ’s-Gravenhage14H.G.P. Gotink te Brussel (België)15B. Groothuis te Voorburg16A.A.H. Hazekamp te Etterbeek (België)17A.S. Kruis te ’s-Gravenhage18I. ter Laak te Zoetermeer19R.J.A. van Lanschot te Amsterdam20J.J.J. van Leeuwen te Dalfsen21J.J.M. Lenaers te Stramproy22M.E. Maij te ’s-Gravenhage23M.J.A. Reuten te Zaandam24H.J.A. Ruissen te Krimpen aan den IJssel25S. Smit te Goor26K. van Sparrentak te Rotterdam27T.S.M. Stöteler te Almelo28M.H.A. Strik te Dodewaard29A.B.R. Strolenberg te Rotterdam30L.I. Wolters te Brussel (België)31A.J. Zijlstra te RidderkerkDe voorzitter van de commissie,EllianDe griffier van de commissie,KlingTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 165, nr. 825