22e voortgangsrapportage ERTMS

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2024–202533 652Spoorbeveiligingssysteem European Rail TrafficManagement System (ERTMS)Nr. 106 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN INFRASTRUCTUUR ENWATERSTAAT Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 3 april 2025Bijgaand bied ik u de 22e voortgangsrapportage van het programmaERTMS aan, die gaat over de tweede helft van 2024. Ook is het accoun-tantsrapport van de Auditdienst Rijk (ADR) toegevoegd. Het programmaheeft een positieve controleverklaring ontvangen over 2024. Ik dank deADR voor de controle en neem de gedane aanbevelingen ter harte.In maart 2025 is tranche 1 vastgesteld, onder voorbehoud van devoorjaarsbesluitvorming 2025, waarmee de eerste stappen van de uitrolnu bekend zijn. Hiermee krijgt de lerende aanpak, waar nu 1,5 jaar hardaan gewerkt is, vaste vorm. Deze eerste tranche bestaat onder meer uitdrie baanvakken – met daarbij twee proefbaanvakken – waar de uitrol vanERTMS van start zal gaan. Tegelijk wordt doorgewerkt aan diverseprojectonderdelen die reeds waren opgestart. Helaas is op een aantal vandeze projectonderdelen sprake van kostenstijgingen. Hoewel dit niet hetgewenste beeld is, past het wel in deze fase van het programma vannadere detaillering en heroverweging.In deze brief wordt eerst stilgestaan bij enkele actuele ontwikkelingen.Daarna wordt ingegaan op de eerste tranche, de stand van zaken van debijstelling van de aanpak en de beheersing. Ook is er aandacht voorenkele moties en toezeggingen. Tenslotte is er een blik vooruit op dekomende periode.Actuele ontwikkelingenNaast de herijking gaat het lopende werk door, waarin enkele mooiemijlpalen zijn bereikt. In oktober 2024 is ook op de Hanzelijn (Lelystad-Zwolle) gestart met ervaringsrijden. De testen op de hiervoor aangepastebaanvakken Amsterdam-Utrecht en de Hanzelijn zijn positief afgerond. Eris daarom gestart met het uitdelen van de fysieke sleutels aan 400 kst-33652-106ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2025Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 652, nr. 1061 ERTMS-bevoegde HSL-machinisten, die nodig zijn om de trein (de SNG)van ATB-only in ERTMS-stand te kunnen zetten. Elke week komen ertientallen reizigerstreinen bij die onder ERTMS gereden worden. Zo wordter steeds meer ervaring opgedaan met het rijden onder ERTMS.Daarnaast heeft ProRail in november 2024 de realisatie van ERTMS tussenKijfhoek en de Belgische grens gegund. De bouwwerkzaamheden op hetruim vijftig kilometer tellende traject tussen Kijfhoek en de Belgischegrens gaan naar verwachting eind 2025 van start.Op het baanvak Kijfhoek-Belgische grens rijden veel spoorgoederenver-voerders. Wanneer de uitrol op dit baanvak is voltooid kan hier alleen metvoertuigen gereden worden die uitgerust zijn met de juiste versie vanERTMS. Om die reden is een subsidieregeling opgezet voor de spoorgoe-derenvervoerders, ten behoeve van de ombouw van locomotieven. DeKamervragen ten aanzien van deze regeling zijn in maart 2025 beant-woord.1 Ook heeft de programmadirectie ERTMS met een marktonderzoeklaten onderzoeken of er voldoende goederenlocomotieven met baseline 3beschikbaar zijn bij de indienststelling. Het onderzoeksrapport is bij dezebrief gevoegd (bijlage 3).Dit onderzoek laat zien dat er naar verwachting in de markt voldoendevoor Nederland geschikte goederenlocomotieven met baseline 3 zullenzijn. Deze locomotieven zijn in meerdere landen inzetbaar, waarbijmarktwerking uiteindelijk bepaalt waar deze locomotieven wordeningezet. De tijdige beschikbaarheid van de locomotieven met ERTMS blijftechter een uitdaging volgens de onderzoekers. Dit komt door continuedoorontwikkeling van de specificaties van ERTMS en FRMCS, hetcomplexe en tijdrovende inbouwen en laten goedkeuren van ERTMS invoertuigen, de beperkte markt aan leveranciers en capaciteitsbeperkingenbij betrokken partijen. Om deze