23e voortgangsrapportage ERTMS

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2025–202633 652Spoorbeveiligingssysteem European Rail TrafficManagement System (ERTMS)Nr. 108 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN INFRASTRUCTUUR ENWATERSTAAT Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 29 september 2025Bijgaand vindt u de 23e voortgangsrapportage van het programmaERTMS, die gaat over de eerste helft van 2025. Het programma werkt aande vervanging van de treinbeveiliging van het Nederlands spoor. MetERTMS (European Rail Traffic Management System) wordt een belangrijkebasis gelegd voor verdere digitalisering van het spoor en naar eeninteroperabel Europees spoornetwerk.Dit vraagt veel van de sector: treinen en infrastructuur moeten wordenomgebouwd, systemen worden aangepast en personeel wordt opgeleid,maar bovenal moet er anders worden gewerkt. Digitale systemen blijvenzich ontwikkelen en daarom zet het programma in op een lerende aanpak.Dit is onder meer vertaald in een stapsgewijze aanpak door te werken intranches. Begin dit jaar is tranche 1 vastgesteld waarmee we perindienststelling groeien in complexiteit. Er wordt gestart met het eersteproefbaanvak Harlingen Haven–Leeuwarden. Hierna volgt het tweedeproefbaanvak op de Zeeuwse lijn en uiteindelijk wordt de eerste trancheafgesloten met het complexe baanvak Kijfhoek–Belgische grens. Onder-tussen analyseert de sector welke onderdelen van de landelijke uitrol hetbeste in een volgende tranche kunnen worden opgenomen. Zo werkt hetprogramma aan de implementatie ERTMS in Nederland.Deze brief is opgebouwd uit drie delen en gaat eerst in op de actueleontwikkelingen van het programma het afgelopen halfjaar, met name intranche 1. Daarna wordt ingegaan op de beheersing en de verderedoorontwikkeling van het programma. Tenslotte wordt de landelijke uitrolvan ERTMS behandeld. kst-33652-108ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2025Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 33 652, nr. 1081 Actuele ontwikkelingen en de realisatie van tranche 1Op 9 juli is de uitrol van ERTMS op de eerste twee Noordelijke lijnen,waaronder het eerste proefbaanvak, succesvol aanbesteed. Hiermee is ereen grote stap gezet richting de realisatie van het eerste ERTMS-baanvakin het programma. Ondertussen wordt doorgewerkt binnen de anderedeelprojecten. Zo zijn treinen met nieuwe ERTMS-systemen getest op hetspoor in Nederland en worden machinisten opgeleid.Zoals aangekondigd in de 19e voortgangsrapportage1 is een externeadviesraad ingesteld om het programma kritisch te bevragen met een blikvan buiten. Hiermee wordt een vervolg gegeven aan de Second Opinioncommissie uit 2022. Op 29 augustus is de Adviesraad ERTMS endigitalisering spoor van start gegaan, met als voorzitter Bruno Bruins. DeAdviesraad bestaat uit specialisten op gebied van spoor, ICT, bestuur encommunicatie.De belangrijkste risico’s voor de voortgang van het programma wordenop dit moment zichtbaar binnen de ontwikkeling van systemen. Enerzijdsverschuift de planning van de ontwikkeling van het Central Safety System(CSS). Dit is het hart van de treinbeveiliging waar informatie van detreinen en mogelijkheden op de baan bij elkaar worden gebracht. Ondermeer de verwerking van nieuwe eisen vanuit Europese regelgeving leidttot aanvullende ontwikkelingswerkzaamheden. Anderzijds blijkt deontwikkeling van STM ATB NG bij de ombouw van treinen van Arrivategen te vallen. Deze vertaalmodule moet zorgen dat treinen met ERTMSstraks ook nog met de bestaande beveiliging (ATB NG) om kunnen gaan.De effecten hiervan zijn in de rapportage terug te zien in de planning ende kosten. Het programma werkt met de betrokkenen aan oplossingen,mitigerende maatregelen en zo nodig de voorbereiding van een alterna-tieve uitrol.De ombouw van materieel naar ERTMS omvat niet alleen reizigerstreinenen goederentreinen. Ook werktreinen van de railinfravervoerders moetenworden omgebouwd naar ERTMS, om het spoor te kunnen blijvenonderhouden. Deze zogenaamde Gele Vloot is een nichemarkt en kentbijzondere karakteristieken. Zo zijn er unieke machines die in de praktijkalleen voor