Bibliotheekbrief 2026, inclusief beleidsreactie onderzoek naar bibliotheeklidmaatschappen

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2025–202633 846Vaststelling van een geactualiseerd stelsel vanopenbare bibliotheekvoorzieningen (Wet stelselopenbare bibliotheekvoorzieningen)Nr. 75 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUREN WETENSCHAP Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 24 april 2026Openbare bibliotheken zijn van grote maatschappelijke waarde voor desamenleving. De bibliotheek is een plek om te lezen, leren en ontmoeten.Miljoenen mensen, van jong tot oud en met verschillende achtergronden,bezoeken jaarlijks de bibliotheek.1Met deze brief zend ik u het rapport Toegang zonder drempels. Eenonderzoek naar gratis en automatisch bibliotheeklidmaatschap, samenmet een beleidsreactie. Daarnaast ga ik in deze brief kort in op de standvan zaken van de wijziging van de Wet stelsel openbare bibliotheekvoor-zieningen (Wsob).Onderzoek naar gratis en automatisch bibliotheeklidmaatschapOnderzoeksbureau Andersson Elffers Felix (AEF) heeft in opdracht van hetMinisterie van OCW het automatisch bibliotheeklidmaatschap voorkinderen (0–18 jaar) en het gratis bibliotheeklidmaatschap voor volwas-senen (18+) onderzocht.2 Zijn deze lidmaatschapsvormen effectieveinstrumenten voor het vergroten van het gebruik en bereik van lokalebibliotheken, en wat is nodig voor integratie in de sector?Het onderzoek is uitgevoerd naar aanleiding van de motie van Kamer-leden Rooderkerk en Kisteman3 van 26 november 2024 over automatischlidmaatschap van kinderen, specifiek bij de geboorteregistratie. Daarnaastkomt het onderzoek tegemoet aan Kamervragen uit 2025 over gratis1In 2024 werden bibliotheken 59 miljoen keer bezocht, zie Bibliotheekbezoeken | Bnetwerk.2Bibliotheken zijn wettelijk verplicht tot een gratis lidmaatschap voor kinderen (0–18 jaar), zoalsbepaald in Wsob, artikel 13, lid 1. Voor de effecten op bereik en gebruik is in het onderzoek ookgekeken naar het gratis lidmaatschap voor kinderen.3Kamerstukken II 2024/25, 28 760, nr. 117. De motie wordt via deze brief afgedaan. kst-33846-75ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2026Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 33 846, nr. 751 lidmaatschap voor volwassenen van Kamerlid Mohandis.4 Het onderzoeksluit ook aan bij het bibliotheekconvenant 2024–2027. Hierin sprakenoverheden en bibliotheekpartijen af het vergroten van het bereik engebruik van de bibliotheek te onderzoeken, bijvoorbeeld door gratislidmaatschap.5Samenvatting onderzoekHet onderzoek is verkennend van aard en gebaseerd op een beperktaantal casussen. De onderzochte lidmaatschapsvormen zijn veelal recentgestart. Daardoor is de beschikbaarheid, kwaliteit en vergelijkbaarheid van(kwantitatieve) data beperkt. Daarnaast vonden de onderzoekers geenvoorbeelden van volledig automatisch lidmaatschap. Er is gekeken naarinternationale voorbeelden van semi-automatisch lidmaatschap voorkinderen, met oudertoestemming.Op basis van de onderzochte casussen concludeert AEF dat het gratislidmaatschap leidt tot meer bereik: het aantal jeugd- en volwassen ledenvan de bibliotheek neemt toe. In potentie geldt dit ook voor hetsemi-automatisch lidmaatschap voor kinderen. Er zijn echter geen hardeconclusies te trekken over effecten op gebruik, zoals het aantal uitle-ningen, bezoekers en deelname aan activiteiten. Het vergroten van hetgebruik is bovendien afhankelijk van «aanvullende keuzes en acties inaanbod, communicatie en inrichting». Het gratis lidmaatschap is volgensAEF «vooral een voorwaardenscheppend instrument».6 Het effect vansemi-automatisch lidmaatschap op actief leesgedrag en kansengelijkheidbij kinderen is empirisch beperkt aantoonbaar en stuit op privacy- enwetgevingskwesties en andere drempels.7AEF ziet gratis en semi-automatisch lidmaatschap in potentie als kansrijkeinstrumenten, met de kanttekening dat ze niet vanzelf of hetzelfde effecthebben. De effectiviteit hangt af van inbedding in een bredere aanpak meteen duidelijk omschreven doel en een daarbij aansluitende vorm. Bij(brede) invoering moet bovendien rekening gehouden worden met denodige