uitdagingen aan te pakken, bevat hetonderzoeksrapport aanbevelingen omtrent gerichte steun aan de sectoren het stroomlijnen van goedkeuringsprocessen. Deze aanbevelingenpassen binnen de huidige aanpak van IenW.Update herijkingDe essentie van de herijking is het ontwikkelen van een stapsgewijzeaanpak (in tranches). Zo ontstaat een beheersbaar en maakbaar plan meteen lerende aanpak, waarmee kan worden ingespeeld op ontwikkelingen.Naast het bijstellen van de aanpak wordt ook gewerkt aan de herinrichtingvan de governance, naar aanleiding van de al opgedane ervaringen enaanbevelingen uit de second opinion.2Zoals hiervoor al vermeld, is een belangrijke stap gezet met hetvaststellen van tranche 1. Deze richt zich op het ontwikkelen en werkendkrijgen van het vervoersysteem met ERTMS-level 2-only op een druk, metgemengd vervoer bereden baanvak. In de eerste tranche wordt hetcentrale beveiligingssysteem van ERTMS ontwikkeld. Daarnaast zijn eraanpassingen van de computersystemen en de beveiliging daarvan. Ookde treinen worden klaargemaakt voor rijden op ERTMS, inclusief hetopleiden van de gebruikers. De scope van tranche 1 zal ook de aanleg vanERTMS op de Noordelijke lijnen, de Zeeuwse Lijn en Kijfhoek –Roosendaal – Belgische grens omvatten, inclusief de verwijdering vanseinen en het ATB-systeem. Het vaststellen van de scope van tranche 1 isnog onder voorbehoud van de voorjaarsbesluitvorming.1Kamerstukken II, 2024/25, 33 652, nr. 1042Kamerstukken II, 2023/24, 33 652, nr. 90Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 652, nr. 1062 Moties en toezeggingenEr is vanuit de Kamer tijdens het Commissiedebat Spoorveiligheid enERTMS van 11 december jl. aandacht gevraagd voor de impact van hetproefbaanvak op de Zeeuwse Lijn op de Zeeuwse reizigers. Ter uitvoeringvan de motie Boutkan en Heutink3 is een analyse van eensporig testen alsbijlage 2 bij deze voortgangsrapportage gevoegd. Deze analyse laat ziendat er grote, nadelige effecten zijn wanneer op slechts een van de tweesporen van de Zeeuwse lijn getest en beproefd wordt. Daarom is gekozenvoor de test op beide sporen. Daarnaast wordt er, conform de motie DeHoop en Stoffer,4 gekeken hoe we de impact van het proefbaanvak op deZeeuwse reizigers zo beperkt mogelijk kunnen houden. In de afgelopenperiode heeft de programmadirectie ERTMS met Zeeuwse partijen (zoalsregionale overheden, onderwijsinstellingen, bedrijven en reizigersorgani-saties) gesproken om hun wensen en zorgen te inventariseren. De inbrengwordt bekeken in de nadere uitwerking van het testen en beproeven maarook het inrichten van zaken als vervangend vervoer in de komende jaren.Bij de uitrol van ERTMS onderscheiden we de begrippen «baselines»,«versies» en «levels». Conform de toezegging meer duidelijkheid aan deKamer te verschaffen over deze begrippen en de impact ervan, wordt ergewerkt aan een memo met een toelichting op ERTMS-versies, -baselinesen -levels.5 Met de vaststelling van de nieuwe Europese verordeningen(TSI’s6) in 2023 werd duidelijk dat een nieuwere versie van ERTMS(baseline 4) verplicht wordt om treinen en infrastructuur in dienst temogen stellen. De komende periode wordt bekeken wat deze wijzigingbetekent voor de uitrol in Nederland.BeheersingDe ADR heeft een controle uitgevoerd naar de financiën in de voortgangs-rapportage en een onderzoek naar onder meer de beheersing. De ADRdoet enkele aanbevelingen die betrekking hebben op de ramingsme-thodiek, het risicomanagementplan en het kwaliteitsmanagementplan. Ikneem de vervolgstappen van de Auditdienst Rijk voor continue verbe-tering ter harte. Het rapport is bijgevoegd als bijlage 4.De CIO en ECF constateren dat de aanpak in tranches ten goede komt aande beheersing en adaptiviteit van het programma. Ze zien dat er steedsmeer integraal en in samenhang naar de opgave en bijbehorende issueswordt gekeken. Om tot dit integrale vervoerssysteem te komen, adviserenze om de beheersingsaspecten (planning, financiën, etc.) integraal vorm tegeven en de positie van de programmadirectie ERTMS verder teversterken. In dit kader raden ze aan om in te zetten op standaardisering,uitfasering van oude systemen en regie op toekomstige ontwikkelingen. Ikdank de CIO en ECF voor hun aanbevelingen, die meegenomen worden inhet verder vormgeven van de aanpak en governance van de uitrol.De ontwikkelingen rondom de diverse programmaonderdelen binnentranche 1 zijn geactualiseerd. Het aanscherpen van de beheersing en hetherijken van het plan leidt uiteindelijk tot een betere en goedkopereuitvoering. Op de korte termijn betekenen de verbeteringen en aanscher-pingen wel een verhoging van de voorziene kosten. Dit leidt in dezevoortgangsrapportage tot een verhoging van de prognose met € 161 mln.De ontwikkeling van de prognose past niet alleen bij de fase waarin het3Kamerstukken II, 2024/25, 33 652, nr. 1004Kamerstukken II, 2024/25, 33 652, nr. 1035Kamerstukken II, 2024/25, 29 893, nr. 2716Technische Specificatie voor InteroperabiliteitTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 652, nr. 1063 programma zich bevindt, maar komt ook voort uit de erfenis van de oudeaanpak en investeren in de meer robuuste nieuwe aanpak. De hogerekosten worden met name veroorzaakt door de aanpassing van deinfrastructuur en systemen en een langere uitrolperiode, die doorwerkt inde algemene kosten en het beheer en onderhoud. De verwachte dekkingneemt ook toe met onder meer de jaarlijkse indexering (IBOI), waardoorde huidige budgetspanning per saldo oploopt met € 76 mln. naar € 1.078mln. Dit betreft de budgetspanning op de volledige programmascope vande Programmabeslissing uit 2019.Het beeld op dit moment is dat bij tranche 1 ten opzichte van de Program-mabeslissing 2019 bepaalde scopeonderdelen doorschuiven naar lateretranches, waarmee de spanning voor de eerste tranche zal afnemenomdat maatregelen nog niet worden uitgevoerd. Tegelijk is voorzien omtwee andere (proef)baanvakken (de Noordelijke Lijnen en de ZeeuwseLijn) toe te voegen aan de scope van tranche 1. Deze scopewijzigingenhebben ook zijn weerslag op de budgetspanning op het programma.Onderdeel van de financiële herijking van het programma is daarom ookhet terugbrengen van deze spanning tot een beheersbaar niveau.Voor de budgettaire gevolgen van de vaststelling van tranche 1 en deeffecten op de verdere landelijke uitrol wordt daarom verwezen naar deVoorjaarsnota 2025. Bij de 23e voortgangsrapportage ERTMS wordentevens de budgettaire gevolgen van tranche 1 toegelicht.Er wordt nagedacht over hoe de uitrol van ERTMS anders kan. Op kortetermijn zal dit voor tranche 1 niet direct effect hebben, maar op de langeretermijn heeft dit mogelijk een grotere impact. Zoals eerder toegezegd aanhet lid Veltman7 is er nadrukkelijk aandacht voor hoe de uitrol van ERTMSefficiënter, sneller en dus goedkoper kan. Op dit moment werkt deprogrammadirectie ERTMS met alle partijen in de spoorsector aan deinvulling van tranche 2. De Kamer zal tijdig geïnformeerd worden via dehalfjaarlijkse voortgangsrapportages over de voorbereiding van volgendetranches.Ten slotteMet de uitrol van ERTMS worden de eerste stappen gezet om van eendeels nog analoog spoor over te gaan naar een digitaal systeem. De uitrolwordt zo vormgegeven dat er een robuuste aanpak ontstaat, waarbijgeleerd kan worden van de stappen en waar nodig bijsturing te geven is.Het is daarom een mooie mijlpaal dat tranche 1 nu is vastgesteld en datdaarmee duidelijk is wat het plan voor de komende jaren is. De digitali-sering van het spoor is een uitdagende opgave, die de komende jaren veelvan de spoorsector zal blijven vragen. De Kamer wordt via de halfjaar-lijkse voortgangsrapportages op de hoogte gehouden van deontwikkelingen.De Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat,Ch.A. Jansen7Kamerstukken II, 2024/25, 29 893, nr. 271Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 652, nr. 1064