ProRail worden ingezet. Maatwerk is nodig om het spooronderhoudbaar te houden en de transitie naar ERTMS en bijvoorbeeldZero Emissie haalbaar te maken. IenW en RVO werken hiervoor met desector aan een specifieke subsidieregeling.Beheersing en doorontwikkeling van het programmaHet beheersen van de projectenportefeuille heeft bij IenW nadrukkelijk deaandacht. Te vaak lopen kosten op, terwijl de ruimte om tegenvallers op tevangen binnen het Mobiliteitsfonds er simpelweg niet meer is. De herijkteaanpak van ERTMS, die de afgelopen twee jaar is ingezet, past bij eenverbeterde beheersing. Het programma wordt uitgevoerd in kleine enbeter beheersbare stappen. Daarnaast worden tranches vastgesteld om descope stabiel te houden en ontwikkelingen gefaseerd te integreren. Indeze rapportage is tranche 1 financieel verwerkt, behoudens de financiëleimpact van de nieuwe planning. Ook is een eerste beeld van de planningte zien, maar nog zonder bandbreedtes.Voor het actuele beeld van de planning zijn de belangrijkste afhankelijk-heden van het deelprojecten en migratiestappen opnieuw in kaartgebracht. Bij knelpunten zijn alternatieve scenario’s ontwikkeld en deels1Kamerstuk 33 652, nr. 190Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 33 652, nr. 1082 geïmplementeerd. Bijvoorbeeld het faseren van de levering van het CSS,zodat met een eenvoudigere versie al eerder gewerkt kan worden. Incombinatie met een behoedzamere indienststelling met meer testperiodesresulteert dit in een nieuwe planning met een verschuiving van bijvoor-beeld Kijfhoek-Belgische grens. De huidige rapportage betreft alleenactuele standen. In de volgende rapportage volgt de laatste stap enworden bandbreedtes op basis van de risico’s verwerkt in de tranche 1planning. Ook onderzoeken sectorpartijen in deze periode de impact vanplannings-effecten op andere deelprojecten om tot een echt geïntegreerdeplanning te komen.In deze rapportage is voor het eerst tranche 1 financieel zichtbaargemaakt, nadat verwerking van de begrotingsmutaties bij deVoorjaarsnota 2025 hebben plaatsgevonden. Dit maakt een vergelijkingmet de budgetspanning in de vorige rapportage moeilijk, waar nog naarde hele programmascope gekeken werd. Een deel van die scope(baanvakken en materieel) is doorgeschoven naar de latere uitrol, terwijlhier niet direct budget voor beschikbaar is. Het beeld kan ontstaan dat debudgetspanning daarmee op de ERTMS-uitrol substantieel is terugge-bracht. Dit is niet het geval. Uiteindelijk moet ERTMS in heel Nederlandworden uitgerold, volgens de uitgangspunten van de programmabe-slissing in 2019.Het beschikbare programmabudget is gestegen vanwege de scopetoevoe-gingen van de Zeeuwse lijn en de Noordelijke lijnen. Ook is vanwegecompensatie voor excessieve prijsstijgingen die zich in 2022 en 2023hebben voorgedaan het beschikbare budget verhoogd. De verwachtebudgetspanning van tranche 1 is momenteel vastgesteld op€ 163 miljoen. De afgelopen periode zijn de ontwikkelingen van de kostenbinnen tranche 1 financieel nagenoeg stabiel gebleken. De effecten van dehierboven genoemde impactanalyse op de planning en tegenvallers in deontwikkeling van onder andere het CSS laten echter zien dat in devolgende rapportage een stijging van de budgetspanning verwacht wordt.Ook de maatregelen van het kabinet om een deel van de prijsbijstelling ophet Mobiliteitsfonds in te zetten voor rijksbrede problematiek zal hierindoorwerken. In de rapportage wordt het risicobeeld geïntroduceerd,waaruit blijkt dat het programma financieel verder onder druk komt testaan. De komende periode wordt gebruikt om de effecten van dezeontwikkelingen nader uit te werken en waar mogelijk mitigerendemaatregelen in te zetten. In de volgende voortgangsrapportages zal hetrisicobeeld continu worden geactualiseerd op basis van relevanteontwikkelingen.Sinds de programmabeslissing 2019 wordt een structurele reserveringbeschikbaar opgebouwd op het Mobiliteitsfonds voor dekking van delandelijke uitrol ERTMS. Momenteel bedraagt deze reservering in totaal€ 788 mln. Bij de Ontwerpbegroting 2026 heeft het kabinet besloten omdeze reservering structureel met aanvullend € 