beleidsmatige, financiële, juridische en operationele randvoor-waarden.BeleidsreactieGratis bibliotheeklidmaatschapGratis lidmaatschap van de bibliotheek voor volwassenen is in verschil-lende vormen in Nederland aan een opmars bezig. De laatste jaren groeithet aantal lokale initiatieven snel. Inmiddels kunnen volwassen inwonersin meer dan de helft van de gemeenten gratis lid worden van de biblio-theek.8 Deze ontwikkelingen volg ik met interesse, omdat een belangrijkdoel van mijn bibliotheekbeleid is dat openbare bibliotheken toegankelijken bereikbaar zijn voor alle inwoners.Uit het onderzoek komt naar voren dat gratis lidmaatschap het bereik vande bibliotheek vergroot. Gratis lidmaatschap kan ook kansen bieden voor4Aanhangsel Handelingen II 2024/25, nr. 2194.5Vernieuwing Bibliotheekconvenant 2024–2027, 18 oktober 2024, Staatscourant 2024, nr. 33742,Convenanten.6Andersson Elffers Felix, 6 maart 2026, Toegang zonder drempels. Een onderzoek naar gratis enautomatisch bibliotheeklidmaatschap, p. 73.7In het onderzoek worden als drempels genoemd: «bekendheid, fysieke toegankelijkheid enouderbetrokkenheid». Idem, p. 74.8Mark Deckers, 12 april 2026, «Meer dan 50% van alle bibliotheken kent een gratis lidmaatschapboven 18 jaar.»Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 33 846, nr. 752 bibliotheken om inwoners te bereiken met brede, maatschappelijkedienstverlening naast het uitlenen van materialen.9 Naast deze bemoedi-gende bevindingen zie ik echter belangrijke kanttekeningen. Zo blijkt hetingewikkeld de effecten te meten van het invoeren van het gratislidmaatschap: initieel stijgt het aantal leden, maar het is niet te zeggen ofhet gratis lidmaatschap ook leidt tot meer gebruik van de bibliotheek,zoals het lenen van boeken of deelname aan activiteiten. De effecten opde langere termijn zijn onduidelijk. Gratis lidmaatschap is geen doel opzich, maar een middel dat – om effectief te zijn – niet geïsoleerd moetworden ingezet, maar in de lokale context ingebed en onderdeel van eenbredere aanpak moet zijn. Het is dan ook goed dat de sector zelf met eenhandreiking komt voor het (deels) verruimen van het gratis lidmaatschap.Hierin komen inspirerende voorbeelden met ervaringen en inzichten voorbibliotheken en gemeenten.10Ik zie op dit moment onvoldoende bewijs dat een landelijk gratisbibliotheeklidmaatschap leidt tot meer gebruik en een grotere maatschap-pelijke impact van de bibliotheek. Daarnaast vragen de schaarse middelenom het maken van keuzes. De ervaring met de wetswijziging in 2022 voorgratis jeugdlidmaatschap leert dat gemeenten gecompenseerd moetenworden wanneer het gratis lidmaatschap uitgebreid zou worden in deWsob naar andere leeftijdsgroepen. Hier is geen budget voor. Ik juichlokale initiatieven toe en blijf de ontwikkelingen met interesse volgen.Daarvoor vraag ik aan de Koninklijke Bibliotheek om de verschillendevarianten van gratis lidmaatschappen op lokaal niveau te monitoren. Ik zaldit punt meenemen bij de wijziging van de regeling gegevensleveringWsob.Ik merk hierbij nog op dat lokale initiatieven voor het gratis lidmaatschapvoor volwassenen alleen de fysieke bibliotheek kan betreffen. Voortoegang tot de online bibliotheek moet immers aan een financiëledrempelwaarde worden voldaan, zoals vastgelegd in het Convenante-lending.11Tot slot heeft de bibliotheek door de invoering van gratis lidmaatschappenmogelijk geen recht meer op btw-aftrek volgens de Wet op de omzetbe-lasting 1968. Zonder betaalde – en met btw-belaste – lidmaatschappenkunnen bibliotheken de btw die zij betalen, niet verrekenen metontvangen btw.12Automatisch bibliotheeklidmaatschapIn Nederland zetten bibliotheken al jaren en steeds intensiever in opleesbevordering via onder meer programma’s als BoekStart en deBibliotheek op School. Met deze bewezen effectieve programma’sbereiken bibliotheken op dit moment meer dan een miljoen kinderen,onder andere in de kinderopvang en het onderwijs.13 Via BoekStartkunnen ouders bovendien hun baby (gratis) lid maken van de bibliotheek.Ook zetten veel bibliotheken via en naast de Bibliotheek op School samenmet scholen in op lidmaatschap van de reguliere openbare bibliotheek,9Andersson Elffers Felix, 