200 miljoen te latenaangroeien vanaf 2039.De Eigenstandige Controlfunctie (ECF) binnen het programma heeft zijnanalyse toegespitst op integrale beheersaspecten, procesverbetering ende lerende aanpak. Het advies ondersteunt de versterkte inzet opkostenbewustzijn en geeft handvatten om te sturen op de programma-planning. De ECF onderschrijft de inzet op een lerende aanpak en raadtaan deze meer expliciet en meetbaar te maken. De CIO wijst op demeerwaarde van standaarden, testomgevingen en verschillende contract-vormen bij systeemontwikkeling. De kansen en risico’s bij systeemontwik-keling zijn relevant voor de huidige eerste tranche maar ook voor keuzesbij de landelijke uitrol. De programmadirectie beziet samen met deTweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 33 652, nr. 1083 relevante sectorpartijen hoe deze adviezen in de aanpak kunnen wordenopgenomen.Vervolg landelijke uitrol na tranche 1In de verslagperiode is begonnen met een inventarisatie van uitdagingenvoor de landelijke uitrol van ERTMS die onderling blijken samen tehangen:•De bestaande ERTMS-baanvakken (o.a. HSL en Betuweroute) hebbeneen beperkte levensduur en sluiten niet direct aan bij het ERTMS-systeem dat nu uitgerold wordt. Bezien wordt of eerder dan voorzienmaatregelen nodig zijn en hoe deze op te pakken.•Het is waarschijnlijk dat het huidige ATB-beveiligingssysteem niethoudbaar is tot 2050. Doordat tranche 1 later gereed zal zijn, komt devervanging van het huidige treinbeveiligingssysteem ATB met ERTMSin de knel op een aantal baanvakken, als de uitrol niet versneld kanworden.•Met het vaststellen van het planningsbeeld van de lopende tranche 1zijn bestuurlijke afspraken onder druk komen te staan. Dit betreft ondermeer de corridor Schiphol-Amsterdam-Almere-Lelystad (SAAL). Dekomende tijd vraagt uitwerking van de mogelijkheden om op dezecorridor hoogfrequent te rijden. Dit zal nadrukkelijk met de regionalepartijen worden opgepakt door IenW, in samenwerking met desectorpartijen.•De transitie van GSM-R naar FRMCS is een transitie die een grootbeslag op materieel en werkplaatscapaciteit zal doen. Dit heeft effectop bereidheid en mogelijkheden van sectorpartijen om ERTMS in tebouwen.•De financierbaarheid en uitvoerbaarheid van het programma zijn eenblijvende uitdaging en deze uitdaging wordt door bovenstaandepunten vergroot. De benodigde financiering kan op korte termijn nietbinnen het mobiliteitsfonds en de markt gevonden worden. Daarbij isde uitvoerbaarheid begrensd door beperkte markt aan personeel enleveranciers en bestaand spoorsysteem dat operationeel moet blijven.Kortom, de opgave voor de digitalisering van het spoor met onder andereERTMS is enorm. In overleg met de sector bezien we wat nodig is omNederland bereikbaar te houden, maar ook wat haalbaar is en welkekaders hierbij knellen. In de komende periode wordt verder uitgewerkthoe de periode na tranche 1 vormgegeven zal worden. Hierbij wordtnadrukkelijk bekeken of de scope van het programma wordt uitgebreid enof dit nog past bij de programmabeslissing van 2019. De Kamer zalhierover geïnformeerd worden bij voortgangsrapportages en begrotings-momenten, of separaat als de ontwikkelingen op deelonderwerpen daaraanleiding toe geven.VooruitblikKomende periode zal de focus van het programma liggen op de vervolg-stappen in de voorbereiding van tranche 1. Daarnaast zal het vervolg vanhet programma op de middellange termijn vormgegeven gaan worden.Hier zullen keuzes gemaakt moeten worden, ten behoeve van eentoekomstbestendig Nederlands spoorsysteem. Ik houd de Kamer hiervanop de hoogte via de reguliere voortgangsrapportages.Ik wil de rapporteur ERTMS, lid Koekoek, en de Kamer bedanken voor hunsuggesties in het verbeteren van de Voortgangsrapportages. DezeTweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 33 652, nr. 1084 suggesties uit het recente schriftelijk overleg ERTMS en Spoorveiligheid2worden meegenomen in het doorlopende proces om de rapportages teverbeteren.De Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat,A.A. Aartsen2Kamerstuk, 29 893, nr. 281Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 33 652, nr. 1085