6 maart 2026, Toegang zonder drempels. Een onderzoek naar gratis enautomatisch bibliotheeklidmaatschap, p. 73.10Zie Netwerkagenda 2024–2027, p. 21.11Convenant e-lending, 24 oktober 2018, Staatscourant 2018, nr. 59302, Convenanten.12Rijnbrink en Probiblio hebben in 2022 een btw-handboek met adviezen aan bibliothekenopgesteld.13In schooljaar 2024–2025 gaat het om 119.000 kindplaatsen (BoekStart in de kinderopvang), zie(Voor)lezen en leesbevordering voor kinderen van 0 tot 4 jaar | Bnetwerk. In het primaironderwijs gaat het om 825.000 leerlingen en in het voortgezet onderwijs om 221.000 kinderen,zie Lezen en leesbevordering voor kinderen van 4 tot 18 jaar | Bnetwerk.Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 33 846, nr. 753 met oudertoestemming. Drempels voor lidmaatschap worden zoverlaagd, al kan het proces voor sommige doelgroepen nog wel verbeterdworden. Ik zie hier een rol voor het bibliotheeknetwerk.De onderzoekers hebben gekeken naar een beperkt aantal regionalesemi-automatische voorbeelden in het buitenland. Het onderzoek wijstniet overtuigend uit dat semi-automatisch lidmaatschap leidt tot meerkansengelijkheid of actiever leesgedrag. Ook andere belemmeringenspelen hierbij een rol.14 Daarnaast zijn deze voorbeelden vanwege ondermeer juridische en operationele obstakels niet eenvoudig te vertalen naarde Nederlandse context. Ik zie op basis van de bevindingen uit hetonderzoek op dit moment dan ook geen noodzaak hier verder stappen opte zetten.Het automatische bibliotheeklidmaatschap, zowel vanaf de geboorte alsbij schoolgaande leeftijd, is op dit moment in Nederland juridisch nietmogelijk. Er is vooraf toestemming nodig voor registratie van personen.Alleen bij zeer zwaarwegende kwesties, ik denk bijvoorbeeld aan hetorgaandonorschap, kan dit anders zijn. Een wettelijke grondslag voor hetuitwisselen van gegevens tussen bibliotheken en gemeenten ontbreekt ende administratieve processen van de gemeente zijn niet aan die vanexternen gekoppeld. Hierdoor is het verstrekken van een automatischlidmaatschap bij de geboorteregistratie, waartoe de motie van Kamer-leden Rooderkerk en Kisteman oproept, uitgesloten.Stand van zaken wetswijzigingDe gewijzigde Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen15 is op20 februari jl. bij uw Kamer ingediend, samen met het blanco advies vande Raad van State. Centraal staat de invoering van een zorgplicht voorgemeenten en openbare lichamen, met als doel dat de bibliotheek vooriedereen toegankelijk en bereikbaar is. Hiervoor ontvangen gemeenten(vanuit het gemeentefonds) en openbare lichamen (vanuit het gemeente-fonds BES) vanaf 2027 jaarlijks een structurele bijdrage.Ik hoor veel geluiden dat gemeenten en bibliotheken aan de slag gaanmet het opstellen van meerjarenbeleidsplannen – als onderdeel van dezorgplicht. Ik ben verheugd over dit enthousiasme over de aanstaandewetswijziging, tegelijkertijd moet de wetswijziging nog door uw Kamer ende Eerste Kamer behandeld worden. Na publicatie van de wet hebbengemeenten nog een jaar voor het opstellen van hun meerjarenplannen.De volledige zorgplicht plus het toezicht treedt drie jaar na publicatie inwerking. Er is voor gemeenten dus voldoende voorbereidingstijd om aande zorgplicht te voldoen.Tot slot is naar aanleiding van de gewijzigde Wsob momenteel eenministeriële regeling in voorbereiding voor de inzet van bibliotheken bijleesbevordering in het onderwijs. U bent op 11 juni 2025 geïnformeerdover de structurele beschikbare middelen vanaf 2027.16 De regeling treedttegelijk met de gewijzigde Wsob in werking. Voor iedere bibliotheekorga-nisatie is jaarlijks een bedrag beschikbaar waarmee bibliotheken samen14Zie voetnoot 6.15Kamerstukken II 2025/26, 36 902, nr. 2.16Kamerstukken II 2024/25, 33 846, nr. 74.Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 33 846, nr. 754 met scholen invulling kunnen geven aan de samenwerking. Voor devormgeving van de regeling wordt vanuit mijn departement gesprokenmet de bibliotheekpartijen VOB, SPN en de KB en met Stichting Lezen.De Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,J.Z.C.M. TielenTweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 33 846, nr. 755